بۇل تاقىرىپتاعى ىلكى ماقالا «لاتىن ءالىپبيىنىڭ بولاشاعى زور» دەگەن اتپەن 1991 جىلعى 24 قاڭتار كۇنى «انا ءتىلى» گازەتىندە جاريالاندى. وندا ماقالا اۆتورى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ءابدۋالي قايدار قازاق ءتىلدى كيريلل جازۋىن لاتىن ءارپىمەن الماستىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن العاش رەت دايەكتەدى. كەيىننەن بۇل تاقىرىپ ءا.قايداردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ اتىنا جازىلعان «كەمەل ەلگە, كەمەل ءالىپبي كەرەك» اتتى اشىق حات تۇرىندەگى ماقالاسىنا ۇلاسىپ («انا ءتىلى» گازەتى, 1993 جىلعى 30 جەلتوقسان), قازاق-لاتىن ءالىپبيىنىڭ ىلكى جوباسى العاش رەت جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلدى. بۇل جوبا 1993 جىلعى ناۋرىزدىڭ 8-10-ى ارالىعىندا جانە تامىز ايىندا انكارادا وتكەن التى مەملەكەتتىڭ (تۇركيا, قازاقستان, ازەربايجان, ءوزبەكستان, قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستان) تۇرىك تىلدەرىنە قولايلى دا ورتاق بولا الاتىن لاتىن ءالىپبيىن تالقىلاۋعا قاتىستى باس قوسۋلاردا قابىلدانعان 34 ءارىپتىڭ نەگىزىندە جاسالعان ەدى. ءتۇركيادا وتكەن سول جيىنداردىڭ ءناتيجەسىندە, ءار ەلدەن قاتىسقان كورنەكتى عالىمدار: «34 ءارىپتەن تۇراتىن بۇل ءالىپبي تۇرىك حالىقتارىنىڭ بارىنە ورتاق, ونى ءار ۇلت ءوزىنىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىنە وراي قاجەتىنشە وزگەرتە الادى», دەگەن كەلىسىمگە ۋاعدالاسىپ, وعان قازاقستان اتىنان اكادەميك ءا.قايداردىڭ ءوزى قول قويعان-دى. اكادەميكتىڭ ەلباسىنىڭ اتىنا جازعان سول ماقالا-حاتىنىڭ سوڭىندا بەرىلگەن 27 ارىپتەن تۇراتىن ءالىپبي دە بار تۇرىككە ورتاق ءارىپتەر نەگىزىندە قازاق تىلىندەگى بارلىق ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلە وتىرىپ جۇيەلەنگەن تاڭبالارعا ساياتىن.
سول كەزدەردەن ەلباسىنىڭ ەرەكشە نازارى اۋعان, اسىرەسە سوڭعى جىلدارداعى سوزدەرى مەن جولداۋلارىندا تىلگە تيەك بولىپ, ءوزىنىڭ قولايلى, ورايلى ءساتىن كۇتىپ جۇرگەن بۇل ماسەلە – اقىرىندا وتكەن جىلدىڭ 26 قازانى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىعىمەن تاماشا قورىتىندىلاندى. حالقىمىزدىڭ قۋاتتى قولداۋىنا يە بولىپ, قالىڭ جۇرتشىلىق تاراپىنان كەڭىنەن تالقىلانعان لاتىن ءالىپبيىنىڭ العاشقى نۇسقاسىنا ءوزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى بيىلعى جىلدىڭ 18 اقپانى كۇنى قوسىمشا جاڭا رەداكتسيانىڭ قابىلدانۋى دا لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ بولاشاعى جارقىن, عالىمدار مەن ماماندار تاراپىنان بارشانىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن تۇبەگەيلى نۇسقا جۇيەلەنۋ ۇستىندە ەكەنىن كورسەتەدى.
وسى رەتتە «قازاق اقپارات اگەنتتىگى» ۇلتتىق كومپانياسى (قازىرگى «قازاقپارات» حالىقارالىق اقپارات اگەنتتىگى) قازاق رەداكتسياسىنىڭ 2004 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ وزىندە مەملەكەتتىك تىلدەگى جاڭالىقتاردى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت لاتىن ارپىمەن تاراتۋدى جۇزەگە اسىرعانىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. بۇل يدەيانىڭ اۋەلدە ومىرگە كەلۋىنە – اتاجۇرتتىڭ ءار حابارىنا سۋساپ, ىنتىعىپ وتىرعان شەت ەلدەردەگى قانداستارىمىزعا قازاقستان جاڭالىقتارىن قالاي جەتكىزسەك ەكەن دەگەن جاناشىرلىق مۇددە ءتۇرتكى بولعان-دى. سىرتتاعى قازاقتاردىڭ كوبى, اسىرەسە قىتايداعى قالىڭ قازاق توتە اراب جازۋىن, ال ەۋروپا, تۇركياداعى قانداستارىمىز لاتىنشانى پايدالاناتىندىقتان, ءبىز قولدانىپ جۇرگەن كيريلل ءارپىن تانىمايدى. ىرگەدەگى وزبەكستان دا بىردەن لاتىنشاعا كوشىپ كەتكەندىكتەن, ول ەلدەگى قازاقتىڭ كەيىنگى تولقىنى ءوز-وزىنەن لاتىن ارپىندە ساۋات اشا باستادى. دەمەك, شەتتەگى قانداستارىمىز ءۇشىن قازاقستان حابارلارىن اگەنتتىك سايتى ارقىلى لاتىن ارپىندە جەتكىزىپ تۇرۋ ءتيىمدى بولاتىنى انىق. وسى ماقساتپەن اگەنتتىكتىڭ كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيا ماماندارىنا قازاق تىلىندەگى جاڭالىقتاردى اۆتوماتتى تۇردە تىكەلەي لاتىنشاعا اۋىستىراتىن باعدارلاما جاساۋعا تاپسىرىس بەرىلىپ, ول سىناقتان ءوتىپ, كەم-كەتىك جەرلەرى تۇزەتىلگەننەن كەيىن, 2004 جىلعى ءساۋىردىڭ 16-سىنان باستاپ, لاتىنشا سايتىمىز تولىققاندى ىسكە قوسىلىپ كەتكەن ەدى.
ەندى قاي لاتىنشانى تاڭدادىق دەگەنگە كەلسەك, ءبىز بۇل رەتتە جوعارىدا تىلگە تيەك ەتىلگەن, اۋەلى «انا ءتىلى», كەيىننەن «Egemen Qazaqstan» گازەتتەرىندە جاريالانىپ, ەلباسى نازارىنا ۇسىنىلعان اكادەميك ءا.قايداردىڭ جوباسىن, ءبىر-ەكى ارپىنە عانا وزگەرىس ەنگىزە وتىرىپ, نەگىزگە العاندى ءجون كوردىك. سول كەزدە تۇركيادا وسى الىپبيمەن جامبىلدىڭ جىرلارى باسىلعان ەكەن, وقىعانعا اۋىرلىق تۋدىرا قويمايتىنى اڭعارىلدى. جانە سول نۇسقانىڭ جەڭىلدىگىن بۇگىنگە دەيىن «قازاقپارات» سايتىندا لاتىنشا شىعىپ تۇراتىن سايتتان دا بايقاۋ قيىنعا سوقپايدى. اگەنتتىكتىڭ بۇل لاتىنشاسى قازىرگى كەزدە ماماندار اراسىندا «قازاقپاراتتىق نۇسقا» دەگەن اتپەن بەلگىلى. (قازاقپاراتتىڭ بۇل لاتىنشاسىن ەلباسى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن جاڭا الىپبيمەن اۋىستىرۋ – قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋدىڭ ەملەلىك ەرەجەلەرى عالىمدار مەن ماماندار تاراپىنان تولىق جاسالىپ ءبىتكەننەن كەيىن عانا جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر).
«قازاقپاراتتىڭ» لاتىنشا سايتى دۇنيەگە كەلىسىمەن بۇل باستاما كوپشىلىكتىڭ زور قولداۋىنا يە بولدى. ول قازاق ءتىلدى سايت وقىرماندارى سانىن كۇرت ارتتىردى. اقپارات قۇرالدارى ايتۋلى جاڭالىقتى: «قازاقپارات» مەملەكەتتىك تىلدەگى حابارلاردى ينتەرنەت جەلىسىندە لاتىن جازۋىمەن شىعارۋدى قولعا الدى», «قازاقپارات» حابارلارىن لاتىن ارپىمەن تاراتا باستادى», «قازاقپارات» سىرەسكەن سەڭدى بۇزدى» دەگەن تاقىرىپتارمەن سۇيىنشىلەپ جاتتى. باسىلىم بەتتەرىندە بۇل باستاما – «شەتتەگى 5 ميلليونعا جۋىق قازاققا جاسالعان زور قۇرمەت», «مەملەكەتتىك ءتىل اياسىن كەڭەيتۋگە مول ۇلەس قوساتىن جوبا», «كەلەشەك – لاتىن ءالىپبيىندە, ينتەرنەت جۇيەسىندە قازاق ءتىلىندەگى حابارلاردىڭ الەمگە ورتاق ارىپپەن تارالۋى, ءسوز جوق, سىرتتاعى قازاقتار ءۇشىن ۇلكەن جاردەم», «بۇل الەم قازاقتارى عانا ەمەس, ورتاق ءتىل مەن ورتاق تۇسىنىكتەگى تۇرىك تىلدەس باۋىرلارىمىز ءۇشىن دە قاجەتتى باستاما, لاتىن ءالىپبيى ولاردىڭ قازاقشانى ۇيرەنۋىنە دە مولىنان جاردەم بەرەرى انىق», دەپ جوعارى باعالاپ جاتتى.سونداي-اق بۇل جوبانى اسا زور قۋانىشپەن قابىلداپ, بىردەن جۇرەكجاردى لەبىزىن بىلدىرگەن ادامنىڭ ءبىرى – شەتتەگى قازاقتار اراسىنداعى كورنەكتى تۇلعا, تالاي جىل ەۋروپاداعى «ازاتتىق» راديوسى قازاق ءبولىمىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارعان قالامگەر حاسان ءورالتاي اقساقال بولعان ەدى. ول كىسى سوناۋ گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىنان قازاقپارات اگەنتتىگى قازاق رەداكتسياسىنىڭ جەتەكشىسىنە, ياعني وسى جولداردىڭ اۆتورىنا ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى لاتىنشامەن ءجىبەرگەن حاتىندا: «ۇلكەن ءىستى باستاپ وتىرسىزدار, سىرتتاعى ورىس قارپىن تانىمايتىن ەل قازاقستاننىڭ جاڭالىعىن بىلە الماي قينالۋشى ەدى, عانيبەت بولدى. لاتىن قارپى بولاشاقتا ءدۇيىم تۇرىك جۇرتتارىنىڭ ءبىرلىگىنە, ىنتىماقتاستىعىنا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. سول جولداعى قادامدارىڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىن», دەپ العىسىن ءبىلدىردى.
ءبىز دە ءوز اتىمىزدان ول كىسىنىڭ جەدەل پىكىر جولداعانىنا راحمەت ايتىپ, جاۋاپ حات جازدىق. ءبىر قىزىق جايت, ءبىز بۇل حاتىمىزدى اۋەلى ءوزىمىز قولدانىپ جۇرگەن كيريلل ارپىمەن جىبەرگەن ەدىك. ەرتەڭىنە حاسەكەڭنەن حابار كەلىپ تۇر. «جىبەرگەن حاتتارىڭىزدى ەش اشا المادىم, ارىپتەر تانىلمايدى», دەپتى. سول حاتىمىزدى دەرەۋ لاتىنشاعا اينالدىرىپ, قايتا جىبەرگەن ەدىك, ىلە-شالا «ەندى وقىلدى» دەگەن حابار جەتتى. ارتىنشا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ءوزى جونىندە ايتىلعان پىكىرلەرگە ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن جاۋاپ كەلدى
– حاتىڭىزدى الىپ قۋاندىم. ەلدەن كەلگەن, قازاقتىق سانا-سەنىم اڭقىعان دۇنيەلەر مەنى ىلعي دا قۋانتادى. راحمەت! – دەپ باستاپتى حاتىن حاسەكەڭ... – لاتىن ارپىمەن حابار تاراتۋعا كىرىسۋلەرىڭىز, ينشاللا, يگىلىكتى ءىستىڭ باستاماسى جانە كۇندەلىكتى, اپتالىق گازەتتەر مەن جۋرنالدارعا دا ۇلگى بولار دەپ ۇمىتتەنەمىز. لاتىن ارپىمەن شىققان كىتاپتاردى دا كورەرمىز. ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەتىندەي, بۇل لاتىن ءارپى ورىستانۋعا قارسى جاقسى قورعان جانە ۇلتتىق اقشا, تاعى باسقالار سياقتى رەسەي جاقتاعى شەكارا كۇزەتشىسى, – دەپ اعىنان جارىلدى.حاسەن اقساقال بۇدان كەيىن دە بىزبەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ, ءوزىنىڭ ماقالالارىن جىبەرىپ تۇردى. قازاقستاننىڭ اقپارات قۇرالدارىندا قازاقپاراتتىڭ لاتىنشا سايتى جونىندە جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ ءجۇردى. ماسەلەن, 2007 جىلى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە شىققان ماقالاسىندا ول زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە ۇيرەنشىكتى ادەتىمەن الەمدەگى بارلىق باستى اقپارات اگەنتتىكتەرىن قاداعالاپ وتىراتىنىن ايتا كەلىپ, بىلاي دەدى: «اعىلشىن تىلىندەگى باستى اقپارات اگەنتتىكتەردى قىسقاشا شولىپ وتكەننەن كەيىن, تۇركياعا اۋىسامىن. ونى بىتىرگەننەن كەيىن قازاقستانعا وتەمىن. سوندا ءبىرىنشى قارايتىنىم – «قازاقپاراتتىڭ» لاتىنشا سايتى. سول ارقىلى اتامەكەندە بولىپ جاتقان قىرۋار جاڭالىقتاردى كوپ ۇزاتپاستان, جەدەل تۇردە ءبىلىپ وتىرامىن. تۋعان ەل تىنىسىنان جان-جاقتى حابار الۋدان كەمىستىك كورمەيمىن. ەل بولىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءتۇيىنى – انا ءتىلى ەكەنى داۋسىز» («Egemen Qazaqstan». 2007.11.06).
قازاق اقپارات اگەنتتىگىنىڭ 2004 جىلدان باستالعان لاتىن ءارپىندەگى سايت اشۋ باستاماسىن, كوپ ۇزاماي-اق ەلىمىزدىڭ باسقا دا اقپارات قۇرالدارى قولداپ اكەتكەنى ءمالىم. بۇگىندەرى ءبىرشاما سايتتاردىڭ لاتىنشا قوسىمشالارىمەن شىعىپ وتىرعانى, سونىڭ دالەلى. بۇل ءبىر جاعىنان, وقىرمان تاراپىنان وسى ءالىپبيمەن اقپارات الۋ سۇرانىسى اۋەلدەن بار ەكەنىن بايقاتسا دا كەرەك.
ياكي, ەلباسىنىڭ «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىعى دا قازىرگى زامانداعى الەمدىك دامۋ ۇدەرىستەرىنىڭ تالابىنا ساي دەر كەزىندە قولعا الىنعان, ەلىمىزدى كەمەل بولاشاققا قول سوزۋعا ۇمتىلدىراتىن جارقىن باعدارلاما. سول جارلىققا سايكەس, قازىرگى كەزدە قازاق ءالىپبيىنىڭ لاتىن تاڭباسىنداعى بىرىڭعاي ستاندارتتى نۇسقاسىن تۇبەگەيلى ءجۇيەلەۋ, جاڭا ەملە ەرەجەلەرىن قالىپتاستىرۋ, لاتىن الىپبيىنە ءۇيرەتەتىن ماماندار مەن مەكتەپ وقۋلىقتارىن دايىنداۋعا كىرىسۋ جۇمىستارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قولعا الىنىپ, اتقارىلىپ جاتىر. ەلىمىزدە 2025 جىلعا قاراي ءىس قاعازدارى, مەرزىمدى باسىلىمدار, وقۋ قۇرالدارى, ءبارىن دە لاتىن ءالىپبيىمەن باسىپ شىعارا باستاۋ جۇزەگە اسپاق.
ال قازاق اقپارات اگەنتتىگى جانە ونىڭ باستاماسىنا ءۇن قوسقان باسقا دا اقپارات قۇرالدارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن ارتتىرۋ, الەم قازاقتارىنا اتاجۇرت تىنىسىنان جان-جاقتى حاباردار ەتۋ ماقساتىن كوزدەي, الدەنەشە جىلدار بۇرىن لاتىنشا سايتتار اشقانىن – ءبۇگىنگى كۇندەرى ەلىمىزدىڭ ساياسي, قوعامدىق ومىرىندەگى تاريحي وقيعاعا اينالىپ وتىرعان «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» ەلباسى جارلىعىنا دەيىنگى دايىندىقتىڭ ءبىر پاراسى رەتىندە قابىلدار ەدىك.
جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى,
پۋبليتسيست, زەرتتەۋشى,
«قازاق اقپارات اگەنتتىگى» ۇلتتىق كومپانياسى قازاق رەداكتسياسىنىڭ 1997-2011 جىلدارداعى باس ساراشىسى