ماسكەۋلىكتەر وڭتۇستىك قازاقستانعا نەگە قىزىعادى؟

قازاقستان-رەسەي-بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ كەدەندىك ودا­عىندا الدىمەن قالاي, قانداي پايداعا شىعادىنى ەسەپكە الىپ, ءۇش مەملەكەت ءوزارا جارىسقا تۇسەتىن بولسا اققۋ كوككە, شورتان كولگە, شايان جەرگە تارتاتىنداي تىرلىك بولىپ قالادى. ورتاق پاي­دامەن قاتار ءبىر-ءبىرىنىڭ كەم-كەتىگىن تولتىرۋدى ويلاۋ ناعىز ارىپتەستىك, ارعىنى ويلاعان كورە­گەندىك. وڭ­تۇستىككە رەسەيدەگى قا­زاق­ستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ باس­تاپ كەلگەن ماسكەۋ قالاسى دەلە­گا­تسيا­سىنىڭ باعدارىنان وسىنى ۇقتىق. الىپ رەسەي مەملەكەتى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدا بەلورۋسسيادان كورى قازاقستاندى جاقىن تۇتادى. سەبەپ بىرەۋ-اق. رەسەي مەن بەلورۋسسيا اراسىندا باعا دەمپينگى بار. كەڭەس كەزىندەگى كولحوز, سوۆحوزدارىن ساقتاپ وتىر­عان بەلورۋستاردىڭ اۋىلشارۋا­شىلىق ونىمدەرىندە ەركىن باعا جوق, تاۋار قىمباتتاۋ. ال, قا­زاقستانداعى ءونىم وندىرۋشىلەرمەن كەلىسكەنشە باعا رەتتەۋگە بولادى. ماسكەۋلىك مەيماندار ەڭ ادەمى “اسار” شاعىن اۋدانىندا بو­لىپ, اتاجۇرتقا ورالعان اعايىنداردىڭ بىرنەشە جىلىجاي­لارىن ارالاپ كوردى. سايرام, سارىاعاش, ماقتاارال اۋدان­دارىنداعى اگروكاسىپورىندار مەن جەكەلەگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى­نىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ باسقا وب­لىستارىنا قاراعاندا ءبىر ارتىق­شىلىعى كوكونىس, باۋ-باقشا, جەمىس وسىرۋگە اسا قولايلىعى. الايدا, بارلىق ءوڭىرى بىردەي دەۋگە بولمايدى. التى اي قىسى كارىنە ءمىنىپ تۇراتىن ارقامەن شەكتەسىپ جاتقان سوزاق پەن بايدىبەك اۋ­دانىنىڭ اۋا-رايىندا ايتارلىق­تاي وزگەشەلىكتەر بولسا, قويىن­داسىپ جاتقان كەشەگى قوس اۋدان سارىاعاش پەن كەلەس وڭىرىندە دە وزگەشەلىكتەر بار. سارىاعاشتان وتىز-قىرىق شاقىرىم بەرىدە جاتقان كەلەستە كوكونىستىڭ ءپىسۋى ەكى اپتاعا ەرتە, قىسى دا جۇمساق. كەلەسكە كوكتەم ەرتە كەلەدى. “بىرتىلەك” اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى “پاحريددين” جشس-ىندە بولعان ماسكەۋلىك قوناقتار ەكى گەك­تار جەردى الىپ جاتقان جىلىجاي­داعى قىزاناقتاردىڭ ونىمىنە شىنىمەنەن تاڭ قالدى. سەرىكتەستىك توراعاسى م.احراروۆ مۇندا جىل سايىن 120 توننا قىزاناق الىنا­تىندىعىن ايتتى. ۇكىمەتتەن سۋب­سيديا الماي-اق ءوز قارجىلارىمەن اياققا تۇرعان سەرىكتەستىك شارۋاشى­لىعىنىڭ كەرەگەسىن ءالى دە كەڭەيت­پەك. تاعى دا بىرەر شارۋاشى­لىقتىڭ جىلىجايلارىن ارالاپ كورگەن ماسكەۋلىكتەر ەكى مەملەكەت اراسىندا ارىپتەستىك ورناتۋعا ءازىر ەكەندىگىن اڭداتىپ قالدى. سارىاعاش اۋدانىنىڭ اكىمى ماقسات مىرزاباەۆ قازىردىڭ وزىندە 78 گەكتار جەر قۇرايتىن 704 جىلىجاي بار ەكەندىگىن ايتادى. سارىاعاشتىڭ ەڭبەكقور حالقى ەش­كىمنىڭ كۇشتەۋىنسىز, ۇگىت-ناسيحا­تىنسىز جىلىجاي سالۋعا قۇمبىل. وسى شارۋانى قولعا العان ازامات­تاردىڭ پايداعا شىعىپ جاتقانىن كوزى كورىپ وتىر. ەكى ءجۇز ميلليونعا جۋىق حالىقتىڭ رىنوگى جانە اشىلدى. بيىل سارىاعاشتىق ديقاندار 231 مىڭ توننا كوكونىس وسىرەدى دەپ بولجانىپ وتىر. ىشكى سۇرانىستان 170 مىڭ توننا ارتىلادى ەكەن. ەكى مەملەكەتتىڭ قىزقايناعان قازانىنا تۇسسە قىپ-قىزىل اقشا ەمەس پە؟! رەسەي دە قازاقستان سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا مول قارجى ءبولىپ وتىر. الايدا, بىزدەگى ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ مەملەكەت بولگەن سۋبسيدياعا قولدارى جەتە بەرمەيدى. ول ءۇشىن ىرىلەنۋى قاجەت. “بىرتىلەك” اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى قوڭىرات سارسەنبيەۆ ءار ەلدى مەكەندەرمەن وسى تاقىرىپتا كەز­دەسۋ جۇرگىزىلگەنىن, قازىردىڭ وزىندە جەتپىسكە جۋىق ۇساق شارۋاشىلىق­تاردىڭ بىرىگۋگە بەيىل ەكەندىگىن ايتتى. “تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى” دەگەن وسى عوي. ماسكەۋلىك دەلەگاتسيامەن ديحان­داردىڭ كەزدەسۋى ماقتا شارۋاشى­لىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى­نىڭ اكت زالىندا جالعاستى. وڭ­تۇستىكتىڭ ەرتە پىسەتىن كوكونىس, جەمىس-جيدەگىنە كوڭىلدەرى قۇلاپ وتىرعان مەيماندار اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا قويان-قولتىق جۇمىس جاساۋعا دايار ەكەندەرىن اڭداتتى. رەسەيدىڭ وزىق تەحنولوگيالارى قازاق شارۋالارىنىڭ كەرەگىنە ابدەن جارايدى. سونىڭ ءبىرى ولار ۇسىنعان بيوكونتەينەر. ۇلكەندىگى تاۋىق جۇمىرتقاسىنداي عانا بيوكونتەينەرلەردىڭ قۇرامىندا ازوت, كالي, فوسفور سياقتى مينە­رالدى تىڭايتقىشتار بار. ءداندى وسىنىڭ ىشىنە ەنگىزسەڭىز ءونىمىڭىز ەسەلەنەدى, ەكولوگيالىق جاعىنان تازا بولادى. توپىراقتىڭ قۇرامىن بايىتاتىن وسىنداي تەحنولوگيالار شارۋالارعا قاجەتتىڭ بىرەگەيى. بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋعا كوز تىگىپ وتىرعان مەم­لەكەتتەرىمىزدىڭ رىنوكقا ۇسىنا­تىنى ەت, كوكونىس سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى بولعان­دىقتان ءوزىمىزدىڭ عالىمدارى­مىزدىڭ دا قالعىپ جۇرمەگەنىن, اگروونەركاسىپكە سونى جاڭالىق­تاردى ەندىرۋلەرىن قالار ەدىك. ساپار سوڭىندا وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ ماسكەۋ قالاسى ازىق-ت ۇلىك دەپارتامەنتى باستى­عىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆ.ولكوۆوي باستاعان دەلەگاتسيانى قابىلداپ, كەلەلى اڭگىمەگە تىزگىن بەردى. ەكى جاقتىڭ دا ءبىر-بىرىنە ۇسىنا الاتىن, ورتاق ىسكە پايداسى تيەتىن ۇسىنىستارى مەن كەلىسىم-شارتتارى بار. وسىنى ابدەن ەلەكتەن وتكىزگەن تاراپتار ەكى جاقتى مەموراندۋمعا قول قويدى. ماسكەۋلىكتەر وڭتۇستىكتە ءون­دىرىلگەن ونىمدەردى ءوز داستارحان­دا­رىنان كورگىسى كەلسە, اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىنداعى وزىق تەح­نولوگيالارعا قولدارى جەتەتىندىگىنە وڭتۇستىك ديقاندارى دا رازى. باقتيار تايجان. و ڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. تەمىر-بەتون زاۋىتى ىسكە قوسىلدى جولامان بوشالاق. كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىن يگەرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ساي سان-الۋان كاسىپورىندار قۇرىلىپ, الۋان ءتۇرلى اۋقىمدى جۇمىستار قولعا الىنا باستادى. سولاردىڭ ءبىرى – تۇپقاراعان اۋ­دانىنداعى كاسپي تەمىر-بەتون زاۋىتى. ونىڭ ومىرگە كەلۋى بايلىقتىڭ مول قورى شوعىرلانعان قاشاعان كەنىشىن يگەرۋگە قاجەتتى مىڭداعان توننا تەمىر-بەتون بۇيىمدارىنىڭ وسىناۋ وندىرىستىك ايماقتا بولۋدىڭ تيىمدىلىگىن سەزگەندىكتىڭ ناتيجەسى ەدى. جەرگىلىكتى ىسكەر ازامات, بەلگىلى كاسىپكەر جاقىندا ەلباسى جارلىعىمەن “ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن” مەدالىنە يە بولعان جاڭگىرحان سارباسوۆ بۇل يگى ءىستى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن باستادى. بىراق مۇمكىندىك بەتون شىعارۋمەن شەكتەلدى. ال تەمىر-بەتون بۇيىمدارىنىڭ 70 پايىزى الىس-جاقىن كورشىلەردەن اكەلىنەدى ەكەن. كاسىپكەر ازامات وي-جوسپارمەن رەسەيدە, ورال­دا, جامبىل وبلىسىنداعى تەمىر-بەتون زاۋىت­تارىندا بولدى. رەسەيدەگى يۆانتەيۆكا قالا­سىنداعى “سترويتەح” عىلىمي-تەحنيكالىق ورتا­لىق ماماندارىمەن اقىلداسادى. ىزدەنىس ۇستىندەگى كاسىپكەرگە “كاسپي” الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى قولداۋ كورسەتەدى. ءسويتىپ “تۇپقاراعان” سەرىكتەستىگى مەن “كاسپي” اكك بىرلەسە وتىرىپ ماڭىزدى كاسىپورىندى ىسكە قوستى. كاسىپورىن نەگىزىندە يسپانياداعى “تەحنوسپان” فيرماسىنىڭ قوندىرعىلارىمەن جابدىقتالعان. رەسەيدەن الىنعان بەس ءتۇرلى قالىپ-قوندىرعى جانە بار كورىنەدى. زاۋىت ءبىر جىلدا 40 مىڭ تەكشە مەتر تەمىر-بەتون بۇيىمدارىن شىعارادى. تاعى ءبىر اتاپ اي­تار­لىعى, ول بۇ­يىم­دار ءىش­ىن­­دە باتىس ءوڭ­ىرلەردە سۇ­رانىسقا يە, بۇعان دە­يىن بۇل اي­ماق­تا شى­عا­رىل­ما­عان 3,4,5,6 جانە 9 مەتر­لىك ار­قالىق پليتالار, ءىر­گەتاس بلوك­ت­ارى, اسىرەسە سۋعا دا, قۇر­عاقتا دا ور­نا­تۋعا بولا­تىن تىرەۋلەر, ەلەكتر جەلىلەرى ءۇشىن باعانالار, جولعا, جول جيەگىنە توسەلەتىن پليتالار بار. ياعني, بۇل بۇيىمدار بۇل وڭىردە العاش رەت شىعارىلىپ وتىرعاندىعىمەن ەل نازارىن وزىنە اۋدارۋدا. سوندىقتان بولار العاشقى ءونىم شىعىسىمەن تاپسىرىس بەرۋشىلەر قاتارى كوبەيە ءتۇسىپتى. ال ولاردىڭ قاتارىندا وبلىستىڭ قۇرىلىس مەكەمەلەرىمەن قاتار تەڭىز تابانىن يگەرۋدە ەرەكشە ورىن الاتىن ايگىلى “ادجيپ قكو” كومپانياسى دا بار. جاڭا زاۋىت باسشىلىعى تۇتىنۋشىلار تالابىن تولىقتاي ورىنداپ, ءونىم ساپاسىنا ۇلكەن ءمان بەرۋدى بىردەن-اق قولعا العاندىعى بايقالادى. ياعني, كاسىپورىننىڭ جۇمىسى تۇگەلدەي اۆتوماتتاندىرىلۋىنا وراي وسىنداعى قۇرال-جابدىقتاردىڭ ءبىرازىن الۋعا تۋرا كەلگەن رەسەيدىڭ “سترويتەح” عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىعىنىڭ ماماندارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلىپتى. ءدال وسىنداي تەمىر-بەتون زاۋىتى ءبىراز جىلدان بەرى ءونىمدى جۇمىس جاساپ تۇرعان ۋليانوۆسكىدە جەرگىلىكتى بەس مامان تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلىپتى. قالا تۇرعىندارى ءۇشىن ءبىراز جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ايماق قۇرىلىسشىلارىنا بەس ءتۇرلى تەمىر-بەتون بۇيىمدارىن ۇسىنا باس­تا­عان كاسىپورنىمىز ءساتىن سالسا اقپان-ناۋ­رىز ايلارىندا تولىق كۇشىندە جۇمىس جاساپ, ءونىم شىعارۋ قارقىنىن ارتتىرۋ ءۇشىن جۇمىستانۋ­دامىز, دەيدى “تۇپقاراعان” جشس-ءنىڭ ديرەكتورى, 2009 جىلى “جىل ادامى” اتانعان بەلگىلى كاسىپكەر جاڭگىرحان سارباسوۆ. ماڭعىستاۋ وبلىسى, فورت-شەۆچەنكو قالاسى. كۇرەجول قۇرىلىسى باستاۋ الماق ەركىن ءابىل. اعىمداعى جىلى ەلباسى “حا­لىقتىق قۇرىلىس” دەپ ايدار تاققان “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” اۆ­توكولىك جولىنىڭ الىپ قۇرى­لىسى باستاۋ الماق. وسى حالىقارا­لىق ترانزيتتىك ءدالىزدىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ايماعىنان وتەتىن جالپى ۇزىندىعى – 2787 شاقىرىم. وسىنىڭ 811 شاقىرىمى سىر ايما­عىنان وتپەك. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل ەلىمىزدىڭ وزگە ايماقتارىمەن سالىستىرعاندا ەڭ ۇزاق كولەم ەكەن. وسىنىڭ 242 شاقىرىمى  ءتورت جو­لاقتى, ءبىرىنشى تەحنيكالىق ساناتقا, ال 575 شاقىرىمى ەكى جولاقتى, ەنى 9 مەتر, ەكىنشى تەحنيكالىق ساناتقا جاتادى ەكەن. وسىنشاما ۇزاق جول 15 ۋچاسكەگە ءبولىنىپ اتقارىلماق. بۇل حالىقارالىق قۇرىلىستى الەم­نىڭ بەلگىلى كومپانيالارى جۇزەگە اسىرماق. اتاپ ايتار بولساق, “توديني كونسترۋتسيوني دجەنەرالي س. پ. ا”, “ساليني كونسترۋتتوري س.پ.ا”, “يمپرەزا س.پ.ا”, “”اك­كورد وكەان” كومپانيالارى جەر­گىلىكتى تۇرعىندارمەن بىتەقايناسا, بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس جاساماق. “باتىس ەۋروپا – باتىس قى­تاي” حالىقارالىق جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستاۋ الۋىنا بايلا­نىستى  كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى ابىلعازى قۇسايىنوۆتىڭ باستاۋىمەن جوعارىداعى قۇرىلىس كومپانيالارى باسشىلارى سىر ايماعىنا اتباسىن بۇردى. ولاردىڭ ءىس-ساپارى ءا.قۇسايىنوۆتىڭ توراعا­لىعىمەن وتكىزىلگەن “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” حالىقارالىق اۆتوجولى جوباسىن ۇيلەستىرۋ شتا­بىنىڭ وتىرىسىنان باستاۋ الدى. –وزدەرىڭىزگە ءمالىم, يتاليالىق  “توديني كونسترۋتسيوني دجەنەرالي س. پ. ا” كومپانياسى قۇرىلىس جۇرگىزەتىن اۋماقتا جۇمىس باستالىپ تا كەتتى. جول سالۋعا جەرگىلىكتى تۇرعىندار تارتىلىپ جاتىر, دەگەن مينيستر بەلگىلەنگەن كەستەدەن كەشىكپەۋ قاجەتتىگىن قاتاڭ ەسكەرتتى. –جەر توڭى ەرتە ءجىبيتىن سىر ايماعىنىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, اۆتوجول قۇرىلىسىن ەرتە­رەك قولعا الۋ قاجەت. سايىپ كەل­گەندە, كوكتەم مەن كۇز ايلارىندا قارقىندى جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەك,– دەگەن ءا.قۇسايىنوۆ مەردىگەرلەرگە 10 ناۋرىزدان باستاپ ناقتى ىسكە كىرىسۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى. اۆتوموبيل جولدارى كوميتە­تىنىڭ توراعاسى زامير ساعىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ايماقتا جۇمىس ىستەيتىن 4 باس مەردىگەرگە تەحنيكانى جۇمىلدىرۋ, جابدىق پەن قۇرىلىس ماتەريالدا­رىن ساتىپ الۋ ءۇشىن 15,8 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. ۇستىمىزدەگى جىلى جوبانىڭ العاشقى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ايماقتا 3700 جول قۇرىلىسى تەحنيكاسى جۇمىس جاساپ, 15250 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلماق. ەكى ميلليون تەكشە مەتردەن اسا قيىرشىق تاس, 110 مىڭ توننا بيتۋم, 49 مىڭ تەكشە مەتر تەمىر-بەتون بۇيىمدارى ازىرلەنبەك. ايتا كەتۋ كەرەك, جۇمىستىڭ باستاپقى كەزەڭىندە 600 تەحنيكا قاجەت بولسا, بۇگىندە سونىڭ 420-سى عانا دايىن. سونداي-اق, باس مەردىگەرلەر تاراپىنان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسقا الۋ دا باياۋ جۇرگىزىلۋدە. شتاب وتىرىسىندا وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ تا ءوز ويىن بايان ەتتى. –مەردىگەر كومپانيالار جەتەك­شىلەرى جەرگىلىكتى بيلىككە وسى جۇ­مىس بارىسى جايلى ناقتى اقپارات بەرۋدەن قاشقاقتاۋمەن كەلەدى,– دەگەن ول,  مەردىگەر كومپا­نيالار­مەن جەر تەلىمىن ءبولۋ, ەنەر­گيامەن جابدىقتاۋ, جۇمىسشىلار­مەن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى بىرلەسە شەشەتىن ماسەلەلەر شاش-ەتەكتەن ەكەنىن جەتكىزدى. جاۋاپكەرشىلىگى ورتاق الىپ قۇرىلىس جۇمىسى مۇنداي سالعىرتتىقتى كوتەرمەيدى. “توديني كونسترۋتسيوني دجە­نەرالي س. پ. ا” كومپانياسىنىڭ وكىلى المانو فابيو كومپا­نيانىڭ جۇمىسقا دايىندىعىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگە دەيىن 4 قوسالقى مەردىگەرمەن كەلىسىمگە قول قويىلىپ, 233 تەحنيكا ءازىر­لەنىپ, 259 ادام جۇمىسقا قابىل­دانعان. ال, “ساليني كونس­ترۋتتوري س.پ.ا” كومپانياسىندا 5 لوت بويىنشا 4 مەردىگەر ىسكە كىرىسۋگە ساقاداي-ساي ءازىر. قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن جول ساپاسىن باقىلايتىن ينجە­نەرلىك قىزمەت سالاسى وكىلدەرىنىڭ دايىندىعىن پىسىقتاعان ءا.قۇ­سايىنوۆ شەتەلدىك مەردىگەرلەردى جەرگىلىكتى زاڭدىلىقتارمەن تا­نىستىرىپ, ولاردى ءبىزدىڭ تالاپ­تارعا بەيىمدەۋ ءۇشىن ارنايى سە­مينار-كەڭەستەر وتكىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتىپ, كومپانيالارعا 10 كۇن ىشىندە جۇ­مىستارىن تياناقتاۋدى تاپسىردى. شتاب وتىرىسىنان كەيىن وب­لىس اكىمدىگى مەن مەردىگەر كوم­پا­نيا­لار اراسىندا ارىپتەستىك قا­رىم-قاتىناس تۋرالى مەمو­ران­دۋمعا قول قويۋ ءراسىمى ءوتتى. مەمو­راندۋمدا اقپارات الماسۋ, كادرلار دايارلاۋ مەن ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, ءتۇرلى زاڭدىلىقتاردى ساقتاۋ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ, تاۋار ساتىپ الۋدا قازاق­ستاندىق ۇلەستى ۇلعايتۋ سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەر كورسەتىلگەن. سونىمەن سىر ايماعىندا حا­لىقارالىق الىپ قۇرىلىس جوباسى ساناۋلى كۇندەردە باستاۋ الماق. قىزىلوردا. “دانەگۇلدىڭ” ءسۇت ونىمدەرى كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. “دانەگۇل” جشس تاۋلىكتىك قۋاتى بويىنشا 200 توننا ءسۇت وندىرەدى. بىراق ول ءبۇ­گىندە تاۋلىگىنە 15 توننا ءسۇت ونىمدەرىن ءون­دىرىپ وتىر. دەگەنمەن, باسەكەسى كوپ, تۇتى­نۋشىسى ازداۋ وڭىردە وسىنىڭ وزىنە دە تاۋبە دەۋ كەرەك سياقتى. سەرىكتەستىك جەتەكشىسى ابدىقالي بەگىمبەتوۆ كاسىپورىننىڭ قويى­تىلعان جانە قۇرعاق ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋ تەحنولوگياسىمەن جۇمىس ىستەيتىنىن ايتادى. سەرىكتەستىك ەلىمىزدەگى قۇرعاق ءسۇت ءوندىرىپ, وتكەرىپ وتىرعان بىردەن-ءبىر كاسىپورىن ەكەن. شيكىزاتتى وزدەرى تاۋارلى تۇردە نەسيە بەرگەن شارۋالاردان ءليترىن 50 تەڭگەدەن ساتىپ الادى. ولار – وبلىس ورتالىعىنا جاقىن جۋالى, جامبىل جانە بايزاق اۋداندارىنا ورنالاسقان. سەرىكتەستىك ءسۇن ونىمدەرىنىڭ قالدىق­تارىنان فارماتسەۆتيكا وندىرىسىنە پايدا­لاناتىن لاكتوزا وندىرۋمەن دە اينالىسۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل جوبالارى پولشا جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ زەرتحانا­لارىندا ساراپتامادان وتكەن. سەرۆيستىك دايارلاۋ ورتالىعىندا جاڭالىق كوپ “تاراز سەرۆيستىك دايارلاۋ ورتالىعى” جشس “وڭتۇستىك” اكق قورى ارقىلى كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىپ وتىر. مۇندا مالدىڭ قيىنان تاۋلىگىنە 70 تەكشە مەتر بيوگاز وندىرىلەدى. مال سويۋ تسەحىندا تاۋلىگىنە 120 باس ءىرى قارا, 200-300 باس ۇساق مال سويىلادى. ال ينكۋباتوردىڭ جۇمىسى ءتىپتى بولەك. مۇندا ءار اي سايىن 48 مىڭ جۇمىرتقا “باسىلىپ”, جاڭادان قابىق جارعان سارى اۋىز بالاپانداردى تۇرعىندارعا تەگىن تاراتىپ, ەكى ايدان كەيىن الگى بالاپانداردى 300 تەڭگەدەن قايتا ساتىپ الادى ەكەن. بۇل ەكى تاراپقا دا ءتيىمدى. شۇجىق تسەحىندا تاۋلىگىنە 1200 كگ. ءونىم ءون­دىرىلەدى. تاراز قالاسى, نەگىزى, شۇجىق تسەح­تارىنا اسا ءزارۋ ەمەس. توقسانىنشى جىلدا­رى شۇجىق شىعاراتىن جاسىرىن تسەحتار جاڭ­بىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتا­عان. بۇگىندە ولار بىرتە-بىرتە جابىلىپ جا­تىر. سوندىقتان شۇجىق تسەحتارىنىڭ ءما­سە­لەسى – ونىمدەرىنىڭ ساپاسىنا كەلىپ تىرەلەدى. ودان كەيىن ولار حالال ونىمدەرىن كوپتەپ شىعارۋعا ونشا كوڭىل بولمەيدى. سوندىقتان بولار سۋپەرماركەتتەردىڭ توڭازىتقىش-سورە­لە­رىندە حالال شۇجىقتار ءبىر بۇرىشتا ءبىر ءشو­كىم عانا بولىپ تۇرادى. بۇل, ارينە, ويلاناتىن ماسەلە. وسى جاعىن ويلادى ما, وبلىس باسشىسى قانات بوزىمباەۆ وڭىردە مال سويۋ تسەحتارىن اشىپ, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ قۇرىلىمىن كەڭەيتۋ كەرەكتىگىنە باسا نازار اۋدارا باستادى. تارازدىڭ... مايى, ءسۇتى جانە شىرىنى بۇگىندە وبلىس تۇرعىندارى “اقەركە” سۇيىق مايىمەن جاقسى تانىس. ول ونىممەن جۇرتتى “تولەباي ماي - 2007” جشس قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ماي ءونىمىن ءوندىرۋدىڭ “وتانى” دەپ, شى­نىن ايتۋ كەرەك, شىمكەنتتى ايتسا جاراسار. بىراق تارازدىق “تولەباي مايدىڭ” تالابى  بازاردى جاۋلاپ العان سول مايلارعا باسەكەلەس بولا بىلۋىندە. “كونتسەرن ازيا كازاقستان” جشس-ءنىڭ ديرەكتورى وبلىس اكىمىن جامبىل وبلى­سىندا اۋىلشارۋاشىلىق يندۋسترياسىنىڭ وندىرىستىك الەۋەتىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى بيزنەس جوسپارىمەن تانىستىردى. ءوندىرىس, نەگىزىنەن, كوكونىس ونىمدەرىن وڭدەۋمەن جانە  دارىگەرلىك ماقتا شىعارۋمەن اينالىسادى. جۋالى, بايزاق اۋداندارىمەن اۋىلشارۋا­شىلىق, كوكونىس ونىمدەرىن ساتىپ الۋعا كەلىسىم-شارتقا وتىرعان. جىلىنا كوكونىس ونىمدەرىنەن 10 000 قۇتى شىرىن مەن سالات جاساپ شىعارۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. “زار-زامين” جشس بيداي قابىلداۋ, كەپتىرۋ, تازالاۋ, ساقتاۋ جانە سۇرىپتارى بويىنشا ۇن شىعارۋمەن اينالىسادى. مۇندا  جاڭادان شۆەدتىك ديىرمەن ورناتىل­عان. ديىرمەننىڭ  وندىرىستىك قۋاتى  تاۋلىگىنە 170-200 توننا بيداي وڭدەپ, 1-ءشى جانە 2-ءشى سۇرىپتى ۇن, كەبەك, مانكا شىعارۋعا تولىق جەتەدى. قاجەتتى قۇرال-جابدىقتى ساتىپ الۋعا 2 ملن. اقش دوللارى جۇمسال­عان. ديىرمەن جاقىندا ىسكە قوسىلادى. وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى كۇندەرى وبلىستا ارنايى “تاراز سەرۆيس” مەكەمەسى قۇرىلىپ, ول ارقىلى “دانەگۇل” جشس سياقتى اتتارى اتالعان جانە اتالماعان تاعى باسقا دا كوپتەگەن كاسىپكەرلەرگە كومەك كورسەتىلمەك. جامبىل وبلىسى, تاراز قالاسى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى      www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.nature.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى       www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى               www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى      www.ءdarى.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى      www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى               www.enbek.kz قارجى مينيسترلىگى           www.mf.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى              www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى             www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى   www.emer.kz مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى            www.sana.gov.kz ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگى           www.memr.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى                www.ءmىnagrى.kz يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى              www.ءmىt.kz تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى    www.mts.gov.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى             www.auzr.kz بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ اگەنتتىگى ww.alc.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى                            www.stat.kz كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى                           www.ءdemomىgratىon.kz