ەلباسىنىڭ جولداۋى – ءار قازاقستاندىق ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ءارى مازمۇندى قۇجات. بيىل اتالمىش جولداۋ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى” دەپ اتالدى. جاڭا جولداۋ – جاڭا كەزەڭنىڭ باستاۋى. وتكەندى ساراپتاپ, ءبۇگىنگى جەتىستىگىمىزدى باعالاپ, الداعى ەل بولىپ اتقاراتىن كەلەلى ىستەرگە كوز جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بيىلعى جىلدىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتوراعالىق ەتۋ. مىنە, قازاق حالقى الداعى جاڭا ونجىلدىقتى الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي ابىرويلى تاريحي وقيعامەن باستاپ وتىر. سونىمەن قاتار, بيىلعى جىل كەدەن وداعىنا مۇشە بولۋمەن باستالدى. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس كەدەن وداعىنا بىرىگىپ, ءبىرىڭعاي ەكونوميكالىق ايماقتى قۇرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل ەلباسىنىڭ ساۋاتتى ساۋدا ساياساتى, ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن كوزدەپ وتىرعانىنىڭ كورسەتكىشى بولماق.
كەدەن وداعى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ورلەۋ بولا الادى. 2009 جىلى كەدەن ورگاندارىنىڭ كۇشى كەدەن وداعىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قورىن قالىپتاستىرۋعا, كەدەن ءتارتىبىن وڭايلاتۋعا جانە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋعا باعىتتالدى. بريۋسسەلدە 1999 جىلعى 26 ماۋسىمدا قابىلدانعان كەدەندىك ءراسىمدەردى وڭايلاتۋ مەن ۇيلەستىرۋ تۋرالى حالىقارالىق كونۆەنتسياعا قوسىلدى. كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى قابىلداندى. 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف كۇشىنە ەندى. كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى تۋرالى شارت قابىلداندى. ونى كۇشىنە ەنگىزۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى بويىنشا 16 حالىقارالىق كەلىسىمدى جانە 17 كوك (كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسى) شەشىمىن ازىرلەۋ كوزدەلىپ وتىر. كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسىنە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ زاڭناماسىنا 182 سىلتەمەلىك نورما كوزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى, قولدانىستاعى ۇلتتىق كەدەندىك زاڭنامانى رەتكە كەلتىرۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇدان باسقا, ۇلتتىق كودەكستى قابىلداۋ, سالىقپەن رەتتەۋ, جەكە كاسىپكەرلىك, كولىك, ۆەتەريناريا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۋدالاۋ سالاسىنداعى زاڭنامالاردى بىركەلكى قولدانۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ جاڭا كەدەن كودەكسىن ازىرلەۋ قاجەت, وندا ۇلتارالىق زاڭنامامەن رەتتەلمەگەن قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋ قاجەت. اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ جانە قازاقستاننىڭ كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىن وتكىزۋدى وڭايلاتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلىگىنىڭ كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى بىرقاتار شارالاردى جۇزەگە اسىردى.
بىرىنشىدەن, كەدەن ورگاندارىندا اۆتوموبيل وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن (كولىك, فيتوسانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق جانە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ) بەرۋدى كوزدەيتىن زاڭ قابىلداندى. سونداي-اق, بۇل زاڭدا كەدەن ورگانى بەرەتىن قۇجاتتاردىڭ سانىن 3-تەن 1-گە دەيىن قىسقارتۋ كوزدەلىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, زياتكەرلىك مەنشىك نىسانىنا قۇقىقتى قورعاۋ كەزىندە, كەدەن ورگاندارىنىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋدى جانە كەدەندىك قۇندى انىقتاۋ كەزىندە قولدانىلاتىن اقپاراتتىق انىقتامالاردى جويۋدى كوزدەيتىن زاڭ قابىلداندى.
ۇشىنشىدەن, شەكارانىڭ قازاقستان-رەسەي, قىتاي, قىرعىزستان ۋچاسكەسىندە بىرلەسكەن باقىلاۋ ءراسىمى ەنگىزىلدى. قازاقستان مەن قحر اراسىنداعى “اينالىق” ستاتيستيكادا كورسەتكىشتەردىڭ وڭ ديناميكاسىنا قول جەتكىزىلدى. سوڭعى جىلدارى كەدەن ستاتيستيكاسى دەرەكتەرىنىڭ الشاقتىعى 2006 جىلى 1 ملرد. 94 ملن. اقش دوللارىنان 76 ملن. اقش دوللارىنا دەيىن تومەندەدى.
تورتىنشىدەن, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار ءۇشىن قولايلى جاعدايلاردى جاساۋ جانە ء“Doىng ءۆusىness” حالىقارالىق رەيتينگىنىڭ كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋ ماقساتىندا اۆتوماتتاندىرىلعان تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى ازىرلەندى جانە ەنگىزىلدى.
بەسىنشىدەن, “Web-دەكلارانت” ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋ كەشەنى جۇمىس ىستەيدى. كەدەندىك رەسىمدەۋ ءۇشىن سەق-قا قاتىسۋشىنىڭ قۇجاتتار پاكەتىن الىس جەردەن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىگى بار.
التىنشى, “بىرىڭعاي ەلەكتروندى تەرەزەنى” جاساۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. بيزنەس-پروتسەستەر انىقتالدى جانە وسى اقپاراتتىق جۇيەنى جاساۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى دايىندالدى. “بىرىڭعاي تەرەزەنى” جاساۋ بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار كۇشتەرىن شوعىرلاندىرۋدى تالاپ ەتەدى. مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار سانىن قىسقارتا وتىرىپ رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتاردى بەرۋ جانە باقىلاۋ مەحانيزمىن قايتا قاراۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جولداندى.
جوعارىدا كورسەتىلگەن شارالار بيزنەستىڭ وپەراتسيالىق شىعىندارىن قىسقارتۋعا جانە كەدەن ءراسىمىن وڭايلاتۋعا جاعداي جاسايدى. ءناتيجەسىندە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاريالانعان بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا تاپسىرمالارى جۇزەگە اسىرىلادى.
كەدەن وداعىن قۇرۋ, اسىرەسە, ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا مەملەكەتتەردەگى ەكونوميكالىق الەۋەتتى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس رەسپۋبليكالارى اراسىندا بىرلەسكەن وندىرىستەردى قۇرۋ جانە ءوزارا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ ينتەگراتسيالاۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعان دۇنيە. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ جەدەلدەتىلگەن باعدارلاماسى ىسكە اسىپ كەلەتىندىگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسى ماقساتتا مەتاللۋرگيالىق, فارماتسەۆتيكالىق, حيميالىق, قۇرىلىس ماتەريالدارى باسىمدىقتى سالالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. وسى ءمىندەتتى شەشۋ ءۇشىن وتاندىق كاسىپكەرلەرگە تەحنولوگيالىق جاعىنان جاڭا الدىڭعى قاتارلى جابدىقتاردى جانە ارزان شيكىزاتتى كەدەن باجدارىن تولەۋسىز الۋ مۇمكىندىگىن ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى.
ءبىز شەتەل ونىمدەرى باسىپ كەتەدى دەگەن ۇرەيدەن اۋلاق بولۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, بارلىق ەلگە دە باسەكەگە قابىلەتتى, ساپاسى جوعارى, باعاسى قىمبات ەمەس, العان ونىمىنە لايىقتى تاۋارلار قاجەت. ەندەشە باسقا ەلدەردىڭ تاۋارلارىمەن ساپاسى جاعىنان دا, باعاسى جاعىنان دا باسەكەگە ءتۇسۋ ءبىزدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەردى ءوسىپ-جەتىلۋگە جەتەلەيدى. ءبىزدىڭ وتاندىق ءوندىرۋشىلەرىمىز باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءتيىس. ءبىر ءنارسەنى ۇعىنعانىمىز ءجون, كەدەندىك وداق ماسەلەسى ءبىر كۇندە ىسكە اسقان جوبا ەمەس, وسى وداققا كىرۋ ءۇشىن بارلىق جاقتان تەرەڭ تالداۋ جاسالىنعان. ارينە, ەشكىم كەدەندىك وداق ىسكە اسقان كۇننەن باستاپ ەلىمىزگە تولاعاي تابىستار كەلىپ, باسقا ەلدەرمەن سىرتقى ساۋدا اينالىمى ارتادى دەپ ايتقان جوق. كەدەندىك وداقتان قازاق ەلى ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى. ارينە, ءاۋ-باستان كەيبىر قيىنشىلىقتارعا تاپ بولامىز. مۇمكىن ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەرىمىز تابىس كوزدەرىن ازايتار. دەمەك, وسى كەدەندىك وداق ارقىلى كوپ تابىسقا جەتەتىنىمىزگە سەنىم بىلدىرەمىن.
كەدەن ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزەدى. ماسەلەن, 2009 جىلى كەدەن ورگاندارى كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ بيۋدجەتكە 575,4 ملرد.تەڭگە ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتتى. بولجامدى تاپسىرمانىڭ ورىندالۋى 105,5% قۇرادى. پوست كەدەندىك باقىلاۋدىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 95,8 ملرد. تەڭگە قوسىمشا ەسەپتەلىندى, بۇل 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 6,3 ەسەگە كوپ, 50 ملرد. تەڭگە ءوندىرىپ الىندى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا دا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتە بىلدىك. وتكەن جىلى 969 قىلمىستىق جانە 10607 اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى. ولار بويىنشا شىعىنداردى وتەۋ سوماسى 5,9 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 5,3 ەسەگە كوپ. ەسىرتكى قۇرالدارى كونترابانداسى بويىنشا 173 فاكتى انىقتالدى. الىنعان ەسىرتكىلەردىڭ سالماعى 755,8 كگ. قۇرادى, سونىڭ ىشىندە گەروين – 117,9 كگ. “باقىلاۋعا الىنعان جەتكىزىلىم” ءادىسى بويىنشا 14 جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارى وتكىزىلدى. قولدانىلعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى شارالار ناتيجەلەرىندە كەدەن ورگاندارى ءوز كۇشىمەن 56% قىلمىستىق ءىس قوزعادى جانە 79% سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى انىقتالدى.
ەلباسى جولداۋى جاريا ەتىلدى, ونىڭ باستى باعىتتارى مەن مىندەتتەرى ايقىندالدى. ەلباسىمىز جۇكتەگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز. ويتكەنى, حالىق بولىپ جۇمىلا كوتەرەتىن جۇگىمىزدىڭ ارقاۋى – وسى جولداۋ بولماق. بۇل ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى ناقتى ىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا الىپ كەلەتىن بىردەن-ءبىر جول ەكەنى انىق.