“الەمدە ءبىر ۇلت وكىلىنىڭ ەكىنشى تىلدە جازىپ, سول ۇلت ادەبيەتىنىڭ وكىلى بولىپ كەتكەن مىسالدارى از ەمەس. مىسالى, مولداۆان انتيوح كانتەمير ورىس پوەزياسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى سانالادى, پولياك يۋزەف تەودور كونراد كوجەنەۆسكي بولسا دجوزەف كونراد دەگەن اتپەن اعىلشىن پروزاسىنىڭ شەبەرى رەتىندە ءمالىم, تاعى ءبىر پولياك ازاماتى گيوم البەر ۆلاديمير الەكساندر اپولليناري كوستروۆيتسكي فرانتسۋز پوەزياسىنىڭ داڭقىن گيوم اپولليناري دەگەن اتپەن شىعارعان, ۋكراين نيكولاي ۆاسيلەۆيچ گوگولدىڭ تۋىندىلارى ورىس پروزاسىنىڭ ماقتانىشى, ءتىپتى بەرتىنگە تۇسسەك بۋلات وكۋدجاۆانىڭ دا, فازيل يسكاندەردىڭ دە جازعاندارى ورىس ادەبيەتىنىڭ يگىلىگى دەلىنەدى... الايدا, ۇلتتىق ادەبيەت ۇعىمىن ەكشەۋدىڭ كلاسسيكالىق ولشەمدەرى سولاي سويلەي تۇرعانمەن, ەشكىم دە ورىس تىلىندە جازاتىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ جىرلارىن ورىس ادەبيەتىنە تەلىپ كورگەن ەمەس. ولجاس سۇلەيمەنوۆ – ورىس تىلىندە جازاتىن قازاق اقىنى دەگەن بايلامعا جۇرتتىڭ ءبارى تاق تۇرادى. تاق تۇرعىزعان – ولجاس ولەڭدەرىندەگى كونە داۋىرلەردەن جەتىپ جاتقان قىپشاقى قايىرىم-قاعىستار, ۇلتتىق قانىق بوياۋلار, جەر-جاھانداعى قۇبىلىستىڭ قاي-قايسىسىنا دا تەك قازاقتىڭ كوزىمەن قارايتىن قىمبات قاسيەتى, ەڭ باستىسى – قاي كەزەڭدە دە التىن باسىنىڭ ازاتتىعىن ساقتاي العان الاشتىق اسقاق ايبىنى, ءورشىل رۋحى. ۇلى اقىن, ۇلى رەداكتور تۆاردوۆسكيدى “نوۆىي ميردەن” كەتىرىپ, ءبىر جىلدان كەيىن كورگە تىعىپ تىنعان سۇر كاردينال سۋسلوۆتىڭ ءوزى سۇلەيمەنوۆتىڭ ساعىن سىندىرا العان جوق. اقىن دوسى اندرەي ۆوزنەسەنسكيگە ارناعان ولەڭىندە: “از ي يا” – ازيا دەپ وقتالىپ, جاڭىلدىم با؟ جاتپايمىن مەن اقتالىپ... تانىپ-ءبىلىپ ءوزىمىزدى وزگەدەن, كوشەمىز ءبىز ءوزىمىزدى بەتكە الىپ”, دەپ جازعانىنداي, ولجاس جىرىنىڭ كوشى وزىمىزگە ءوزىمىزدى بەتكە الدىرتقان كۇيى ءبىر عاسىردان ءبىر عاسىرعا اۋىسىپ بارادى. ولجاستىڭ كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىر وداققا بىرىككەن حالىقتار اراسىنداعى بادىرايتىلماعانىمەن بايقالماي دا تۇرمايتىن بايگە-باسەكەدە العاشقى “ارعىماقتارىمەن”-اق ارىنداپ شىعىپ, “قازاقتار وسىنداي بولادى ەكەن عوي” دەگىزگەن, ۇلتىمىزدى مويىنداماسقا, قۇرمەتتەمەسكە قويعىزباعان ەڭبەگىن ءبىز ەشقاشان ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. سۋرەتكەر سۇلەيمەنوۆتىڭ حالىقتىڭ ابىرويىن اسىرعان سىرلى ءسوزى ساياساتكەر سۇلەيمەنوۆتىڭ ءار كەزدە ءارتۇرلى سەبەپپەن ارقيلى ايتىپ قالعان ارتىق-كەمدى پىكىرلەرىن جۋىپ-شايىپ كەتە بەرەتىنىن ءبىز بىلمەيدى ەمەسپىز” – كەزىندە گازەتىمىزدە بەس جىل بويىندا جۇرگىزىلگەن “جيىرماسىنشى عاسىر جىرلايدى” اتتى اۆتورلىق انتولوگيامىزدا وسىلاي جازعان ەكەنبىز.
سودان بەرى دە 7 جىل وتە شىعىپتى. بۇل ەكى ارالىقتا ولجاس سۇلەيمەنوۆ جەتپىس جاستىڭ جوتاسىنان اسىپ كەتتى. ايتسە دە, ءالى كۇنگە الاش جۇرتى ايتۋلى اقىنىنىڭ اۋزىنا قارايدى. دۇرىس ايتسا دا, بۇرىس ايتسا دا ولجاس ءسوزى قوعامدىق ويعا قوزعاۋ سالماي قويمايدى. ءبىز دە اتاقتى ازاماتىمىزبەن ءار جولىققان سايىن از-كەم بولسا دا سۇحباتتاسىپ قالۋعا تىرىسىپ جۇرەمىز. بۇگىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان مىنا كولەمدى سۇحباتقا 2008 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن كەندىرلىدە وتكەن دەمالىس كۇندەرىندەگى, ولجەكەڭنىڭ وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ 70 جىلدىعىنا ارنايى كەلگەنىندەگى اڭگىمەلەسۋلەرىمىز ارقاۋ بولعان. كەيىنگى كەزدەگى كەيبىر ساياسي پىكىرتالاستارعا قاتىستى تۋىنداعان قوسىمشا سۇراقتاردىڭ جاۋاپتارى اقىننىڭ ءوز تىلەگى بويىنشا ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى جازباشا الىندى.
سونىمەن, ولجاس اقىننىڭ سوزىنە نازار سالايىق, اعايىن.
– قۇرمەتتى ولجاس ومار ۇلى! گازەتىمىزدىڭ بەتىندە ءىرى تۇلعالاردىڭ كەڭ كولەمدى سۇحباتتارىن جاريالاپ, ءوزى, ءومىرى, اينالاسى, مىنا دۇنيەنىڭ قىم-قۋىت قۇبىلىستارى تۋرالى ويلارىن ەمىن-ەركىن ايتۋىنا مۇمكىندىك جاساپ ءجۇرمىز. كەڭىنەن وتىرىپ اڭگىمەلەسسەك دەپ جوسپارلاعان ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى ءوزىڭىز ەدىڭىز. مۇنان بۇرىنعى جۇزدەسۋلەرىمىزدەگى ايتقاندارىڭىز قاعازعا تۇسىرىلگەن. وعان قوسا استاناعا جول ءتۇسكەندە ارنايى كەزدەسۋگە كەلىسىمىڭىزدى دە العان بولاتىنمىن. دەگەنمەن, وسىدان ءبىراز كۇن بۇرىن پاريجگە تەلەفون سوعىپ, ول سۇحباتتىڭ ۋاقىتىن بەرى قاراي جىلجىتۋدىڭ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى وتىنۋگە تۋرا كەلدى. كەيىنگى كەزدە ءتۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى سان قيلى جاريالانىمدارعا وراي ءسىزدىڭ ءوز ءسوزىڭىزدى وقىرمانداردىڭ دەر شاعىندا ەستىگەنى ءجون دەپ ويلايمىن. ايتسە دە, ءبىزدىڭ سۇحباتىمىز بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا قاتىستى, ساياسي سيپاتتاعى ساۋالدارمەن شەكتەلىپ قالعانىن قالاماس ەدىم. سوندىقتان سىزگە ءومىرىڭىزگە, ولەڭىڭىزگە, عىلىمي ەڭبەكتەرىڭىزگە, پۋبليتسيستيكاڭىزعا, قوعامدىق قىزمەتىڭىزگە, بۇگىندە بارشامىزدى تولعاندىراتىن باسقا دا تاقىرىپتارعا بايلانىستى سۇراقتارىمدى قويعىم بار.
العاشقى سۇراق – ءداستۇرلى سۇراق. ءوزىڭىزدىڭ شىققان تەگىڭىز, وسكەن ورتاڭىز تۋرالى ايتساڭىز.
– كەزىندە “جۇلدىز” جۋرنالىندا ماقالا جاريالاعانمىن. سوندا مىنانداي جولدار بار: “مەنىڭ جاسىم جيىرمانىڭ التاۋىندا. بارلاۋشى-گەولوگ ديپلومى مەن ادەبيەتشى ماماندىعىنا يەمىن. تاريحتى زەرتتەۋگە گەولوگ ءارى اقىن رەتىندە قارايمىن. سوڭعى جىلداردا جۇزدەگەن تاريحي كىتاپتاردى قوپارىپ شىقتىم. قالاماقىلارىمدى سوۆەت وداعىنىڭ ەڭ ءىرى كىتاپحانالارىندا جۇمىس ىستەۋگە جۇمساپ ءجۇرمىن. ماعان عىلىم اكادەمياسىنداعى اكەتايلارىم ءالى بەرە قويماعان ءنارسەلەردى ىزدەۋدەمىن. مۇنى تەرىسكە شىعارۋ دا كۇنا: رەسەيدىڭ, قىتايدىڭ, امەريكانىڭ, گرەكيانىڭ, فرانتسيانىڭ, گرۋزيانىڭ, يراكتىڭ وتكەن ءومىرىن بىلەمىن, بىراق قازىرشە قازاقتاردىڭ تاريحىن بىلمەيمىن. كوشپەندىلەر ءداۋىرى ءالى اشىلعان جوق. كىتاپشىل حالىقتاردىڭ تاريحىنداعى كوپتەگەن كومەسكى تۇستاردى تۇركىلەر تاريحىن بىلمەيىنشە تۇسىندىرۋگە بولمايدى دەپ باتىل مالىمدەي الامىن”. بۇل ايتقانىم جالپى قازاق تاريحىنا قاتىستى سول كەزدەگى ويىم. ارينە, قازاق بولعان سوڭ مەن سول كەزدىڭ وزىندە بەرى قويعاندا جەتى اتامنىڭ شەجىرەسىن ءتاپ-ءتاۋىر بىلەتىنمىن. مەنىڭ بويىما بىتكەن قاسيەتتەردىڭ ءبارى اتالارىمنان اۋىسقان دەي الامىن. ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزدە اقىندار, ءانشى-كۇيشىلەر, باتىرلار كوپ بولعان. سولاردىڭ ءبىرى – جاياۋ مۇسا. مەنىڭ جەتىنشى اتام – اتاقتى ولجاباي باتىر. اتىمدى دا اكەم سول بابامىزدىڭ قۇرمەتىنە قويعان. يبراھيمنىڭ ابايعا, ءابدىراحماننىڭ ابىشكە, قانافيانىڭ قانىشقا اينالعانى سياقتى, ولجاباي دا ولجاسقا اينالىپ كەتكەن. انا جىلى, 70-كە تولعانىمدا قانات ساۋداباەۆ دوسىم امەريكادان ماقالا جولداپ, مەنىڭ ەسىمىمدى “ول جاس” – “ون مولودوي” دەپ ءتۇسىندىرىپتى, ولجاس جەتپىسىندە دە جاس جىگىت كۇيىندە دەپ جازىپتى. ونىسىنا راحمەت, ايتقانى كەلسىن. قۇدايعا شۇكىر, ءالى ۆولەيبول ويناپ ءجۇرمىن. جاقىندا سانجار جاندوسوۆقا ارنالعان تۋرنيردە مەنىڭ كوماندام ءبىرىنشى ورىن الدى.
ولجاباي باتىردىڭ ابىلاي حان ءاسكەرىنىڭ وڭ قاناتىن باسقارعانىن, جوڭعارلارمەن كۇرەستە اتى شىققانىن ءار قازاق بىلەدى دەپ ويلايمىن. ءبىر جولى ولجاباي باتىر شەشۋشى شايقاس الدىنداعى اسكەري كەڭەستە كەي تايپالار كوسەمدەرىنىڭ باتىلسىزدىعىنا كۇيىنىپ كەتىپتى دە, دالادان جىلان ۇستاتىپ الدىرتىپتى. سول جىلاننىڭ باسىن اۋزىنا سالىپ جىبەرىپ, قارش-قارش شايناپتى دا, تۇكىرىپ تاستاعان سوڭ: “ەرتەڭ ءبىز مەنىڭ تىستەرىمدەي ءبىر بولساق, بەرىك بولساق دۇشپاننىڭ باسىن مىنا جىلانداي ج ۇلىپ تۇسىرەمىز!”, دەپتى. جوڭعارلار ءوز تۋىنا ايداھاردىڭ سۋرەتىن سالعانى ءمالىم. ەرتەڭىندە راسىندا دا قازاقتار قولى جەڭىسكە جەتىپتى. سول شايقاس وتكەن جەر “قالماققىرىلعان” اتالادى. كەلەسى, 2011 جىلى ولجاباي باتىردىڭ 300 جىلدىعى. ول توي كەڭىنەن اتالىپ وتەدى, ەلدىكتىڭ, ەرلىكتىڭ تويى بولىپ وتەدى دەپ سەنەمىن. ءوز اكەم – ومار سۇلەيمەنوۆ قازاقتىڭ تۇڭعىش كاۆالەريا پولكىندە وفيتسەر بولعان. 1937 جىلى تاشكەنتتەگى تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ شتابىنا جىبەرىلگەن دە, سودان قايتىپ ورالماعان. لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ ماعان ومار سۇلەيمەنوۆ دەگەن اسكەري قىزمەتكەرمەن تۇرمەدە ءبىر كامەرادا وتىرعانىن ايتقان ەدى. مەنىڭ ويىمشا, سول كىسى مەنىڭ اكەم. ءارى اسكەريلىگى, ءارى ەسىمى, ءارى فاميلياسى بىردەي كەلەتىن باسقا ادام ءدال سول كەزدە بولا قويماعان شىعار. اكەم حابار-وشارسىز جوعالعاننان كەيىن اعايىندارىمىز ءبىزدى باياناۋىلعا الىپ كەتپەكشى بولىپتى, بىراق ناسىرجان اتام جىبەرمەي قويىپتى. انام – فاتيما ناسىرجانقىزى بەدەلباەۆا كۇيەۋى وماردىڭ ورالۋىنان ابدەن ءۇمىتىن ۇزگەن سوڭ 1943 جىلى سول كەزدىڭ وزىندە جۋرناليست رەتىندە تانىلىپ ۇلگەرگەن ءابدۋالي قاراعۇلوۆقا تۇرمىسقا شىققان. مەن ءومىر بويى وكىل اكەمە ءتانتى بولۋمەن, قايران قالۋمەن ءوتتىم. ول كىسىنىڭ ساۋاتتىلىعى, جاۋاپتىلىعى, ەڭبەكقورلىعى كىم-كىمگە دە ۇلگى ەتىپ ايتاتىنداي. كۇن سايىن ءتۇن ورتاسىندا ۇيگە اكەلەتىن گازەت بەتتەرىن كوررەكتور سياقتى مۇقيات قارايتىنى ەسىمدە. قازاق تىلىنە بىرقاتار جاڭا سوزدەردى مەنىڭ اكەم ەنگىزگەن. مىسالى, “سۋۆەرەنيتەت” ءسوزىن العاش رەت “ەگەمەن” دەپ قولدانعان ادام – ءابدۋالي قاراعۇلوۆ. اكەمنىڭ قاشان كورسەم دە نە وقىپ, نە جازىپ وتىراتىنى مەنى دە بارا-بارا قالام مەن قاعازعا الىپ كەلدى. ءتورتىنشى كلاستا جۇرگەنىمدە تولستويدىڭ 12 تومدىعىن تولىق وقىپ شىققان ەدىم, سوندا مامام مەنى اياپ, “كوزىڭدى قۇرتاسىڭ” دەگەندە اكەمنىڭ: “كىتاپتان كوز قۇرىمايدى, كىتاپتان كوز اشىلادى” دەگەنى ەسىمدە. مەن پيونەر گازەتىنە شىققان العاشقى اڭگىمەلەرىمە “و.قاراعۇلوۆ” دەپ قول قوياتىنمىن. ءبىر كۇنى اكەم: “ومار ەرەكشە ادام ەدى. اتى وشپەسىن”, دەدى. سودان بەرى فاميليام سۇلەيمەنوۆ. اكەم اۋەلدە مەنىڭ جۋرناليست بولۋىما قارسىلىق بىلدىرگەن. سودان مەن گەولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇستىم. ونى بىتىرگەن سوڭ ءبارىبىر ادەبيەت ينستيتۋتىنا بارۋدى ءجون كوردىم. قاي ىستە دە, قاي جەردە دە اكەم كورسەتكەن ونەگەنى ۇستانۋعا تىرىسامىن.
– الدىڭعى جىلى ءوزىڭىز جاقسى بىلەتىن كينورەجيسسەر داريعا تنالينامەن سۇحباتتاسقانىمدا ءسىزدىڭ ماسكەۋدەگى ستۋدەنتتىك ومىرىڭىزگە قاتىستى ءبىر جايدى ايتىپ ەدى. ءسىز ول كىسىنىڭ ۇيىنە بارىپ, وقۋدان شىعارىلعالى جاتقانىڭىزدى ايتىپسىز, قارىزعا اقشا سۇراپسىز, ول كىسى بەرەر-بەرمەسىن بىلمەي ويلانىپ تۇرعانىندا ەسىكتەن شىعىپ جۇرە بەرىپسىز. كەيىن الماتىدا جولىققاندا سول وقيعانى ەسىنە سالىپسىز...
– جاستىق شاقتا ءبارى بولادى عوي. اۋەلدە جاتاقحاناداعى توبەلەس ءۇشىن وقۋدان شىعىپ قالعانىم راس. بىراق كوپ ۇزاماي ونىڭ پايداسىن دا كوردىم... وقۋدان شىققان سوڭ الماتىعا كەلىپ, “كازاحستانسكايا پراۆدا” رەداكتسياسىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. 1961 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە عارىشقا يۋري گاگارين ۇشتى. سول ۇلى وقيعانى حابارلاعان گازەت نومىرىندە مەنىڭ ادامنىڭ عارىشقا تۇڭعىش كوتەرىلۋىنە ارنالعان ولەڭىم باسىلدى. ال الماتىنىڭ وزىندە ول ولەڭدى باسپاحانادا ارناۋلى ليستوۆكا تۇرىندە باسىپ, ۇشاقتان قالا ۇستىنە شاشتى. بۇل مەنىڭ ءوزىمدى ەڭ باقىتتى سەزىنگەن ساتتەرىمنىڭ ءبىرى. ءوزىمدى العاش رەت اقىن رەتىندە شىنداپ سەزىنگەن ءساتىم دە سول. جاڭاعى وقيعادان شابىتتانعانىم سونداي, مەن اينالاسى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە تۇتاس پوەما جازىپ تاستادىم. “ادامعا تابىن, جەر, ەندى!” پوەماسىنىڭ قاندايلىق تانىمال بولعانىن ايتىپ جاتۋدى ارتىق كورەمىن. جالپى, گاگاريننىڭ عارىشقا كوتەرىلۋى بۇكىل ادامزاتتىڭ ساناسىن ءبىر ساتتە وزگەرتىپ جىبەردى دەۋگە بولادى. سول كۇنى ادامداردىڭ ءبارى الدىمەن ورىستار, امەريكالىقتار, قىتايلار, فرانتسۋزدار, پولياكتار, قازاقتار ەمەس, الدىمەن جەر پلانەتاسىنىڭ تۇرعىندارى ەكەنىن, ادامداردىڭ ءبارى جەر اتالاتىن ورتاق كەمەدە ءجۇزىپ كەلە جاتقانىن سەزىندى. مەنىڭ پوەمامنىڭ باستى ايتارى دا وسى ەدى. سودان شاماسى ءبىر ايدىڭ ىشىندە-اق اتاقتى اقىنعا اينالدىم دەي الامىن. پوەما ماسكەۋ گازەتتەرىندە باسىلدى, راديودان وقىلدى, اياق استىنان, جوسپاردان تىس تۇردە جەكە كىتاپشا كۇيىندە جارىق كوردى. ال ءوزىم ارادا ءبىر اي وتكەندە امەريكادان ءبىر-اق شىقتىم. سونداعى كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندە پوەمامدى ستۋدەنتتەر الدىندا وقىدىم, سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردىم. وسى جەردە ءبىر جاعداي ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. ساپاردىڭ الدىندا ماسكەۋدە ينستيتۋتىمنىڭ جاتاقحاناسىندا قونىپ شىقتىم. ستۋدەنت دوستارىممەن داستارقاندا, كوڭىل كوتەرىپ وتىرعانبىز. كەنەت سولاردىڭ بىرەۋى ورنىنان ۇشىپ تۇردى دا: “قوي, شىعىپ كەلەيىن, بىرەۋدىڭ تۇمسىعىن بۇزباسام بولمايدى ەكەن!” دەدى. “نە ءۇشىن؟” دەپ جاتىرمىز. سوندا الگى دوسىمىزدىڭ: “امەريكاعا بارعىم كەلەدى!” دەگەنى... امەريكادان كەيىن پاريجدە, سوربوننادا وقىدىم سول تۇڭعىش كولەمدى تۋىندىمدى. پوەمانىڭ ارقاسىندا جازۋشىلار وداعىنا قابىلداندىم. ينستيتۋت رەكتورىنان رەسمي حات ءتۇستى. “وقۋعا قايتۋىڭىزعا رۇقسات” دەگەن. مەن تەلەگراممامەن جاۋاپ جىبەردىم: “قايتايىن, بىراق وقىتۋشى رەتىندە” دەپ.
– ءسىز ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ كوركەم اۋدارما فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەنىڭىزدى بىلەمىز. اۋدارماشىلىقتى كاسىپ ەتپەي, اقىندىق جولعا اۋىسۋىڭىزدىڭ سەبەبىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
– ول فاكۋلتەتتى تاڭداعانداعى ماقساتىم تۋعان حالقىمنىڭ عاجايىپ پوەزياسىن ورىس تىلىندە سويلەتۋ ارقىلى قازاق ادەبيەتىن بەرى قويعاندا وداق كولەمىندە تانىتۋ ەدى. سونداعى ءار ستۋدەنت ءوزىن ءوز ۇلتى ادەبيەتىنىڭ ەلشىسىندەي سەزىنەتىن. ارقايسىمىز ءبىر-بىرىمىزبەن جارىسا اۋداراتىنبىز. ايتقانداي, ءبىزدىڭ توپتا بولات جانسۇگىروۆ, مەرەكە مايلين وقىدى. ءىلياستىڭ, بەيىمبەتتىڭ بالالارىمەن بىرگە بولۋ دا مەنىڭ زامان, قوعام تۋرالى ويلارعا ەرتە بەرىلۋىمە اسەر ەتتى. اتاقتى اۋدارماشى لەۆ وزەروۆ وتكىزگەن شىعارماشىلىق سەمينارلاردىڭ پايداسى كوپ ەدى. بىراق كوپ ۇزاماي-اق اۋدارماشىلىق مەنىڭ ستيحيام ەمەس ەكەنىنە كوزىم جەتتى. قازاقتىڭ ون ءبىر بۋىندىق ولەڭ ولشەمى ورىسشادا تابيعي شىقپاي-اق قويدى. جالپى, ولەڭ اۋدارماسى قيامەت-قايىم ءىس. شىنىمدى ايتسام, ءبىزدىڭ اقىنداردىڭ ءوزىن دالمە-ءدال اۋدارۋدى تالاپ ەتىپ وتىرىپ الاتىنى دا جانىما ءتيىپ ءبىتتى. اقىرى اۋدارمانى قويىپ, ولەڭدى ءوزىم جازۋعا كىرىستىم. ونىڭ دا ءوزىنىڭ قىزىعى بار. جىگىتتەرمىز عوي, ستيپەنديانىڭ باسىنا العاشقى اپتانىڭ وزىندە-اق سۋ قۇيىپ ۇلگەرەمىز. سودان اشقۇرساق جۇرەتىن كۇندەرىمىز بولادى. قىزدارىمىز ۇنەمشىل, تاماقتى وزدەرى دايىنداپ, ءبىر ستيپەنديادان ءبىر ستيپەندياعا جەتىپ جاتادى. سۋلاميتا دەگەن كۋرستاس قىزىم بار ەدى, سول ماعان ء“ار كەشكى تاماق ءۇشىن مىناعان جاڭادان ءبىر ولەڭ جازىپ وتىراسىڭ” دەپ قالىڭ داپتەر ۇسىندى. جاياۋ مۇسانىڭ ۇرپاعى ەمەسپىن بە, قانشا ولەڭ كەرەك بولسا سونشا ولەڭ جازىپ تاستايمىن. سول سۋلاميتا كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە جاڭاعى داپتەردى بوريس سلۋتسكيگە اپارىپ بەرىپتى. اتاقتى اقىن مەنى شاقىرتتى. باردىم. مەنىڭ ولەڭىمدەگى ءبىر جولعا كوڭىلى قاتتى قۇلاپ ءتۇسىپتى. “رەبياتا, سۋديتە پو منە و كازاحاح” دەگەن جول. “وسىنى ماعان سىيلاساڭىز”, دەيدى. “مەن قازاقتاردى سوعىستا كورگەنمىن. جاقسى سولداتتار, جاۋاپتى جاۋىنگەرلەر ەدى. ءسىز اۋدارماشىلىقتى قويىپ, ولەڭدى ءوزىڭىز, ورىسشا جازباق ەكەنسىز. وندا ءسىز بۇكىل ورىس ادەبيەتىنىڭ الدىندا بۇكىل قازاق ادەبيەتىنىڭ اتىنان سويلەيسىز. ءسىزدىڭ ورىس قۇرداستارىڭىزدىڭ جۇگى جەڭىل. ولاردىڭ تۋ سىرتىندا ۇلى تاريح, الىپ اۋقىمدى مادەني مۇرا تۇر. ال ءسىز ەرەكشە مىقتى بولۋعا ءتيىسسىز”, دەپ ءبىراز اڭگىمە ايتتى. كەيىننەن سلۋتسكي جاڭاعى مەنەن سۇراپ العان ءبىر جولدان ءوربىتىپ, تاماشا ولەڭ جازدى. “سۋديتە نارود پو پوەتۋ, يا و تۋركاح سۋجۋ پو نازىمۋ حيكمەتۋ, پو-موەمۋ, تۋركي گولۋبوگلازى...” دەپ كەلەدى. بوريس سلۋتسكي كەيىن مەنىڭ ولەڭدەرىمدى لەونيد مارتىنوۆقا كورسەتىپتى. لەونيد نيكولاەۆيچ 1960 جىلى “ليتەراتۋرنايا گازەتادا” مەنىڭ ءبىر توپ ولەڭدەرىمدى ءوزىنىڭ العىسوزىمەن جاريالاتتى. مارتىنوۆ پەن سلۋتسكي ەكەۋى مەنىڭ “ارگاماكي” دەپ ات قويعان العاشقى جيناعىمنىڭ قولجازباسىن “سوۆەتسكي پيساتەل” باسپاسىنا تاپسىرعان. ءسويتىپ جۇرگەندە جاتاقحانادا ءبىر توبەلەسكە ۇرىنىپ قالدىم دا مەنى وقۋدان شىعارىپ تاستادى. قولجازبانى باسپانىڭ جوسپارىنان شىعارىپ تاستادى. امال جوق, الماتىعا قايتىپ كەلدىم. ودان ارعىسىن مۇنىڭ الدىنداعى سۇراققا جاۋابىمدا ايتقانمىن. “ارگاماكي” دەگەن ءبىرىنشى كىتابىم اقىرى الماتىدا جارىق كوردى.
– العاشقى كىتابىڭىزدان كەيىن-اق ءسىز داڭققا بولەندىڭىز. “نوچ-پاريجانكا”, “سولنەچنىە نوچي”, “دوبروە ۆرەميا ۆوسحودا” دەگەن جيناقتارىڭىز جىل ارالاتپاي شىعىپ جاتتى. 1964 جىلى قازاقستان كومسومولىنىڭ سىيلىعىن الدىڭىز. 1967 جىلى لەنين كومسومولى سىيلىعىن العان العاشقى اقىن دا ءسىز بولدىڭىز. ءسويتىپ جۇرگەندە اياق استىنان تاريحناماعا بوي ۇرىپ, لينگۆيستيكاعا اۋىز سالدىڭىز. 1975 جىلى اتىشۋلى “از ي يا” جاريالاندى... ءوزىڭىز مۇنى قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
– اياق استىنان دەگەن سوزىڭىزبەن كەلىسە المايمىن. ارعى بابام ولجاباي باتىر جايىنداعى اڭىز ارالاس اڭگىمەلەردىڭ ءوزى-اق مەنى بالا كۇنىمنەن كونە تاريحقا قۇلاق تۇرگىزىپ وسىرگەن بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە كوشپەندىلەردىڭ ءبارىن تەك جابايى ۆارۆارلارداي ەسەپتەيتىن كوزقاراس تا جاستايىمنان جانىما تيەتىن. ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ وزىندە سسسر تاريحىنان ساباق بەرەتىن ۆودولاگين دەگەن پروفەسسوردىڭ ءبىرىنشى لەكتسيادا-اق ماعان قاراپ, “ال, ايتا قويشى, سەندەر ورىس جەرىنە العاش رەت قاشان باسىپ كىرىپ ەدىڭدەر؟” دەپ “ازىلدەگەنى” بار. مەن دە قاراپ قالماي, “سەندەر” دەپ ءسىز قازاق سسر-ءىن ايتىپ تۇرسىز با؟” دەپ قارسى سۇراق قويعانمىن سوندا. ماسكەۋگە بارعان بەتتە لەنين كىتاپحاناسىنان 1926 جىلعى ساناقتىڭ قورىتىندىلارى جاريالانعان جيناقتى تاۋىپ وقىعانمىن. “كازاحي – سامايا كرۋپنايا تيۋركويازىچنايا ناتسيونالنوست سوۆەتسكوگو سويۋزا – 6 ملن. 200 تىسياچ چەلوۆەك” دەگەن تۇسىن كوشىرىپ تە العانمىن. ال 1939 جىلى سول 6 ميلليوننان استام قازاقتان 2 ميلليون ادام عانا قالعان... مۇنداي قورلىققا تەك قوي مىنەز حالىق قانا شىداي الادى. ال ءبىز جىلقى مىنەز حالىق ەمەس پە ەدىك؟! وسىنداي-وسىنداي ويلاردان بارىپ تاريحتىڭ تەرەڭىنە سۇڭگي بەردىم. سۇڭگي بەرگەن سايىن شەجىرەشىلەر, جىلناماشىلار, تاريحشىلار حالىقتاردىڭ وتكەن ومىرىنەن تەك قاقتىعىستى, تەك سوعىستى, تەك جانجالدى جازىپ وتىرعانىنا كوزىم جەتە ءتۇستى. ەتنوستاردىڭ عاسىرلار بويى ارالاسىپ-قۇرالاسىپ ءومىر سۇرگەنىنىڭ, الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس جاساعانىنىڭ جاي-جاپسارىن جازىپ جاتۋ ونشا اسەرلى شىقپايتىنى راس تا بولار. ونىڭ ەسەسىنە سۋ بوپ اققان قاندى سۋرەتتەۋ كىم-كىمنىڭ دە ەسىندە كوبىرەك قالادى. سوعىستار شەجىرەسى وشپەندىلىككە تاربيەلەيدى, كەك قايتارۋعا شاقىرادى. مۇنداي تاريحناما قوعامدىق سانانى توزىمسىزدىككە تاربيەلەيدى. مۇنداي تاريحناما كۇرەسكەرلەردى, باتىرلار مەن ازاپكەرلەردى وسىرۋگە سەپتەسۋى مۇمكىن, بىراق جاسامپاز جانداردى وسىرۋگە سەپتەسپەيدى. اسىرەسە, قازاقستان سياقتى ەلدە سەرگەك تاريحي سانا قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بىزگە بىرلەسە ءومىر ءسۇرۋدىڭ, ءوزارا كومەكتىڭ تاريحي تاجىريبەسى باسقالاردان گورى كوبىرەك كەرەك.
بەيبىت كۇندەر تاريحتىڭ تاقىرىبى ەمەس دەگەندى جاڭا ايتتىم عوي. ونى جازۋ قيىن. بەيبىت كۇندەر ەستە قالا بەرمەيدى. سوعىستار, شايقاستار اپتالاپ, كەيدە ايلاپ سوزىلىپ وتىرعان, ولاردى قوسساڭىز ءارى بارعاندا جىلدار شىعادى. ال ەگەر سلاۆياندار مەن كوشپەندىلەردىڭ قاتارلاسىپ, ارالاسىپ, ساۋدا-ساتتىق جاساپ, بەيبىت ءومىر سۇرگەن كۇندەرىن قوسساڭىز تۇتاس عاسىرلار شىعادى. مەن “از ي يا” كىتابىن جازۋعا دالا مەن ءرۋستىڭ تاريحى ەجەلدەن قويىنداسىپ كەتكەنىن, ەكى ەلدىڭ تاريحتىڭ ۇزىنا بويىندا نەگىزىنەن جاقىنداسۋمەن, باۋىرلاسۋمەن وتكەنىن, حالىقتاردىڭ ءتىپتى تىلدەرى ارالاسۋعا دەيىن جەتكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن كىرىستىم. ءتىل دەگەن تاريحي اقپاراتتىڭ ەڭ باي قويماسى. مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا جاقىنداسۋىنىڭ ەڭ تولىق سۋرەتىن ءبىز تىلدەن تابا الامىز. تۇرىكتىڭ “توۆاريشش” دەگەن ءسوزى ورىسقا اۋىسقانى بەكەر دەۋگە بولا ما؟ ۇرىس كەزىنەن “ۋرا” سياقتى سوزدەر عانا اۋىسادى.
“از ي يا” كىتابىنىڭ ەل نازارىن ەرەكشە اۋدارعانىنىڭ باستى سەبەبى – مەنىڭ “يگور جاساعى جايىنداعى جىردىڭ” ەڭ العاشقى قوستىلدى وقىرمانى بولعاندىعىمنان. مەن سىزگە ءبىر-اق مىسال كەلتىرەيىن. جىردا “سە ۋريم كريچات پود سابليامي پولوۆەتسكىمي” دەگەن جول بار. مونولينگۆيست اۋدارماشىلار ونى “سە ۋ ريم” دەپ وقىعان. سوندا نەمەنە, كونچاك قىپشاقتارى ريمگە دەيىن بارعان با؟ ەندى رۋس جەرىنەن ريم دەگەن قالا ىزدەي باستاعان. ودان كەيىن ماسكەۋدى كەزىندە “ترەتي ريم” دەپ اتاعانىن ەسكە ءتۇسىرگەن. ودان دا بولماعان سوڭ پەرەياسلاۆ كنيازدىگىندەگى ريموۆ دەگەن قالانى ەسكە تۇسىرگەن. ال ەندى قوس ءتىلدى وقىرماننىڭ كوزىمەن قاراساڭىز ءبارى وپ-وڭاي ورنىنا كەلە قالادى. “ۋريم” – كادىمگى تۇركى ءسوزى. ايەلدىڭ ءورىم شاشى. قىپشاقتار يگور جورىعىنان كەيىن رۋسكە قايتا شاپقاندا ايەلدەردىڭ شاشىن كەسكەن, ءسويتىپ قورلاعان.
تالايلار مەنىڭ تۇپكى ويىمدى تىم قارابايىرلاتىپ تۇسىندىرەدى. “از ي يا” كىتابى تاپ ءبىر “يگور جاساعى جايىنداعى جىردى” قازاق جازعان دەپ دالەلدەيتىندەي ايتادى. بۇل – كۇلكىلى نارسە. مەن ول جىردى قوس ءتىلدى مەڭگەرگەن ادام شىعارۋى, ناقتى ايتقاندا, تۇركى تىلدەرىن دە بىلەتىن ورىس ادامى شىعارعان بولۋى مۇمكىن دەيمىن. تاپ-تازا ءتىلدى تابۋ مۇمكىن ەمەس. كورەي ءتىلىنىڭ 75 پايىزىن قىتاي سوزدەرى, فرانتسۋز ءتىلىنىڭ 25 پايىزىن اراب سوزدەرى قۇرايدى ەكەن. سولاردىڭ سوعان نامىستانىپ جاتقانىن ەستىپ كورمەپپىن. ال وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنداعى ۇلىدەرجاۆالىق وركوكىرەكتىك ورىس تىلىنە تۇركى سوزدەرى ارالاسقان دەگەننىڭ ءوزىن كەشىرە المادى. وركەن جايعان مادەنيەت – وزگەلەرمەن ۇدايى, جۇزدەگەن جىلدار بويى ارالاسىپ-قۇرالاسۋدىڭ جەمىسى. ءسوز الماسۋ دەگەن ءتىلدىڭ كەدەيلىگىنىڭ بەلگىسى ەمەس, بۇل ونىڭ دامۋ ۇستىندەگى ءتىل ەكەندىگىنىڭ بەلگىسى. ول كىتاپقا كوزقاراستىڭ وزگەرگەنىنە دە ءبىراز بولىپ قالدى. الدىڭعى جىلى “از ي يا” ماسكەۋدە باسىلدى. وتكەن جىلى بولگاريادا, ۋكراينادا شىقتى. باكۋدە ءازىربايجان تىلىندە 30 مىڭ دانامەن جارىق كوردى. بۇل قازىرگى كەز ءۇشىن وتە ۇلكەن تارالىم. ايتقانداي, وسىدان ءبىراز بۇرىن مەن رۋستام يبراگيمبەكوۆكە ءازىربايجان اتاۋىنىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرىپ بەرگەنىم بار. قىتايلار “ازەباجەن” دەپ البانداردى اتاعان. كاسپي تەڭىزىنىڭ باتىس بەتكەيى ءىى-V عاسىرلاردا البانيا دەلىنگەن. مۇنىڭ ءوزى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا جاتقان ول جەرگە تۇركىلەردىڭ, بۇرىن ايتىلىپ جۇرگەندەي, ءحى عاسىردا ەمەس, ءىى عاسىردا بارعانىن كورسەتەدى.
– ءسىزدىڭ تۇركولوگيالىق ەڭبەكتەرىڭىز كوشپەندىلەر مادەنيەتىن كوتەرمەلەي كورسەتەدى دەگەن دە پىكىر بار. بۇعان نە ايتار ەدىڭىز؟
– مادەنيەتتىڭ ەڭ باستى قۇرامداس بولىكتەرى قاتارىندا پوەزيا مەن مۋزىكا اتالۋعا تيىستىگى تالاسسىز. بۇل تالاسسىز بولسا, وندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ءدال وسى پوەزيا مەن مۋزىكادا ەشكىمگە دەس بەرمەيتىندىگى ءتىپتى تالاسسىز. ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا بايلانىستى ايتساق, مىسالى, ەڭ تازا مۋزىكا ءحىح عاسىرعا دەيىن كوشپەلى ءومىر سالتىن ساقتاپ كەلگەن حالىقتاردا ەكەندىگى داۋسىز. ال وتىرىقشىلىققا اۋىسقان تۇركى حالىقتارىندا مۋزىكا كوبىنە ءسوزدىڭ نەمەسە ءبيدىڭ سۇيەمەلىنە اينالىپ كەتكەنى بەلگىلى.
كوپ نارسە قالاي تۇسىندىرۋگە بايلانىستى. باتىستاعى ادەبيەتتە عۇندار تالاي ۋاقىت بويى جابايىلىقتىڭ بالاماسىنداي بولىپ بەينەلەندى. اقيقاتىندا سول زامانداعى گەرمان تايپالارى الەۋمەتتىك, مادەني دامۋى جاعىنان ەۋروپاعا كەلگەن عۇنداردان كوپ تومەن تۇرعان. گەرماندىقتار عۇنداردان تۇتاس دۇنيەتانىم جۇيەلەرىن قابىل العان. ا.پلەتنەۆا سياقتىلاردىڭ كوشپەندىلەرگە مادەنيەت جات دەگەن ءسوزىنىڭ تۇككە تۇرعىسىز ەكەندىگىن تەك ەرميتاجداعى سكيف التىن ورنەكتەرى-اق داۋسىز دالەلدەي الادى. ال ولار كلاسسيكالىق كوشپەندىلەر عوي.
كوشپەندىلەر ءسوزدىڭ تولىق ماعىناسىندا مەملەكەت قۇرماعان دەگەن دە جاي نارسە. ادەبي جازبا ءتىل – مەملەكەتتىلىكتىڭ باستى بەلگىسىنىڭ ءبىرى. ورحون مەن ەنيسەي بويلارىندا سوناۋ ءVىىى عاسىردا تاسقا قاشالعان جازۋلاردىڭ ءتىلى قانداي عاجاپ دەسەڭىزشى! ءارى يكەمدى, ءارى قۋاتتى ءتىل, ەڭ كەرنەۋى مول سەزىمدەردى, پوەتيكالىق ويدىڭ ەڭ نازىك ناقىشتارىن جەرىنە جەتكىزىپ ايتا بىلەتىن ءتىل! ەۋروپا مەن ازياداعى تالاي وتىرىقشى حالىقتار ول زاماندا مۇنداي بايلىققا قول جەتكىزبەگەن بولاتىن. كوشپەندىلەر ءتىپتى سول ورحون-ەنيسەي جازبالارىنان باسقا ەشتەڭە جاساماعان بولسا دا, الەم مادەنيەتىنەن ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن الار ەدى. تۇركى كوشپەندىلەرىنىڭ جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ از ساقتالۋىنا يسلام ءدىنىنىڭ سالقىنى ءتيدى دەپ سانايمىن ءوز باسىم. سىنا جازۋىنىڭ جادىگەرلىكتەرى مۇسىلمان ءدىنىنىڭ ىقپالى جەتپەگەن جەرلەردە – التايدا, سىبىردە, موڭعوليادا عانا ساقتالعانى تەگىن دەيسىز بە؟ تەگىن ەمەس. ءدىني فاناتيكتەر تاسقا تۇسكەن “بوتەن” جازۋلاردى جويىپ جىبەرىپ وتىرعان.
ەجەلگى تۇرك ءتىلى ورحون-ەنيسەي ءماتىندەرىندە عانا, باسقا ماتىندەر جوق, ال بۇل ماتىندەر وعىز-قارلۇق تىلدەرىنىڭ نورمالارىنا ساي دەگەن ۇعىم بار. تۇركولوگياداعى دوگمالاردىڭ بىرەۋى وسى. كەيبىرەۋلەر وسىدان شىعارىپ, ول زاماندا قىپشاق تىلدەرى بولماعان دەۋدەن دە تايىنبايدى. ولار قىپشاق تىلدەرى وعىز تارماعىنان وربىگەن دەگەندى ايتقىسى كەلەدى. سوندا قىپشاق تىلدەرىنىڭ جاسى ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ورتا عاسىرلارىنان بەرى قاراي ەسەپتەلەتىن بولىپ شىعادى. ال دۇرىسىندا, قىپشاق جانە وعىز تىلدەرىن سالىستىرىپ قاراساڭىز, ەجەلگى وعىز ءتىلدى جادىگەرلىكتەردەن اپ-ايقىن كيپچاكيزمدەردى كورەسىز, ولار گرامماتيكادان دا, لەكسيكادان دا تانىلىپ تۇرادى, مۇنىڭ ءوزى ەكى تىلدىك بۇتاقتىڭ دا ورحون-ەنيسەي جازبالارىنان كوپ بۇرىن بولعانىن ءارى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىلىعىن ايقىندايدى.
كوشپەندىلەردى, كوشپەندىلىكتى مەن ورىنسىز كوتەرمەلەي سويلەگەن ەمەسپىن. مەنىڭ ماقالالارىمدا, كىتاپتارىمدا كوشپەندى ءومىردىڭ كەرى كەتىرەتىن تۇستارى دا جازىلعان. مۇنىڭ الدىنداعى سۇراققا قايتارعان جاۋابىمدا 1929 جىلعى ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتە قازاقتاردىڭ سانى 6 ميلليوننان استام دەپ كورسەتىلگەنىن, ارادا ون-اق جىل وتكەندە 2 ميلليونعا تۇسكەنىمىزدى ايتتىم عوي. ال سول كەزدە وزبەكتەر 4 ميلليوننىڭ ماڭايىندا بولاتىن. قازىر وزبەكتەر 26 ميلليوننان استام. ولار اشتىقتان ءدال بىزدەي قىرىلعان جوق. ويتكەنى, وتىرىقشىلىققا ەرتە كوشىپ, جەردى ەمىپ ۇلگەرگەن ەدى. ءبىز 30-شى جىلدارداعى سول ويراندى ايتقاندا ستالين مەن گولوششەكيننىڭ قولدان جاساعان اشارشىلىعىمەن قاتار جارتىلاي كوشپەندى ەكستەنسيۆتى مال شارۋاشىلىعى جيىرماسىنشى عاسىردا ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز بولىپ شىققانىن دا ايتۋعا ءتيىسپىز. وكىنىشكە وراي, عالىمدارىمىز دا, ساياساتكەرلەرىمىز دە ول اشتىقتان ءتيىمدى تاعىلىم العان جوق. مال شارۋاشىلىعى ەكستەنسيۆتى سيپاتتا جۇرگىزىلە بەردى. تىڭ يگەرۋ باستالىپ, ەڭ قۇيقالى جەرلەرگە ەگىن ەگىلگەن كەزدە مال شارۋاشىلىعى شولەيت, جارتىلاي شولەيت ايماقتارعا ىسىرىلىپ كەتتى. قازاقتاردىڭ جاعدايى قايتادان قولدان ناشارلاتىلدى. وسى ايتقانىمنىڭ ءوزى كوشپەندىلىك اتتى قۇبىلىسقا ديالەكتيكالىق تۇرعىدان قاراي الاتىنىمدى كورسەتەدى دەپ ويلايمىن.
قازاقتاردىڭ كوشپەندى ومىردەن ساقتالىپ قالعان كەڭدىگى, كونتەرىلىگى, جۇرتتىڭ ءبارىن وزىندەي كورەتىن قاسيەتى ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا اسەر ەتىپ وتىرعان شەشۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. استانادا, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءابىش كەكىلباەۆتىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيادا ءسوز سويلەگەنىمدە تولستوي تۋرالى ايتتىم. تۋرگەنەۆ تە, بۋنين دە, پاۋستوۆسكي دە ستيليست رەتىندە تولستويدان شەبەرىرەك بولۋى مۇمكىن دەدىم. بىراق, تولستويدىڭ الەمگە قارايتىن نۇكتەسى بيىكتە, سوندىقتان ول ءومىردى, ادامداردى باسقاشا كورگەن دەدىم. تولستوي الەمدى “بىزدەر” جانە “بوگدەلەر” دەپ بولمەگەن. تولستوي ءۇشىن ناپولەون دا, قاجىمۇرات تا بوگدەلەر ەمەس, ءوزىنىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىكتەرى بار كادىمگى ادامدار. الەمدى “بىزدەر” جانە “بوگدەلەر” دەپ قاراستىراتىن جازۋشىلار ومىرگە وكوپتان كوز سالادى. ال وكوپتان, امبرازۋرادان ادامداردى ەمەس, تەك دۇشپانداردى عانا كورە الاسىڭ. تولستوي – ءبىر-بىرىنە جات حالىقتار بولمايتىن بولاشاق ادامزاتتى دايىنداعان جازۋشى. قازاقتار ناعىز تولستويشىل حالىق. قازاقتار بارىنە دالالىق پەرسپەكتيۆادان, الىستان, كەڭىنەن قاراي الادى, سوندىقتان دا كوبىرەك, كەڭىرەك كورە الادى. قازاقتار ءۇشىن جەك كورەتىن حالىق بولۋى مۇمكىن ەمەس, قازاقتار ءۇشىن جات ۇلت بولۋى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, تۇتاس حالىقتىڭ, تۇتاس ۇلتتىڭ جامان بولۋى, جات بولۋى اتىمەن مۇمكىن ەمەستىگىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. ابايدىڭ “ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ” دەگەن ءسوزىن حالقىمىزدىڭ ءار پەرزەنتى ۇدايى جادىندا ۇستاۋعا ءتيىس.
– ءسىزدىڭ ءبىراز ۋاقىتىڭىز, ءبىراز ۋاقىتىڭىز ەمەس-اۋ, تالاي جىلدارىڭىز قوعامدىق, ناقتى ايتقاندا, دەپۋتاتتىق قىزمەتكە ارنالدى. سسسر حالىق دەپۋتاتى رەتىندە ەڭ كوپ شۇعىلدانعان ماسەلەڭىز ۇلتارالىق قاتىناستار بولدى دەي الامىز. تمد كەڭىستىگىندە, ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدە وسى ماسەلە قالاي شەشىم تابۋدا دەپ سانايسىز؟
– كەزىندە ءبىر گازەتكە بەرگەن سۇحباتىمدا ازاتتىق الاۋىن وق-ءدارى قويماسىندا وتىرىپ تۇتاتۋعا بولمايدى دەگەنىم بار ەدى. كەڭەس وداعى ۇلتارالىق پروبلەمالاردىڭ وق-ءدارى قويماسىن ەسكە تۇسىرەتىن. ۇلتتىق يدەيا كەيبىر كەۋدەمسوق ساياساتكەرلەردىڭ قولىندا بيلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ قۇرالىنا اينالىپ, تاريحي, رۋحاني, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق فاكتورلاردان بولەك قاراستىرىلعان كەزدە دەسترۋكتيۆتى, قيراتقىش كۇشكە يە بولدى. گامساحۋرديانىڭ “گرۋزيا گرۋزيندەر ءۇشىن” دەپ ۇران تاستاۋى مۇڭ ەكەن, ابحازيانىڭ, وڭتۇستىك وسەتيانىڭ, ادجاريانىڭ پروبلەمالارى اندىزداپ شىعا كەلدى. مولدوۆا رەفورماتورلارى جازۋدى لاتينيتساعا اياق استىنان اۋىستىرعاندا حالىقتىڭ 40 پايىزدايى, نەگىزىنەن ونەركاسىپتى قالالاردىڭ تۇرعىندارى, وزدەرىن ەلدىڭ تولىققاندى ازاماتتارى سەزىنۋدەن قالدى, ءسويتىپ پريدنەستروۆە, گاعاۋىز پروبلەمالارى پايدا بولدى. بوستاندىقتا ءومىر سۇرە ءبىلۋ بوداندىقتا ءومىر سۇرۋدەن وڭاي ەمەس. ونى تاجىكستان تراگەدياسى دا كورسەتتى. ستاليندىك رەپرەسسيا مەن سوعىس جىلدارىندا تاجىكتەر ەكى ءجۇز مىڭنىڭ ماڭايىندا ادامىنان ايىرىلعان ەكەن, ال جاق-جاق بولىپ پرەزيدەنتتىك تاققا تالاسقان ازامات سوعىسىندا ءۇش ءجۇز مىڭنان استام ادامىنان ايىرىلىپتى. ميلليونعا جۋىق تاجىكتىڭ بەت-بەتىنە بوسىپ كەتكەنى تاعى بار. رەسەيدە دە اۋەلدە دەموكراتيانىڭ بار قىزىعىن كورىپ قالعىلارى كەلىپ, وبلىستاردا, قالالاردا گۋبەرناتورلاردى شەتىنەن سايلاي باستادى. سول-اق ەكەن, سەپاراتيزم بەلگىلەرى بوي كورسەتتى. ال بۇل كەز كەلگەن ەل ءۇشىن, اسىرەسە فەدەراتيۆتى ەل ءۇشىن قاۋىپتى نارسە. پۋتين كەلىسىمەن وبلىستاردىڭ باسشىلارى تاعايىندالاتىن ءتارتىپ ەنگىزىلدى. وندا ءتىپتى اۆتونوميالىق قۇرىلىمداردىڭ پرەزيدەنتتەرىنىڭ كانديداتۋرالارىن كرەمل ۇسىنادى قازىر.
جاڭاعى مەن ايتقان ەلدەردىڭ كوبى نەگىزىنەن ءبىرۇلتتى ەلدەر. وسىدان قازاقستانداعى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ماسەلەسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قاندايلىق كۇردەلى بولعانىن شامالاي بەرىڭىز. بۇعاناسى بەكىمەگەن جاس ەلدى ءتۇرلى ساياسي كۇشتەر جان-جاعىنان جۇلقىلاپ جاتقان كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇكىل جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ, پرەزيدەنتتىك بيلىك جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ورىندى پايدالانا ءبىلدى. پرەزيدەنتتىڭ سول جىلداردا ەلدەگى جاعدايدى قۋاتتى قولىندا قالاي ۇستاپ تۇرعانىن مەن جاقسى بىلەمىن. وعان ءوزىم كۋامىن. مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستانداعى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسىن وتە جوعارى باعالايمىن. بۇگىندە ساياسي تۇراقتىلىق قوعام دامۋىنىڭ باستى شارتى ەكەنىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى جاقسى تۇسىنەدى. مەن مۇنى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەڭ باستى جەتىستىگىمىز دەر ەدىم. تولەرانتتىلىق پەن كەلىسىمگە كەلە ءبىلۋدىڭ ورتالىقشىل قاعيداتى كەزىندە نازارباەۆتىڭ “ادىلەتتىڭ اق جولى” كىتابىندا ءمالىمدەلگەن بولاتىن. كوپەتنوستى, قايشىلىقتى ورتادا مەملەكەت باسشىسىنان ەۋرازيالىق ۇدەرىستىڭ ءمانىن تانىتاتىن ينتەگراتسيا قاعيداتىن دايەكتى جۇزەگە اسىرۋ ورىندى كۇتىلگەن-ءدى. حالىقتىق كوكەيگە قونىمدى ويدىڭ جەتكىزۋشىسى بولۋ, كەلىسىمگە كەلتىرۋدىڭ شەبەرى بولۋ, كوپقىرلى قوعامدا قانداي دا ءبىر جاقتىڭ ءسوزىن سويلەمەي, كوپشىلىكتىڭ ءسوزىن سويلەۋ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىنان كەلدى. ايقاستان بيىك تۇرا ءبىلۋ ۇستانىمى ادامزاتتىڭ ۇلى جازۋشىلارىن ەرەكشەلەندىرىپ كورسەتكەن. مىسالى, تولستوي سونداي بولعان. مۇنداي مىسالدار از ەمەس. ايقاسقا جول بەرمەۋ ۇستانىمى حح عاسىرداعى ۇلى ساياساتكەرلەردى ەرەكشەلەندىرىپ تۇرعان. مۇنداي مىسالدار از.
كۇردەلى, وتپەلى كەزەڭدەردە بيلىك باسىندا تاجىريبەلى, كاسىبي ساياساتكەرلەر تۇرۋعا ءتيىس. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋىلدان شىعىپ, قول ەڭبەگى مەن وي ەڭبەگىن قاتار ۇشتاستىرعان, كومسومول جۇمىسىنىڭ دا, پارتيا جۇمىسىنىڭ دا مەكتەبىنەن وتكەن, كوپۇلتتى ۇجىمداردا ەڭبەك ەتكەن, سوۆەتتىك كەزەڭنىڭ بارلىق مانساپتارىنىڭ بيىگىنە جەتكەن ادام. مەن نازارباەۆپەن 40 جىلدان بەرى دوستىق قارىم-قاتىناستاعى اداممىن. كەلىسپەي قالعان تۇستارىمىز بار, بىراق كەتىسكەن تۇستارىمىز جوق. ەشكىم دە ءبىز ەكەۋمىزدى ارازداستىرا المادى اقىرى. سوندىقتان مەن نازارباەۆتى ءدايىم قولداۋمەن كەلەمىن. ەلباسىمىزدى ماقتانىش ەتەمىن.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن تالاي جاعدايلاردا كوردىم. قورعانىس ءمينيسترى د.يازوۆ پەن اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن ونەركاسىبى مينيسترى ۆ.كونوۆالوۆتىڭ سەمەيدە قوسىمشا ءۇش سىناق وتكىزۋ جونىندەگى ۇسىنىسىنا گورباچەۆ قولداۋ كورسەتكەندە نازارباەۆتىڭ: “تولكو س سوگلاسيا ۆەرحوۆنوگو سوۆەتا كازاحسكوي سسر” دەپ جازعانىن بىلەمىن. سوندا رەسپۋبليكا باسشىسى رەسپۋبليكا پارلامەنتى ەندىگى جەردە ەشقانداي سىناققا كەلىسىم بەرمەيتىنىنە سەنىپ وتىر. وداق پرەزيدەنتىمەن اشىقتان-اشىق جانجالداسىپ جاتۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ەڭ باستىسى تۇپكى ناتيجە عوي.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ قىزمەتىنە تۇپكىلىكتى باعانى, ارينە, تاريح بەرەدى. بولاشاق ۇرپاققا تۇڭعىش ەلباسىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ ۇلگىسىن بۇگىنگى زامانداستارى كورسەتۋگە ءتيىس. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الداعى 70 جىلدىعى ەلدىگىمىزدى, مەملەكەتتىلىگىمىزدى بايىپتاۋ, پايىمداۋ تۇرعىسىنان وتكىزىلگەنى ءجون بولادى دەپ ويلايمىن.
– ءسىزدىڭ اتىڭىزعا ۇلتارالىق قاتىناستار, ءتىل پروبلەمالارى جونىندەگى پىكىرلەرىڭىزگە بايلانىستى سىن پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ جاتادى. ءسىز ول پىكىرلەرگە قالاي قارايسىز؟
– “از ي يا” جاريالانعان كەزدە مەنى ۇلتشىل ەتىپ شىعارعان. “موسكۆا”, “مولودايا گۆارديا”, “زناميا” جۋرنالدارىندا كىتابىمدى ورىسقا قارسى ەڭبەك دەپ باعالاعان. سسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ جابىق ءماجىلىسى شاقىرىلىپ, اكادەميگى بار, كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بار, عىلىم دوكتورى بار 49 ادام تابانداتقان 10 ساعات بويى ءسوز سويلەپ, سۇلەيمەنوۆتى شەكتەن شىققان ۇلتشىل ەتىپ كورسەتكەن. موينىما جۇرت ۇمىتا باستاعان “پانتيۋركيست” دەگەن ايىپتى دا تاعىپ جىبەرگەن. تەپكىگە تۇسكەلى تۇرعان جەرىمنەن ديمەكەڭنىڭ برەجنەۆكە كىتابىمدى اپارىپ بەرۋى, باس حاتشىنىڭ ءبىر اۋىز قولداۋ ءسوزى قۇتقارىپ قالعان. جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ودان دا اسىرىپ ءتۇسىردى. سول كۇندەردە ماسكەۋگە جونەلتىلگەن قاعازداردىڭ بىرىندە ءتىپتى “سۇلەيمەنوۆ اۆتوماتتى اسىنىپ الىپ, ورىس بالاباقشالارىنا باردى” دەگەن سۇمدىققا دەيىن جازعان. ەندى قازىر مەنى ينتەرناتسيوناليست بولعانىم ءۇشىن سىناپ جاتىر. ءيا, مەن ينتەرناتسيوناليستپىن. اباي – ينتەرناتسيوناليست. شوقان دا ينتەرناتسيوناليست. اسىرەسە, مىنا جاھاندانۋ جاعدايىندا مۇنداي سانا قالىپتاستىرۋدىڭ ءمانى ارتا تۇسەدى. جالپى, مونوەتنوستى ەلدەن پوليەتنوستى ەلدىڭ وزىندىك ارتىقشىلىقتارى دا بولادى. مەملەكەتتىڭ ءوز ىشىندە ەتنوستاردىڭ قاتار ءومىر ءسۇرۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى ءبىز ولاردىڭ ءدايىم ىقپالداستىعىنا, ءسوزدىڭ جاقسى ماعىناسىنداعى باسەكەلەستىگىنە قول جەتكىزىپ, دامۋعا سونى سەرپىن بەرە الامىز. وزگە ەتنوستارمەن جارىسۋ احۋالىنىڭ ءوزى حالىقتى باسەكەگە قابىلەتتى ەتە تۇسەدى.
ءتىل تۋرالى اۋىزشا بەرىلگەن سۇحباتتارىمداعى كەيبىر ونشا ءدال ايتىلماعان پىكىرلەرىمە قاراپ مەنى قازاق تىلىنە جاناشىر ەمەستەي سويلەيتىندەرگە جانىم اشيدى. ءسوزدىڭ دە قيسىنى بولۋى كەرەك قوي. سوناۋ 1984 جىلى جازۋشىلار وداعىندا قازاق ءتىلىن قورعاۋعا ارنالعان ەڭ ءبىرىنشى جيىندى ۇيىمداستىرعان ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەمەي, كىم ەدى؟ وعان قاتىسقان ادامدار, قۇدايعا شۇكىر, ارامىزدا ءجۇر عوي. مەن تەك قازاقتاردىڭ سوڭعى عاسىردا تاريحتىڭ ءوزى قولعا اكەلىپ تۇسىرگەن قىمبات قازىناسىنان – ورىس ءتىلىن بارشامىز تولىق يگەرگەندىگىمىزدەن باس تارتپاعانىن قالايمىن. ولاي بولمايتىنىنا سەنەمىن. ولاي بولمايتىنى بىلاي تۇرسىن, قازاقتاردىڭ كەلەشەكتە ءۇش ءتىلدى قاتار مەڭگەرگەن حالىق بولاتىنىنا سەنەمىن. ەگەر قولعا الىنعان باعدارلاما ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلسا, وندا تاياۋداعى ونشاقتى جىلدىڭ وزىندە ءبىزدىڭ جاستارىمىز قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە ەمىن-ەركىن ءسويلەۋ ارقىلى بۇكىل الەمنىڭ ءبىلىم بايلىعىنا ەسىك اشادى دەپ بىلەمىن. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتى بولاشاقتا ميلليونداعان دوللارلىق شىعىنداردان قۇتقاراتىنىن دا ەسكەرۋ كەرەك. ورىسشا, اعىلشىنشا وقىمايتىن حالىققا مىنا ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا قانشاما عىلىمي ادەبيەتتى قازاقشاعا اۋدارىپ بەرۋگە تۋرا كەلەتىنىن ويلاساڭىز جانىڭىز تۇرشىگەدى. ال ءاربىر ادام, اسىرەسە قازىرگى جاس ادامدار ەرىنبەسە, ىجداھات تانىتسا بولدى – سول مىڭداعان كىتاپتاردىڭ بارىنە قولىن تىكەلەي جەتكىزە الادى. اۋدارماسى دۇرىس پا ەكەن دەپ كۇماندانىپ جاتپاي, تۇپنۇسقادان وقي الادى. حالقىمىزدىڭ ورىس تىلىندەگى, اعىلشىن تىلىندەگى ينتەرنەتكە ەركىن ەنۋىنىڭ ءوزى ينتەللەكتۋالدىق وسۋىمىزگە قانداي ءورىس اشاتىنىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتتىگى جوق. جاھاندانۋعا بەيىمدەلۋ دەگەنىمىز وسى. جاھاندانۋعا قارسى كۇرەسۋ دەگەندى ايتىپ جۇرگەندەردىڭ ءسوزىن دە, ءوزىن دە تەك اياۋ كەرەك. ءسوزدىڭ رەتى كەلگەندە ايتايىن, مەن ءالفاۆيتىمىزدى لاتينيتساعا اۋىستىرۋعا دا قارسىمىن. وزبەكتەر مەن تۇركىمەندەردىڭ سودان وزىپ كەتكەنىن قازىرشە كورە قويعان جوقپىن. ءازىربايجانداردىڭ ءجونى باسقالاۋ. ولار تۇرىكتەردىڭ لاتينيتساسىن سول كۇيىندە الا سالدى. ويتكەنى, ءازىربايجان مەن تۇرىك تىلدەرى ءبىر توپقا – وعىز توبىنا جاتادى, ايىرماشىلىعى شامالى. لاتينيتساعا كوشەمىز دەپ اۋرە-سارساڭعا تۇسسەك, قازاق ءتىلىن قازىرگى بىلەتىن جازۋىنىڭ وزىمەن ۇيرەنە الماي جۇرگەن قازاقتاردى ءتىپتى تىلدەن الىستاتىپ تىنۋىمىز مۇمكىن. بالكىم, سول الفاۆيتپەن ماماندار ءۇشىن بىرەر باسىلىم اشىپ قويۋدىڭ, سول ارقىلى لاتينيتسانىڭ مۇمكىندىگىن, قاجەتتىلىگىن جىلدار بويى بايقاپ كورۋدىڭ ارتىقتىعى بولماس. بۇل اسىعىس شەشەتىن ماسەلە ەمەس. سونان كەيىن ايتاتىن تاعى ءبىر جاي بار. ەكى الفاۆيت ۇستاناتىن ەل بولمايدى. ىرگەمىزدە رەسەي تۇرعاندا قازاقستانداعى ورىس جۇرتشىلىعى كيريلليتسانى قويىپ, لاتينيتساعا كوشە سالادى ەكەن دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى كادىمگى بالاڭدىقتىڭ ءدال ءوزى. راس, اۋەلدە قازاق ءالفاۆيتى ينتەرنەتكە كەلمەيدى ەكەن, قازاقشا سايتتار اشىلمايدى ەكەن, قازاقشا ءماتىن ەلەكتروندى پوشتامەن جىبەرىلمەيدى ەكەن دەگەندەي قاۋىپتەر ايتىلعان. قازىر ونىڭ ءبارى شەشىلگەن. بۇل جاعىن دا ەسكەرۋ كەرەك.
كيريلليتسانى ءوز ءالفاۆيتىمىز ەمەس قوي دەپ قۋىستانۋدىڭ ءتىپتى ءجونى جوق. قازاقتىڭ ءالفاۆيتى كيريلليتسامەن جازىلاتىن ورىس ءالفاۆيتىنىڭ نەگىزىندە, سوعان قازاق دىبىستارىن بەينەلەيتىن جاڭا ارىپتەر قوسۋ ارقىلى جاسالعان. الەمدە ءتول ءالفاۆيتى بار ەلدەر قازىر وتە از. قىتاي, اراب, گرۋزين, ارميان سياقتىلار عانا. قالعان جۇرتتىڭ ءبارى ورتاق الفاۆيتتەردى پايدالانادى. بالقان تۇبەگىنە اسپارۋح حان باستاپ كەتكەن بۇلعارلار (ولاردىڭ ءبىر توبى ەدىل بويىمەن جوعارى ورلەگەنىن, كەيىننەن تاتارلار اتانعانىن بىلەسىز, تاتارستاندا بۋلگار دەگەن قالا دا بار) سونداعى سلاۆيان تايپالارىنىڭ جەرىن باسىپ الدى دا, سانى از بولعاننان كەيىن وزدەرى اسسيميلياتسياعا ءتۇسىپ كەتتى,