شوقانتانۋداعى شوقتىعى بيىك ەڭبەكتى دۇنيەگە كەلتىردى
ن.ۆەسەلوۆسكيدىڭ وتە ءدال ايقىنداپ ايتقانىنداي, عىلىم كوگىنەن قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ وتە شىققان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ جاسىن تاعدىرى, جارقىن عۇمىرى ءوز زامانداستارىن, اسىرەسە, ءوزىنىڭ زيالى ورىس دوستارىن قالاي قايران قالدىرا قىزىقتىرسا, كەيىنگى زامانداردىڭ دا نەشەمە تولقىن ۇرپاعىن ناق سونداي تاعىلىمدى ءھام تىلسىم نۇرلى تارتىمدىلىقپەن باۋراۋدان جازباي كەلەدى دەر ەدىك. ءدال وسى ورايدا وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ بەل ورتاسى ەسكە تۇسەدى. 1975 جىلعى جاز ايلارىندا عوي دەيمىن, سول كەزدەگى “لەنينشىل جاس” گازەتىنىڭ بەتتەرىندە جۋرناليست جارىلقاپ بەيسەنباەۆتىڭ توپتاما تۇرىندە جاريالانعان “شوقان ساپارى ىزىمەن” اتتى مايەكتى ماقالالار شوعىرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعا باستادى. سوندا شوقان ەسىمىن وزىمىزگە ءبىر تابان بولسا دا جاقىن ساناپ, ايرىقشا قادىر تۇتاتىن كوكشەتاۋلىق جاس جۋرناليستەر سول جازبالاردى كەرەمەت قىزىعۋشىلىقپەن قابىلداپ, جاپا-تارماعاي جارىسا وقىعانبىز. سولاردىڭ جازىلۋ ۇلگىسىندەگى الدەبىر جاڭاشىلدىق, قازاقتىڭ تۇڭعىش عالىمى ءجۇرىپ وتكەن قياپاتتى جولداردى ءجۇز نەشەمە جىلدان كەيىن جولقاپشىعىن ارقالاي شيىرلاعان قۇشتار ىزدەنىمپازدىق كوڭىلىمىزدى تولقىتقانداي, قالامگەردىڭ شالىمدى شەبەرلىگىنە قىزىعا قاراپ قالعانداي بولعانبىز. ءبىر عاجابى, مۇنداعى دالدىك-دەرەكتەردىڭ قولمەن قويعانداي نانىمدى بەرىلەتىندىگى سونشا, ءبىر ءسات اياۋلى شوقاننىڭ اسىل بەينەسىن ءدال قاسىنان كورگەندەي, عاسىرلاردى كوكتەي ءوتىپ ءتىل قاتىسقانداي اسەرگە بولەنەتىنبىز. ىستىقكول ساپارىنىڭ ءىزىن قايتالاعان وسىناۋ ماقالالار سودان ەكى جىل وتكەندە “شوقان ىزىمەن” اتتى كىتاپقا اينالۋىن قۋانا سۇيىنشىلەگەنبىز.
سودان بەرى ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. تاۋەلسىزدىك زامانىنىڭ دا تالاي جىلى پاراقتالىپ كەتتى. جاڭا زاماندا شوقان جايىندا دا جاڭا ءسوزدىڭ دىلگىرلىگى اراكىدىك بايقالىپ قالعاندا باياعى كوزتانىس اۆتورىمىزدى وزىمسىنگەن قالىپپەن ءوز تاقىرىبىنا قايتا ورالمادى-اۋ دەپ وكىنىش ەتىپ تە جۇردىك. سويتسەك, ول قاراپ جۇرمەپتى. مىنەكي, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قولىمىزعا جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلىنىڭ “شوقان” اتتى جاڭا دەرەكتى عۇمىرنامالىق حيكاياتى ءتيدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى ادەبيەت تىزىمىنە ەنگىزىلە وتىرىپ, “عيبراتتى عۇمىر” سەرياسى بويىنشا “قازاقستان” باسپاسىنان 39 باسپا تاباق كولەمىندەگى وسىناۋ كىتاپتىڭ شىعۋى زەردەلى قاۋىمدى تاعى دا ەلەڭ ەتكىزگەن ايتۋلى جاڭالىق بولدى. وسى رەتتە ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن ۇلى عالىم ارمان ەتكەن, ازاتتىققا جەتكەن جاڭا زاماننىڭ شوقان حاقىنداعى جاڭا ءسوزىن جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى ايتقان ەكەن دەگەن پايىم-پىكىرگە توقتاعانىمىز دا راس.
جانرىن “دەرەكتى حيكايات” دەگەننەن گورى “عۇمىرنامالىق رومان-ەسسە” دەپ انىقتاسا, شىعارمانىڭ كولەمى دە, مازمۇن-كوركەمدىگى دە بۇل جۇعىمدى جۇكتى ابدەن كوتەرگەندەي ەكەن. قالاي بولعاندا دا, ءاۋ باستان كىلتى تابىلعان كىتاپ العاشقى بەتتەرىنەن-اق سالعان جەردەن ءۇيىرىپ اكەتەدى. تۋىندىنىڭ كومپوزيتسيالىق تۇرعىدان ادەمى مۇسىندەلىپ, ارقاۋى استە بوساماي, بىردەن-بىرگە شيرىققان شۇرايلى بايانداۋ جەلىسى ءوز اسەرىن اقىرىنا دەيىن باسەڭدەتپەيدى. بابالار رۋحىمەن تىنىستاپ, “ايبالتاسىن التىنمەنەن بۋلاتقان” العاشقى بۇرامدارداعى القيسساسى ءھام ودان كەيىنگى بولىمدەر شوقاننىڭ ۇلىق باباسى ابىلايحان, اتاسى ءۋالي, اجەسى ايعانىم, ابىلايدان تاراعان كەنەسارى حان, اكەسى شىڭعىستىڭ تۋعان اعاسى ءابايدىلدا (عۇبايدوللا) ءۋالي ۇلى سياقتى سوم تۇلعالار تاعدىرىن ءبىر-بىرىمەن قيسىنىن كەلتىرە, قيۋلاستىرا ساباقتاستىرىپ, قازاقتى سان تاراپتان قۋسىرعان سول زوبالاڭ زاماندار جاعداياتىنان جان-جاقتى حاباردار ەتەدى. شوقان دۇنيەگە كەلگەن ورتانىڭ ارعى-بەرگىسىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ۇلى عالىم ومىرىنە قاتىستى بىرقاتار دايەكتى جاڭالىقتاردى ورتاعا تارتادى. ونىڭ سۇبەلىلەرىنىڭ ءبىرى دەپ – اۆتوردىڭ انا جىلدارى شوقاننىڭ تۋعان جەرىن كۇنتيمەس ورداسى دەپ پىسىقتاعان بولجامىنىڭ, كەيىنگى كەزدە “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىمەن جارىق كورگەن مۇراعات دەرەكتەرى ارقىلى ودان ءارى ايعاقتالعانىن ايتار ەدىك. ولاردا امانقاراعاي (كەيىننەن قۇسمۇرىن) وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى شىڭعىس ۋاليحانوۆقا قاتىستى 1842 جانە 1851 جىلدارى تولتىرىلعان قۇجاتتاردا ونىڭ قىستاۋى كۇنتيمەس دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ قالىپتى.
شوقاننىڭ اجەسى ايعانىم, ومبىداعى اسكەري مەكتەپ ءتالىمىن كورگەن اكەسى شىڭعىس, قوبىزشى اعاسى قانعوجادان العان تاربيەسى, اعا سۇلتان ورداسىنا ات باسىن تىرەپ جاتار ەل اعالارىنان, ايگىلى اقىندار مەن جىراۋلاردان, انشىلەر مەن كۇيشىلەردەن, جەزتاڭداي شەشەندەردەن قابىلداعان عيبرات-ونەگەسى تۋرالى دا كوپتەگەن ماعلۇماتتارعا قانىق بولامىز. شىققان تەگى قازاقتىڭ تاۋكەدەن كەيىنگى اعا حانى بولعان قايىپتان تارايتىن - ورىنبور قازاقتارى شىعىس ءبولىگىنىڭ ءبىلىمدى اكىم-سۇلتانى احمەت ءجانتوريننىڭ دۋاندارى قوڭسى قونعان شىڭعىسپەن ارالاس-قۇرالاستىعى, ءتىپتى ونىڭ كىشكەنتاي قىزى عازيزانى شوقانعا اتاستىرىپ, بەسىك قۇدا بولىپ باتالاسقاندارى, ايگىلى زىلعارا, جازى بيلەر, سارتاي, تورتاي ءتورەلەر, شىڭعىستان كەيىن قۇسمۇرىنعا اعا سۇلتان بولعان ەسەنەي ەستەمەس ۇلى, تۋعان ناعاشىسى, باياناۋىلدىڭ اعا سۇلتانى مۇسا شورمان ۇلى, ولاردان باسقا دا سول ءداۋىردىڭ كوپتەگەن بەلگىلى تۇلعالارىنىڭ ومىرلەرىنە قاتىستى تاريحي دەرەكتەر قىزىقتىرا تارتادى.
شوقان كادەت كورپۋسىن ءتامامداعان سوڭ گەنەرال-گۋبەرناتور گاسفورتتىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اديۋتانتى بولىپ جۇرگەن كەزدەرىندە دە قازاقتىڭ سول زامانداعى تالاي ەل ۇيىتقىلارىمەن جۇزدەستى. اقمولا دۋانىنىڭ اعا سۇلتانى ىبىراي جايىقباي ۇلىمەن, بەگالى تورە قوڭىرقۇلجا ۇلىمەن, ايگىلى كۇيشى ءتاتتىمبەتپەن, ءوزىنىڭ قۇرداسى, جاس ءانشى-كومپوزيتور مۇسا بايجان ۇلىمەن, جەتىسۋدا باباسى ابىلايدىڭ ءادىل دەگەن بالاسىنان تارايتىن البان مەن دۋلاتتى بيلەپ وتىرعان تەزەك, حاكىم, مامىتبەك, ءالى تورەلەرمەن, ديقانباي, بايزاق بي, سۇرانشى, سىپاتاي, بايسەيىت سياقتى باتىرلارمەن كەزدەسىپ, تاعدىرلارى توقايلاستى. وسىنىڭ بارىنە اۆتور ءوزىنىڭ بايىپتى وي توپشىلاۋلارىن قوسىپ, شوقان عۇمىرناماسىنىڭ قالىڭ قاتپارلارىنا قۇنارلى قالامىن باتىرا-باتىرا سىلتەگەن.
وتىز بەس جىلعا تاياۋ زەرتتەۋشىلىك ەڭبەكتىڭ جەمىسى بولعان ءبىتىمدى شىعارماداعى ءبىزدىڭ نازارىمىزدى اۋدارعان ءبىر تۇسى سول, شوقان قوقان حاندىعىنا قاتىستى ماعلۇماتتارعا دەن قويادى. سويتسە, قازاق دالاسىنان كەيىن رەسەي شابۋىلىنىڭ وتىنە ىلىككەن قوقان حاندىعى الاش جۇرتى ءۇشىن سونشاما بوتەن جۇرت ەمەس ەكەن. كوشپەلى تۇركىلەردىڭ مىڭ تايپاسىنىڭ كوسەمى شاقرۇق بي 1710 جىلى قۇرعان قوقان حاندىعىنىڭ تاعىندا سول شاقرۇق اۋلەتىنەن تاراعاندار وتىرعانىمەن, نەگىزگى بيلىك بۇل وڭىرگە اقتابان-شۇبىرىندى سۇرگىنى كەزىندە قازاق دالاسىنان كەلگەن قۇلان قىپشاقتاردىڭ كوسەمى مۇسىلمانقۇلدىڭ توڭىرەگىنە ۇيىسقان قىپشاقتاردىڭ قولىندا كورىنەدى. سول سەبەپتى دە ولاردى ورىستىڭ قولاستىنا قاراعان قازاق جۇرتى قىپشاقتار دەپ اتايدى. قوقانعا قارايتىن تاشكەنت-دەشتى قىپشاق دەپ اتالاتىن ءۋالاياتتىڭ ءاسكەرى نەگىزىنەن قازاقتىڭ شانىشقىلى, قاڭلى جانە باسقا دا قۇراما رۋلارىنان تۇرادى. قازاقتاردى قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىنەن ازات ەتەمىز دەپ جالعان قامقورسىنعان ورىس وتارشىلدىعىنىڭ قيتۇرقى پيعىلىنىڭ ار جاعىندا جاتقان شىندىقتى باجايلاعان كەزدە “كىم-كىمدى ازات ەتپەك” دەگەن ويدىڭ شوقان باسىنا دا كەلمەۋى مۇمكىن ەمەس.
رەسەيدىڭ ورتاازيالىق حاندىقتاردى جاۋلاپ الۋدى تەزدەتۋگە ۇمتىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – ۇلىبريتانيانىڭ ءۇندىستاندى تولىق جاۋلاپ العاننان كەيىن اۋعان جەرى ارقىلى بۇحار, قوقان, حيۋا حاندىقتارىنا, شىعىس تۇركىستانعا دا كوز تىگە باستاعان ارەكەتىنە بايلانىستى ەدى. جاڭا جەرلەردى وتارلاۋعا قۇنىعا كىرىسكەن رەسەي وزىنە تيەسىلى دەپ ەسەپتەيتىن قۇيقالى ۇلەسىنەن ايىرىلعىسى كەلمەي, كۇنگەيدەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ يەلىكتەرىن باسىپ الۋعا باعىتتالعان قاندى جورىقتارىن باستاپ كەتتى... شوقان تاعدىرىنىڭ ەڭ ءبىر تورىعۋلى كەزەڭىنە توقايلاسقان, قانىشەر پولكوۆنيك چەرنياەۆپەن كەلىسپەۋشىلىگىن اسقىندىرا تۇسكەن وسىناۋ ءبىر تاريحي جايدى ج.بەيسەنباي ۇلىنىڭ ءتاپتىشتەي سۋرەتتەپ, زەردەلەي بايانداۋى قولىمىزداعى كىتاپ تاعىلىمىن ارتتىرا تۇسكەن.
شوقاننىڭ عيبراتتى ءومىر تاراۋلارىنان بىردەن-ءبىر تولىق دەرلىك ماعلۇمات بەرەتىن وسىناۋ سوقتالى-سونارلى كىتاپتى وقي وتىرىپ, ءبىر ءسات ەرىكسىز اۆتوردىڭ كەيىپ-كەلبەتىنە قىزىعا زەر سالعاندايسىز. ج.بەيسەنباي ۇلىنىڭ كيەلى تاقىرىپتى زەرتتەۋ مەن يگەرۋدەگى ىزدەنىمپازدىعى مەن ىجداھاتتىلىعى تاڭداندىرادى. شوقان باباسىنىڭ ءومىر ساپارىنىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارلارىن قۋالاي قامتىپ ءجۇرىپ وتكەن جۋرناليست-قالامگەردى ءبىز بىردە ۇلى عالىم “سۇلۋ باياننىڭ ارۋاعىن قيا الماي” تولقيتىن قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ مازارىنىڭ قاسىنان كورسەك, بىرەسە شوقان ايالداعان, بۇگىندە قۇم باسقان لەپسى بەكەتىنىڭ ماڭىندا ۇشىراتامىز. كەلەسىدە ساياحاتشى-عالىمنىڭ ءوز قولىمەن سالعان “وتريادتىڭ مەركى وزەنىندە تۇنەۋى” اتتى سۋرەتىندە بەينەلەنگەن جەردىڭ تاپ ۇستىنەن تۇسكەن قۋانىشىن بولىسەمىز. ەندى بىردە شوقان ءىزىن قايتالاي ءجۇرىپ وتكەن جولقاپشىقتى جالعىز جاياۋ جارىلقاپ قىرعىز-قازاق قويشىلارىنىڭ قوستارىندا اڭگىمە-دۇكەن قۇرا ءجۇرىپ, قيىن ساتى اسۋىنان تۇندەلەتە ورلەپ, ىستىقكول جاعىنان الاتاۋ اسقانىنىڭ كۋاسى بولامىز. قىزىق بولعاندا, “سانتاش” كەڭشارىندا جازۋشىعا شوقان جايىنان مالىمەت بەرگەن قىرعىزدىڭ اتى قازاق, ساتى اسۋىنىڭ قىرعىز جاعىنداعى قازاق شوپانىنىڭ ەسىمى قىرعىزباي بولىپ شىعادى. اۆتوردى شوقاننىڭ كىندىك قانى تامعان قوستاناي تارابىنداعى كۇنتيمەستەن, ىلە بويىنداعى تاڭبالىتاستىڭ قاسىنان, ومبىنىڭ كادەت كورپۋسىنان, ەرتىستىڭ جاعاسىنان, شوقان ءبىر جارىم جىلداي تۇرىپ, جۇلدىزدى شاعىن وتكەرگەن نەۆا جاعالاۋىنداعى قالادان جولىقتىرامىز. تاعى ءبىر ءسات شوقاندى تىنىمسىز تەبىرەنىستى كۇيدە جوۋكى اسۋى ارقىلى اتىشۋلى قاشعار ساپارىنا اتتاندىرىپ سالعانداي بولىپ قىرعىزدىڭ جوۋكى شاتقالىنىڭ اۋزىندا وي قۇشاعىندا تۇرعان اۆتور جانكەشتىلىگىنە تاڭدانا قاراپ قالعاندايمىز. الەۋمەت ارتىق ايتتىعا ساناماس, وسىنىڭ وزىنەن قياپات تاعدىرلى تاريحي تۇلعاعا دەگەن ۇلكەن ماحابباتتى, ۇلى جۇرەكپەن ۇندەستىك اڭعارىلعانداي.
كەڭ اۋقىمدى شىعارمادا ج.بەيسەنباي ۇلى مەيلىنشە الۋان قىرىنان تانىلعان. جۋرناليستىك سەرگەك بايقامپازدىق, سۋرەتتەۋدەگى جازۋشىلىق تۇيسىكتىڭ كوركەم كەستەلەرى, ءاربىر جايدى زەرتتەۋشىلىك زەردەمەن جەرىنە جەتكىزە جان-جاقتى تاپتىشتەۋى, شوقانعا تىكەلەي جانە جاناما قاتىستى جاعداياتتاردىڭ, بەلگىلى-بەلگىسىز ادامداردىڭ ءبارىن مۇرنىنان ءتىزىپ ماعلۇمات بەرەتىن ىزەرلى دەرەكشىلدىگى, ۇلى عالىمنىڭ ءومىرى مەن ونىڭ زامانىنا قاتىستى بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن كوپتەگەن جايتتەرگە جاڭاشا بارلاۋ جاساپ, عىلىمي تۇرعىدان تياناقتى بايىپتاۋلارعا بارۋى, سولارعا تاريحشى كوزىمەن ءجىتى ءۇڭىلۋى – وسىنىڭ ءبارى كىتاپتىڭ باعالىلىعىن باعامداتادى.
جاۋاپتى تاقىرىپتى تەرەڭدەي زەرتتەگەن قالامگەردىڭ جازۋشىلىق بيىك مادەنيەتى دە كوزگە شالىنباي قالمايدى. وسى ورايدا ول قازاقتىڭ ابىلاي حاننان بەرگى ءبىر عاسىرعا جۋىق تاريحىن ءوز پايىمىنا ساي, ۇلكەن ورەدە ەلەستەتىپ وتەدى. شوقان ومىرىنەن ساڭىلاۋ, اقتاڭداق قالدىرماعانداي سىڭايلى. ج.بەيسەنباي ۇلى كەلتىرگەن: ايگىلى جيھانكەز-عالىم الەكساندر گۋمبولدتى 1829 جىلى ومبى اسكەري ۋچيليششەسىندە قازاق تىلىندە قۇتتىقتاۋ, ونداعى كازاك-ورىس بالالارىنا قازاق ءتىلى ساباعىنىڭ ءجۇرۋى, باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى گاسفورتتىڭ قازاقتارعا جاڭا ءدىن ويلاپ تاپپاققا اۋەيىلەنىپ, ول اۋمەسەرلىگىنە ءى نيكولاي پاتشانىڭ ء“دىن ويدان قۇراستىرىلمايدى, حالىقتىڭ مىڭداعان جىلدار بويى سەنىمىنىڭ نەگىزىندە جاسالادى” دەپ قايتارعان كەكەسىندى جاۋابى, شوقاننىڭ جاياۋ مۇساعا قامقورلىعى, سوك تورەنىڭ قوناعى بولعان اعىلشىن ساۋلەتشىسى اتكينسوننىڭ ساقارادا تۋعان بالاسىنا الاتاۋ-تامشىبۇلاق دەپ قازاقشا ات قويۋى, شوقاننىڭ قاشعار ساپارىنداعى ءالىمباي اتالۋىنىڭ قايدان شىققاندىعىنىڭ جاي-جاپسارى, اۋەلدە مايور ا.پەرەمىشلسكيدىڭ ۆەرنىي بەكىنىسىن “الماتى” دەپ قازاقشا ايتىلۋ قالپىن بۇزباستان دۇرىس جازىپ كورسەتۋى سياقتى ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيتىن تانىمدىق سيپاتتاعى قىزعىلىقتى دا قۇندى ماعلۇمات-دەرەكتەر جۇزدەپ سانالادى. سولاردىڭ ىشىندە 1859 جىلى شوقان ءوزى سۋرەتىن سالعان قاشعارلىق كەلىنشەك ونىڭ قاشعار ساپارىندا ۋاقىتشا ۇيلەنگەن ايەلى بولۋى مۇمكىن دەگەن بەيسەنباي ۇلىنىڭ بولجامى دا قاپەرگە الارلىق.
شوقاننىڭ قاشعار ساپارى, سول اۋىر ساپاردان سىرقات جاپسىرعان, ودان سوڭ قيانات كورگەن, قورلىقتا قالعان قۇسالىق كەزەڭى, پەتەربۋرگتە بولعان ۋاقىتى, ءومىرىنىڭ سوڭعى ايلارى تۋرالى تاراۋلاردى تولقىماي, تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقتىڭ ەۋروپا تەرەزەسىن اشقان اردا ازاماتىنىڭ ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ف.دوستوەۆسكيمەن, ساياحاتشى-عالىمدار پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيمەن, گ.پوتانينمەن, س.دۋروۆپەن, ك.گۋتكوۆسكيمەن, كاپۋستيندەر وتباسىمەن, مۇحامەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ “تاريحي-راشيدي” شىعارماسىنىڭ تۇڭعىش زەرتتەۋشىسى بولۋعا سەپتەسكەن مۇحاممەدالى قازىمبەك جانە حۇسايىن فايىزحان سياقتى تۇركىشىل عالىمدارمەن ءھام باسقالارمەن دوستىق راۋىشىنە دە پاتەتيكادان تىس, كوپتەگەن قاراپايىم ءارى جارقىن بەتتەر ارنالعان. ج.بەيسەنباي ۇلىنىڭ وسى دەرەكتى حيكاياتى بولاشاقتا شوقان جايىندا جازىلار كوركەم شىعارمالاردىڭ, داستاندار مەن رومانداردىڭ, تۇسىرىلەر كينولاردىڭ دا نەگىزىنە الىنباي قالماس. كىتاپتى ورىسشاعا اۋدارىپ, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ 175 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ اياسىندا ماسكەۋدەن “جزل” سەرياسىمەن شىعارۋدى دا ويلاستىرعان ابزال ما دەيمىز.
شوقاننىڭ پاريجگە بارىپ قايتۋدى ويعا الىپ جوسپارلاعانىن, قۇپيا ساياحاتشىنىڭ قاشعار ساپارىندا جاركەنتتە انىق بولعاندىعىن, سۋرەتشى م.زنامەنسكي كۇندەلىگىنەن ايقىندالاتىنىنداي, اۋليەاتانى اسقان قاتالدىقپەن شابۋىلداعان چەرنياەۆ ەكسپەديتسياسى كەزىندە قازاق حالقىنىڭ وزىق ويلى ادال پەرزەنتىنىڭ وتارشىل رۋحتاعى وركوكىرەك ورىس وفيتسەرلەرىمەن شامىرقانا پىكىر تالاستىرىپ ايتىسقان جايلارىن دا جارىلقاپ جازبالارىنان تەرەڭدەي تۇيسىنەمىز. سونداي-اق, كىتاپتى وقۋ بارىسىندا شوقان مۇراسىن ساقتاپ قالۋدا قالتقىسىز ەڭبەك سىڭىرگەن اياۋلى ورىس قىزى كاتەرينا گۋتكوۆسكاياعا دەگەن العىس سەزىمىمىز ويانارى دا كامىل. “جارىلقاپتىڭ مىنا كىتابىنىڭ قولجازباسىن راحاتتانا وقىپ شىقتىم. كومپوزيتسياسى عۇمىرنامالىق ادەبيەتكە قويىلاتىن تالاپتارعا ساي كەلەتىنىن بىلاي قويعاندا, بايانداۋ لوگيكاسىمەن, ءتىل جاتىقتىعىمەن, دەرەكتەرىنىڭ ۇشان-تەڭىزدىگىمەن ءسۇيسىنتتى. جالپى, شوقانتانۋعا قوسىلعان ەڭ سۇبەلى ۇلەستەردىڭ ءبىرى جارىلقاپتىڭ وسى ەڭبەگى دەسەم, قاتەلەسپەسپىن”, دەيدى بەلگىلى باسپاگەر, قارىمدى قالامگەر نۇرماحان ورازبەك. اۋزى دۋالى اعامىز ايتسا ايتقانداي, شوقانتانۋ سالاسىندا ولجا سالار شوقتىعى بيىك ەڭبەك دۇنيەگە كەلگەندىگى جايلى پايىمدى پىكىرگە ءبىز دە قول قويامىز.
اۆتورى: قورعانبەك امانجول.