بۇرىمى 1 مەتر 50 سانتيمەتر بولاتىن الپىس توعىزداعى كاسىپكەر انا تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
سارىكەمەر اۋىلىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, جۇرەك جالعاپ الايىن دەپ “ارۋ انا” كافەسىنەن ءدام-تۇز تاتۋىما تۋرا كەلگەن. توقسانىنشى جىلدارى جۇرت قازان تاڭداماي, قامىر تالعاماي بۇيىرعانىن ءىشىپ-جەپ, جونىنە كەتە بەرۋشى ەدى عوي. قازىر تالاپ تا, تالعام دا وزگەرگەن. مۇنداي “رەفورمالار” ءبىزدىڭ باستىڭ ىشىندە دە بۇلقىنىپ جاتقان سياقتى. ايتەۋىر, وزدەرى دە, سوزدەرى دە مادەنيەتتى جەرگە توقتاعىسى كەپ, قوجايىنىنان بيزنەسىنىڭ جاي-كۇيىن بىلگىسى كەپ ەلپىلدەپ تۇرعانى.
باقىتىما وراي, ءدامحانانىڭ يەسى اۋدانداعى كاسىپكەر انالاردىڭ ماڭدايالدىسى بولىپ شىقتى. جان دۇنيەسى دە ونەرگە ەتەنە جاقىن. ءوزى دە “احاۋ, سەمەي” اتتى انگە اينالعان عاجايىپ قالادا دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى ارعىنعازى ايمۋرزين بەلگىلى قالامگەر-جۋرناليست-رەداكتور عايسا ءسارمۋرزيننىڭ اعاسى. “جولى بولار جىگىتتىڭ, جەڭگەسى شىعار الدىنان” دەگەن وسى”, – دەيمىن ىشىمنەن. ويتكەنى, عايسا اتامىزدىڭ كەڭەستىك ءتارتىپتىڭ قىسىمىنان قورىقپاي قورداي بارىپ, كەكىلىكسەڭگىر اسىپ, كەۋدەسى التىن ساندىق جاقسىلارمەن سىرلاسىپ, كەنەسارى حان تۋرالى ماقالا جازعانىن بىلەم. تۇششىنىپ وقىعانىم دا بار. قىسقاسى, كوكتەن ىزدەگەنىم جەردەن تابىلعانداي. نەگىزى, اتا-بابالارىمىزدىڭ “جۇرگەن اياققا جورگەم ىلىنەدى” دەگەن ءسوزىن ەستى قالامگەر قويىن داپتەرىنىڭ ءبىرىنشى بەتىنە ءتۇرتىپ قويۋى كەرەك.
“اكەگە قاراپ ۇل, اناعا قاراپ قىز وسەر”دەگەن. زيالىلار ءوسىپ-ونگەن تەگىنە تارتقان اسىل جەڭگەمىز سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى بولىپ شىقتى. قۇداي قوسقان قوساعى راقىمباي اعامىزدىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ العان مىنەزى مەن جۇزىندە, ءتىفا, ءتىفا, ءالى ءمىن جوق. الپىس دەگەن اقىلمان جاستىڭ توعىزىنا كەلسە دە قيىلعان قاس پەن توگىلگەن شاشقا قىلاۋ تۇسپەگەن. شىنىمدى ايتسام, مەنى اسىرەسە, جەڭگەمىزدىڭ توبىعىنا تۇسەتىن قولاڭ شاشى قاتتى تاڭعالدىردى.
– مۇندايدى قازاقتىڭ عاشىقتىق جىرلارىنداعى سۇلۋلاردىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعان باقىت دەپ ويلاۋشى ەم. ايىپ ەتپەسەڭىز, توبىعىڭىزعا تۇسەتىن شاشىڭىزدىڭ قانشالىقتى ۇزىن ەكەنىن ايتپاس پا ەكەنسىز؟
– ايىپ ەتەتىن ەشتەڭەسى جوق, قۇلاق ۇيرەنگەن سۇراق عوي. شاشىمنىڭ ۇزىندىعى 1 مەتر 50 سانتيمەتر.
– مۇنداي شاشى بار قىز-كەلىنشەكتەر بۇگىندە جوق-اۋ.
– مۇلدە جوق دەپ ايتا المايمىن, بىراق نەكەن-ساياق.
– ءوزى قالىڭ, ءوزى ۇزىن شاشتى جۋ, تاراۋ, ءورۋ دە ءبىراز شارۋا شىعار.
– كەيبىر قىز-كەلىنشەكتەرگە قيىن جۇمىس بولىپ كورىنۋى ءمۇمكىن. بىراق مەن شاشىمنان ىڭعايسىزدىق كورگەنىم جوق. وسى شاشىم ارقىلى تەلەبايقاۋعا قاتىسىپ, ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ العانمىن. ساحنادا ءان سالعان كەزدە دە بۇرىمىما جاساندى شاش جالعاپ, اۋرە بولمايمىن. قىسقاسى, مەن شاشىمدى قۇدايدىڭ بەرگەن سىيى دەپ باعالايمىن.
– ءان دە سالاسىز با؟
– اۋداندا اجەلەر ءانسامبلىن ۇيىمداستىرۋعا اتسالىستىم. ءوزىمنىڭ جەكە رەپەرتۋارىم دا بار. مەرەكە سايىن اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ساحناسىنا شىعامىز.
– قانداي اندەر ايتاسىز سوندا؟
– “ساعىنىش”, “قيمايمىن”, “سەن عانا”,.. كوپ قوي. جاقىندا ون ءبىر اننەن تۇراتىن ديسكىمدى جازدىرتتىم.
– وھو, ءسىز ناعىز قازىرگى زاماننىڭ ادامى بولىپ شىقتىڭىز عوي.
– قۇدايعا شۇكىر, وتباسىمىزعا جەتەتىن كاسىبىمىز دە بارشىلىق. اۋدان ورتالىعى مەن قالادا كافە, دۇكەندەرىمىز دە جۇمىس ىستەپ تۇر. ءبىر ۇل, ەكى قىزىم بار. ءۇش نەمەرە ءسۇيىپ وتىرمىن. تەك وسىنىڭ ءبارىن راقىمباي اعاڭ اقىرىنا دەيىن كورە المادى. وسىدان بەس جىل بۇرىن 66 جاسىندا قايتىس بولدى. ەكەۋمىز جيىن-تويدا بىرگە ءان سالۋشى ەك...
قىزمەت بابىمەن ءجۇرىپ ءارتۇرلى ادامدارعا جولىعاسىڭ. جاقسىلارى ۋىزداي ۇيىعان ۇيىمشىلدىعىمەن جابىرقاۋ كوڭىلىڭە جاماۋ بولا بىلسە, ءبىر قازانعا باستارى سىيماي وتىرعان جاماندارى كوڭىلىڭە كىربىڭ ۇيالاتادى. سوندىقتان بولار, كوبىنە بىرلىگى مەن تىرلىگى جاراسقان قۋانىشتى وتباسىنىڭ ۇيىتقىسىن ىزدەپ, سابىلىپ جۇرگەنىڭ. جاڭا عانا جارقىراپ تۇرعان كۇننىڭ كوزىن كوشپەلى بۇلت كەپ جاپقانداي ءبىر جابىرقاۋ ءسات ورنادى. جەڭەشەمنىڭ جۇزىندەگى “بۇلتتى” قۋىپ, ويىن سەرپىلتۋ ءۇشىن دەرەۋ اڭگىمەنىڭ ارناسىن وزگەرتۋ كەرەك.
– ەلميرا دەگەن اتىڭىز دا وسى زامانعا لايىق. قازاقتار 1941 جىلى قىزدارىنا مۇنداي ەسىم قويماۋى ءتيىس سياقتى ەدى, الدە ءوزىڭىز تاڭداپ الدىڭىز با كەيىن؟
– قۇداي ساقتاسىن, ازان شاقىرىپ قويعان اتىم. ايتتىم عوي, اكەم ءسارمۋرزيننىڭ اعاسى, كەزىندە پروكۋرور بولعان, شىعىس پەن باتىستىڭ ادەبيەتتەرىن كوپ وقىعان, كوزى اشىق ادام دەپ...
جاقسىنى كورسە دە كورمەگەندەي, بىلسە دە بىلمەگەندەي كەيىپ تانىتىپ قاتار جۇرە بەرەتىندەر كوپ. ريزا بولعانىم, اۋدانداعى قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە اتسالىسىپ, تۇرمىس-تىرشىلىگى تومەن وتباسىلار مەن زەينەتكەرلەرگە قامقور بولىپ جۇرگەن انادان بايزاق اۋدانىنىڭ اكىمى باتىربەك قۇلەكەەۆ, ورىنباسارلارى ءازىمحان قيلىباەۆ, كادىربەك سادۋباەۆ جانە باسقا دا باسشىلار قۇرمەت پەن قوشەمەتتەرىن ايامايدى ەكەن. ۇزدىك كاسىپكەر رەتىندە وبلىس, اۋدان اكىمدەرىنىڭ قولىنان العان ديپلومدارى مەن العىس حاتتارى دا جەتەرلىك. بۇرناعى جىلدارى استانادا وتكەن ەل كاسىپكەرلەرىنىڭ جيىنىنا قاتىسىپ, وتكەن جىلى بايزاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعىنا يە بولىپتى.
“ديىرمەن ءبىر اينالعانشا, يەسى مىڭ اينالادى” دەگەن ماقال راس. ەلميرانىڭ كاسىپكەرلىك جولى وڭايعا تۇسكەن جوق. ءۇيىنىڭ اس ءبولمەسىن بوساتىپ, ونى كەسپە شىعاراتىن تسەحقا اينالدىرعان العاشقى قادامىن ءالى ۇمىتپايدى. كەيىن ەسكى تەحنولوگيانى جاڭاسىمەن الماستىرىپ, تاۋلىگىنە 15 ءتۇرلى 3 توننا ءونىم وندىرۋگە قول جەتكىزدى. وعان تۇشپارا تسەحى قوسىلدى. بىراق نارىقتاعى باسەكەلەستىك ارتقان تۇستا, وندىرىلگەن ءونىمدى وتكەرۋ دەگەن ماسەلە تۋىندايدى عوي. بۇل قيىندىقتى ولار كەسپەلەرىن بازار نارقىنان تومەن باعامەن ساتىپ جەڭگەن.
بۇگىندە ەلميرا حانىمنىڭ اۋدان مەن وبلىس ورتالىعىنان اشقان دۇكەندەرى مەن كافەسىنىڭ تابىسىنا شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىرعان جايى بار. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ جاقسارا تۇسسە, قولعا الماق جاڭا جوبالارى دا جوق ەمەس. جالعا العان جەرى دە بار.
“تابىستىڭ ءبىر ۇشى بىلەكتە بولسا, ەكىنشى ۇشى وجەت جۇرەكتە” دەگەندەي, سوناۋ ءبىر جىلدارى الماتىداعى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ بيبليوگرافيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن ەلميرا ايمۋرزينا كەڭەس جىلدارى مەكتەپتە قىزمەت ەتتى, اۋدان ورتالىعىنداعى №4 بالاباقشانىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. ەندى, مىنە, زەينەتكەر اتانعان الپىس توعىز جاسىندا كاسىپكەرگە اينالىپ وتىر. “شىققان تاۋىڭ بيىك بولسا, لاقتىرعان تاسىڭ الىسقا تۇسەدى”. كاسىپ دەگەن قىزىقتى بولسا, شاۋ تارتقان ادامنىڭ ءوزىن شيراتىپ, جاسارتىپ, جىگەرلەندىرىپ جىبەرەدى...
قانداي مازمۇندا دۇنيە جازبايىن, ءبىرىنشى كەزەكتە تاقىرىبىنىڭ تارتىمدى بولۋى ەستە تۇرادى. وسى جولى دا سارىكەمەردەن “سارجەلدىرىپ” كەلە جاتىپ, تاقىرىپ تۋرالى وي قاۋزادىم. قاپەلىمدە ويىما جوندەمدى ەشتەڭە تۇسە قويمادى. سوسىن كولىگىمنىڭ راديوسىن قوستىم. ەفيردەن مارقۇم ءمادينا ەراليەۆا ناقىشىنا كەلتىرىپ ايتاتىن ءان ورىندالىپ جاتىر ەكەن.
يىقتان شاشى,
توگىلىپ جەرگە.
كۇمىستەن شاشباۋ,
جاراسىپ بەلگە, –
دەيدى كۇمىس كومەي ءانشىنىڭ سازدى ءۇنى كولىك ىشىندە قالقي ەستىلىپ.
بوراندى بەكەتكە كونتسەرتتىك ساپارمەن كەلگەن كەزىندە ءمادينا ەراليەۆامەن جۋالىلىق كاسىپكەر مۇساتايدىڭ ۇيىندە داستارقانداس بولىپ, تالانتىنا ءتانتى بولعانىم بار ەدى, سول ەسىمە ءتۇسىپ, ءسوزى دە, ساعىنىشقا اينالعان ءوزى دە جۇرەگىمدى تولقىتىپ, جاندۇنيەمدى استان-كەستەڭ ەتىپ جىبەردى.
“تاپتىم, – دەدىم ءىشىمنەن, – يىقتان شاشى, توگىلىپ جەرگە! بارا سالا وسىلاي دەپ جازامىن...”
جامبىل وبلىسى, بايزاق اۋدانى, سارىكەمەر اۋىلى.
ەل بەسىگىن تەربەتكەن انا
سوناۋ قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە جەكەمەنشىك بالاباقشا اشقان راۋشان مادينا بۇگىندە وسى مەكەمەنى گۇلدەندىرىپ وتىر
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستانايداعى تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ جانىنداعى بالاباقشا-گيمنازيانى تۇرعىندار “تەمىر جول بالاباقشاسى” دەپ اتاپ كەتكەن. بۇل بالالار مەكەمەسى وسىدان وتىز جىل بۇرىن “قازاقستان تەمىر جولىنا” قاراعاندىقتان وسىلاي اتالعان عوي. نارىق كەلگەن كەزدەگى قيىندىق شويىن جولدى دا شىرماپ الدى. بۇرىنعىداي ەمەس, جەلى بويىنداعى مەكتەپتەر مەن بالا باقشالارعا اياماي بولەتىن قارجىنىڭ اياسى تارىلدى, بىرتە-بىرتە ولاردى ءوز بالانسىنان شىعارىپ تا تاستادى. 80-ءشى جىلداردان بەرى راۋشان مادينا باسقارىپ كەلە جاتقان بالاباقشا-گيمنازيا دا سولاردىڭ قاتارىندا بولاتىن. ونى ەندى قوستاناي قالالىق ءبىلىم بولىمىنە بەرەتىن بولدى. ال بۇل مەكەمەنى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن جىلىنا 37 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنۋ كەرەك. قالانىڭ بيۋدجەتىنە بۇل از سالماق ەمەس, سوندىقتان بالاباقشادا تاربيەشىلەردەن باسقا بالانى جان-جاقتى دامىتىپ, ءبىلىم ىرگەتاسىن قالاپ جاتقان پەداگوگ, باسقا دا مامانداردىڭ بارلىعى قىسقارۋ كەرەك بولدى. راۋشان نۇركەنقىزىنىڭ جۇرەگى شىمىرلاپ قويا بەردى. ءوزى دە مەكتەپكە دەيىنگى ءتاربيە سالاسىنىڭ مامانى بولعاندىقتان بالاباقشاداعى پەداگوگتاردىڭ قارىمىن, بالانى دامىتۋداعى شەبەرلىگىن جاقسى بىلەدى. جۇمىستان قىسقارسا, ءبۇلدىرشىن تاربيەسى ءۇشىن بار ءومىرىن سارپ ەتكەندەر قايدا بارىپ كۇن كورمەك؟ راۋشان بالاباقشاعا ءبىر جاڭالىق اكەلسە ۇجىمى وعان ەشقاشان قارسى تۇرعان ەمەس, ءبىرىن ءبىرى ەمەۋرىنىنەن ءتۇسىنىپ, دەرەۋ ىسكە كىرىسەر ەدى. سونداي ۇجىمدى قالاي تاراتپاق؟ وسىلاي ءارى-ءسارى كۇي كەشىپ جۇرگەندە ءبىر لاۋازىمدى شەنەۋنىكتىڭ قىلىعى راۋشاننىڭ نامىسىنا وت تاستاپ جىبەردى. الگى شەنەۋنىكتىڭ بالاباقشا بالانسىنداعى عيماراتتارعا كوزى تۇسكەن ەكەن. ارينە, عيمارات ونىڭ قولىنا تيسە بالاباقشا جۇمىسىن توقتاتادى دەگەن ءسوز. ونىڭ ويلانىپ جاتۋعا ەندى شاماسى كەلمەدى, “نەسيە الۋىم كەرەك, بالاباقشانى جەكەمەنشىككە اينالدىرامىن, ۇجىمدى ساقتاپ قالۋدىڭ جالعىز جولى – وسى!” دەدى دە ىسكە كىرىستى.
– ءبىز ءوز بالالارىمىز قايرات پەن الماتتى ءوسىرىپ, ءبىر ەمەس, بىرنەشە جوعارى ءبىلىم بەرگەنبىز. ەكەۋى دە قىزمەت ىستەيدى. ءوز تابىسىمىز وزىمىزگە جەتەرلىك. بىراق راۋشاندى العان بەتىنەن قايتارۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ول بۇل ىسكە كاسىپكەر بولا قويايىن دەپ كىرىسكەن جوق, بالاباقشا جۇمىسى دەسە ءبارىن دە ۇمىتادى, – دەيدى رەكەڭنىڭ ومىرلىك جولداسى اۋەسحان مادين. – نەسيە الۋ جەڭىل بولعان جوق, سونىڭ سوڭىندا ءبىر جارىم جىل جۇگىردى, قانشاما ۋاقىت ايلىق الماي جۇمىس ىستەدى. سونىڭ بارلىعىنا ءتوزدى.
“بار نيەتىڭمەن العا قويعان ماقساتتىڭ ورىندالماۋى مۇمكىن ەمەس” دەگەندى راۋشان مادينا ءاردايىم قايتالايدى. اۋىزدان شىققان لەبىزدىڭ ارتىندا نامىس اتويلاپ تۇرعانداي. ونىڭ وسى ءسوزىنىڭ راستىعىن ءوز ءىسى ارقاشان دالەلدەپ كەلەدى. راۋشان نۇركەنقىزى اسا قيىندىقپەن نەسيەگە قول جەتكىزىپ, بالاباقشانى جەكەمەنشىككە اينالدىردى. ەسەسىنە ۇجىمدا ءبىر ادامدى دا قىسقارتقان جوق, نەگىزگى قۇرىلىمدى ساقتاپ قالدى. بۇل سول ۋاقىتتىڭ تۇرعىسىنان قاراعاندا اعىسقا قارسى جۇزۋمەن بىردەي ەدى. سەبەبى, جاپپاي جابىلىپ قالعان بالالار باقشالارىن قايتادان اشۋعا ەشكىمنىڭ دە قۇلقى بولعان جوق. ولاردىڭ بوساعان عيماراتتارى قالتالىلاردىڭ كوتتەدجىنە, نە مەكەمەلەردىڭ وفيسىنە اينالعان بولاتىن.
وسى بالاباقشاعا مەڭگەرۋشى بولىپ 1980 جىلى كەلگەن راۋشان مادينا جاڭاشىلدىق ادىستەمەلەردى ەنگىزۋمەن بۇكىل تەمىر جول جەلىسى بويىنداعى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر اراسىندا ۇزدىگى دە ۇلگىسى بولاتىن. ونىڭ ەڭبەگى دە ەلەنبەي قالماعان ەدى. “قۇرمەتتى تەمىرجولشى”, “قازاقستان ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى” اتاندى. ول 80-جىلداردىڭ ىشىندە باسشىلاردىڭ كوزىن جەتكىزۋ ارقىلى قارجى بولگىزىپ, بىرنەشە مامان پەداگوگتاردى ماسكەۋگە وقۋعا جىبەردى. تاماشا دايىندىقتان ءوتىپ كەلگەن ولار كەلە سالا وداققا بەلگىلى پەداگوگ ل.ۆ.زانكوۆتىڭ باعدارلاماسىن تاجىريبەگە ەنگىزدى. بالالاردى ديففەرەنتسيالدى دامىتۋ باعىتىن ۇستاناتىن بۇل باعدارلاما ناتيجەسىز دە بولعان جوق. ورتالىقتان شىعاتىن جۋرنالداردان وقىعان ءبىر ماقالانىڭ اسەرىمەن راۋشان پريبالتيكاعا بارۋدى ويلادى. 1984 جىلى وعان دا قول جەتكىزدى, بالاباقشاداعى ۇجىمنىڭ تەڭ جارتىسىن, ياعني پەداگوگتار مەن تاربيەشىلەردى ەرتىپ الدى دا لاتۆياعا جول تارتتى. ءسويتىپ, ريگا قالالىق ءبىلىم باسقارماسىنا كىرىپ, كەلۋ ماقساتىن ايتتى دا, رۇقسات الىپ, قىزدارىمەن بىرگە بالاباقشالاردى ارالادى. لاتىشتار بالاباقشادا تەك لاتىش تىلىندە سويلەيدى ەكەن. بالالار وينايتىن ءار بولمەدە رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ءرامىزدەرى, لاتۆيا تابيعاتى تۋرالى, باسقا دا تاقىرىپتارعا ارنالعان بۇرىشتامالار جاساقتالعان. ۇلتىنىڭ ۇرپاق تاربيەسىن بەسىكتەن ويلاعان, ءتىلى مەن دىلىنە بەرىك لاتىشتاردان ۇيرەنەتىن نارسە بارشىلىق ەكەن دەپ ۇقتى راۋشان. پريبالتيكادان قاناتتانىپ ورالعان ول قوستانايعا كەلىسىمەن قازاقستان تەمىر جولى قوستاناي بولىمشەسى كاسىپوداقتار كوميتەتىنىڭ توراعاسى مولودتسوۆ دەگەنگە كىردى. راۋشاننىڭ: “بالاباقشادا قازاق توبىن اشامىن” دەگەن ۇسىنىسىنا كاسىپوداق توراعاسى: “نەگە قازاق توبىن اشۋىڭ كەرەك, نەگە بولگار توبىن اشپايسىڭ؟” دەپ قيسىق تا قىڭىر جاۋاپ بەردى. ارينە, ءتوراعا مەن بالاباقشا مەڭگەرۋشىسىنىڭ كەزدەسۋى سول اڭگىمەدەن جەتى جىلدان كەيىن, ياعني 1991 جىلى بولسا مولودتسوۆتىڭ جاۋابى دا باسقاشا بولار ەدى. بىراق راۋشان توراعامەن سالعىلاسقان جوق, ءوزىنىڭ بىلگەنىن ىستەدى. سول جىلى بالاباقشادا قازاق توبى اشىلىپ, قازاقشا ساۋاتتى پەداگوگ گۋليا باكىروۆا ءبۇلدىرشىندەردىڭ ءتىلىن سىندىرا باستادى. 80-ءشى جىلداردىڭ ىشىندە قوستانايداعى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر اراسىنداعى تۇڭعىش قازاق توبىنىڭ اشىلۋى تاڭقالارلىق وقيعا بوپ كورىنگەن.
– 90-شى جىلداردىڭ باسىندا بارلىق جەرلەردە بالا باقشالار جابىلعاندا جانىمىزداعى سونداي مەكەمەنىڭ عيماراتىن ءبىزدىڭ بالانسىمىزعا بەردى. مەن وعان قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن باستاۋىش مەكتەپ-ينتەرنات اشتىم. ول كەزدە تەمىر جول بەكەتتەرىنىڭ بارلىعىندا ءوزىمىزدىڭ قاراكوز اعايىندار تۇراتىن. وندا نە بالاباقشا, نە مەكتەپ جوق, ۋاقىتتان قالىپ قويعانداي كۇي كەشەتىن. مەن سونداي بەكەتتەردى ارالاپ, ون ءۇش بالا جيناپ اكەلدىم. بالاباقشا جانىنداعى قازىرگى گيمنازيا نەگىزىن سول باستاۋىش مەكتەپ قالاعان بولاتىن, – دەيدى راۋشان نۇركەنقىزى. – قازىر وندا ورىس جانە قازاق سىنىپتارى بار. ءبىزدىڭ بالاباقشا ءبىر جارىم جاسىندا كەلگەن ءسابيدى ءتورتىنشى سىنىپتى ءبىتىرتىپ, بالاپان قانات ەتىپ ۇشىرادى.
وسى التىن ۇيادا ءبۇلدىرشىن ءۇشىن كومپيۋتەرلىك سىنىپ, سۋرەت سالۋ ستۋدياسى, حورەوگرافيالىق, دەنەشىنىقتىرۋ زالدارى, لوگوپەد, ساۋنا, باسسەين ءبارى بار. مەكتەپتە بالاعا ءۇش ءتىل قاتار وقىتىلادى.
“ەل بولام دەسەڭ – بەسىگىڭدى تۇزە”. كەمەڭگەر جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ايتقان وسى ءسوزدى راۋشان قۇران سۇرەسىندەي اقيقات دەپ بىلەدى. حالقىمىز جاس شىبىقتى قالاي يسەڭ سولاي وسەتىنىن دە مەڭزەگەن. راۋشان نۇركەنقىزى بالاباقشا-گيمنازيادا ءبۇلدىرشىندەرگە ساپالى تاربيە, ىرگەلى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن تىنىم كورمەيدى.
قوستاناي.
ءومىردىڭ نۇرى – وزدەرىڭ!
كوكتەمدەگى 8 ناۋرىز – حالىقارالىق ايەلدەر مەرەكەسى قارساڭىندا وڭىردەگى ءار شاڭىراقتى شاتتىققا بولەيتىن انالار مەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ قۋانىشىنا ورتاقتاسۋ, قۇتتىقتاۋ ءداستۇرى ورنىققان. جۇما كۇنى وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ 200-دەن استام ۇلى وتان سوعىسىنا تىكەلەي قاتىسقان جانە سول سۇراپىل جىلداردا ءار سالادا وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرعان تىل ەڭبەككەرلەرى مەن سوعىس ارداگەرلەرى جەسىرلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, ولارمەن جۇزدەستى. “ەر ەلدىڭ يەسى, ايەل – ءۇيدىڭ كيەسى” دەگەندەي وتباسىنداعى بەرەكە-ءبىرلىككە, ومىردەگى اسەمدىك پەن نازىكتىككە جولباسشى بولا ءجۇرىپ, اينالاسىنا يناباتتىلىقتىڭ نۇرىن سەپكەن, سامايلارىن اق قىراۋ شالعان الدى 90-نان اسقان اجەلەرگە ىستىق ىقىلاسىن ارناعان وبلىس باسشىسى ولاردى مەرەكەلەرىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتادى.
– ەل زەردەسىندە ەسىمدەرى ماڭگى وشپەيتىن ۇماي انا مەن تۇمار حانىم, دومالاق انالاردىڭ عۇمىرى قاي داۋىردە دە عيبراتقا تولى. بۇلاقتاي ءمولدىر ماحاببات پەن پاك سەزىمنىڭ سيمۆولىنا اينالعان ايشا ءبيبىنى, قىز جىبەك بەن بايان سۇلۋدى, ەلى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن قاھارمان قىزدارىمىز ءاليا مەن ءمانشۇكتى ءاردايىم ماقتان تۇتامىز. بۇگىنگى ۇرپاق سولارعا قاراپ وي, بوي تۇزەسە دەگەن تىلەگىمىز دە بار. ءسىزدەردىڭ ارالارىڭىزدا ەڭبەك ەرلەرى زىليحا تامشىباەۆا, راحيليام سەيىتوۆا, ءماميليا الىمباەۆا, اداليات زايناۋدينوۆا جانە باسقا دا “التىن القا” يەگەرلەرى مەن ەل باسىنا كۇن تۋعان كەزدە ەر ازاماتتاردىڭ ورنىن جوقتاتپاي وتانىن قاستەرلى, وشاعىن كيەلى ساناعان ابزال انالار وتىر, – دەدى سەرىك ابىكەن ۇلى.
مەرەكەلىك كەزدەسۋدە پىكىرلەسكەن قاراتالدىق نينا قابدىراحمانوۆا جاسى كەلگەنىنە قاراماستان بۇگىنگى مەرەكەگە شاقىرىلعانىنا, كوپتەن كورمەگەن زامانداستارىمەن قاۋىشقانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. اجەي سوعىسقا دەيىن فارماتسەۆت ماماندىعىن مەڭگەرىپ, 1941-1945 جىلدارى گوسپيتالدا جۇمىس ىستەپ, كىشى لەيتەنانت شەنىن يەلەنىپتى. سوعىس ارداگەرىنىڭ ومىراۋىندا وتان ناگرادالارى سونداعى جانقيارلىق ەڭبەكتىڭ كورىنىسىندەي.
سالتاناتتى جيىنعا قاتىسقان ارداگەر انالاردىڭ قۇشاقتارى گۇل شوعىنا تولىپ, ءتۇرلى سىيلىقتار الىپ مەرەيلەندى. بۇل ماراپاتقا لايىق انالاردىڭ جۇرەگى – الەمنىڭ تىرەگى دەسەك, ولار جەر بەتىنە تىنىشتىق, بالالارىنىڭ باقىتىن تىلەيتىن قامقورشى جاندار ەكەنى داۋسىز.
كۇمىسجان بايجان. الماتى وبلىسى.
سۋرەتتە: كەزدەسۋدەن كورىنىس.
و, ماحاببات, جەبە سەن!
قىز جۇرەگى-نازىك تىم,
نامىسقويلىق بارى راس.
تاعدىر ما, الدە جازىقتى
مۇڭ مەن سورى ارىماس.
سىرلى سەزىم تيەگىن,
ىزدەپ مۇمكىن تاپپاعان.
ءبىر جىگىتتى سۇيەدى
بارلىق حالىق ماقتاعان.
و, ماحاببات! جەبە سەن.
سول قىزداردىڭ ارمانىن.
وتكەن كۇنمەن ەگەسىپ
قالعان شايناپ بارماعىن.
اقتالماعان اق ءۇمىت,
نوسەرلەگەن كوز جاسى,
ومىرىنە باعىنىپ
وتەر سۇيەپ ءوز باسىن.
بابام ءسوزىن حاتتاعان,
تيمەسىن دەپ جات تابان.
“جىڭىشكە” دەپ قىز جولى
ارداي بيىك ساقتاعان.
قىزدىڭ مۇڭى سان عاسىر,
سىر-ساندىقتا جيىلعان.
ادەمىلىك تاباسىڭ
قىلىق, يبا, بۇرىمنان.
قىز تاعدىرى قاشاندا,
جات جۇرتتىققا بۇيىرعان.
كەيدە سەزىم ورتىمەن
شىبىن جانى قيىلعان.
وعان مىسال-بايان قىز,
قىز جىبەكتەي ارۋلار.
پەندەلىكپەن ايارمىز
زامانعا نە ءدارۋ بار؟
نامىسى ءۇشىن ەلىنىڭ,
بەلىن بۋىپ بەكەمگە.
قاسيەتتى جەرىنىڭ
قاسيەتىن كوتەرگەن.
قولداعاسىن كۇن, ايى,
مىگىر تاپپاي كۇنى-ءتۇن
كەلىن بولىپ سىپايى
اقتاعان ەل ءۇمىتىن.
بولاشاقتىڭ بەسىگىن,
انا بولىپ تەربەتكەن.
ۇرپاعىڭدى وسىرگەن
ساۋلىق تىلەپ جەر, كوككە!
بولماعان از ازابى,
اجە بولىپ قامىققان.
ەلدىڭ بىلسەڭ اجارى
اپپاق قارداي جاۋلىقتا.
اسپان مەن جەر اراسىن,
جاقىن قىلىپ دالاسىن.
“قىز مۇراتى كەتۋمەن”
بولاشاققا باراسىڭ...
مارجان ەرشۋ.
جالعىزىلىكتى جانداردىڭ جاناشىرى
تەرەزا انا اتانعان سەمەيلىك گالينا قاليقىزى كوڭىلى جارىم ادامداردان قاشاندا جاقسىلىعىن ايامايدى
داۋلەت سەيسەن ۇلى.
ەلىمىزدە جالعىزىلىكتى زەينەتكەرلەرگە ارنالعان الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى وسىدان 20 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن, ناقتىلاپ ايتساق 1989 جىلى ەڭ الدىمەن سەمەيدە اشىلعان ەدى. سوندا جاڭا قالانىڭ جاڭاسەمەي بولىگىندەگى پياتيلەتكا دەپ اتالاتىن كوشەسىندەگى كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ ءبىرىنشى قاباتىنان جاڭادان اشىلىپ جاتقان ورتالىققا دەپ قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنەن 5 بولمەلى پاتەر بولىنگەندە, ورتالىق باسشىسى گالينا قاليقىزىنىڭ قۋانىشىندا شەك بولماعان. سولاي دەي تۇرعانمەن, ونى جالعىزىلىكتى جانداردىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنىنا اينالدىرۋ وڭايعا تۇسپەگەن. ايتەۋىر, كەزىندە مۇنىڭ كومسومول, پارتيا قىزمەتىندە بولعاندىعى, وبلىستىق كاسىپشىلەر وداعى مەن قالالىق اتقارۋ كوميتەتىندە قىزمەت جاساپ, ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن وتكەندىگى, ەڭ باستىسى ادامدارمەن ءتىل تابىسا بىلەتىندىگى تەككە كەتپەي ءوز ناتيجەسىن بەرە باستاعان.
سولايشا الگى پاتەر ىشىنەن دەمالىس, ۇلتتىق ءداستۇر بولمەلەرى, كىتاپحانا, مەديتسينا كابينەتى, اسحانا, ءتىپتى ونى ايتاسىز, تابيعات بۇرىشى دا اشىلعان. راس, ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي ورتالىقتىڭ باس عيماراتى قالا ورتالىعىنداعى بۇرىنعى بالالار باقشاسىنىڭ ەكى قاباتتى ۇيىنە كەلىپ جايعاسقان. بىراق, وسىدان 30 جىلداي ۋاقىت بۇرىن سالىنعان بۇل ءۇيدىڭ اتى بار دا زاتى جوق ەدى. بۇلارعا تاعى دا تەر توگە وتىرىپ, جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. سوندا قايسىبىر شارۋالاردى ءوز قولدارىمەن جاساپ العاندارى دا شىندىق. باسقالار بوساپ قالعان مۇنداي بالالار باقشاسىنىڭ عيماراتىن بايۋ ماقساتىندا جانتالاسىپ جوندەپ جاتسا, ال گالينا قاليقىزى بولسا ونى قايتسەم دە جالعىزىلىكتى جانداردىڭ قاجەتىنە جاراتامىن دەپ شارق ۇرعانى دا راس. سونىڭ ناتيجەسىندە ابدەن توزعان ەسكى عيمارات ەندى تاماشا شيپاجاي – پروفيلاكتوريگە اينالدى. ورتالىقتىڭ باس كورپۋسىندا دەمالىس, ەڭبەك بولمەلەرى, مەديتسينا كابينەتى مەن جاتتىعۋ زالىنان باسقا, قولدانبالى ونەر جانە تاريحي زەردە مۇراجايىنا دەيىن اشىلعان.
ورتالىق بولمەلەرىنىڭ ءبىرى قازاق كيىز ءۇيى رەتىندە بەزەندىرىلگەن. بولمەدەگى توسەنىش پەن كورپەشەلەردى وسىندا دەمالىپ, تىنىعىپ قايتاتىن اجەلەر وزدەرى جاساپ تىككەن. ءتۇرلى ۇلتتىق مەرەكەلەر وسى بولمەدە وتكىزىلەتىن كورىنەدى.
ورتالىق بۇگىندە ايىنا جۇزگە جۋىق جالعىزىلىكتى جاندارعا قىزمەت كورسەتۋدە. ولار ورتالىققا تاڭعى جەتىدەن باستاپ كەلە باستايتىن كورىندى. سودان تۇسكى ەكىگە دەيىن وسىندا بولىپ, ەكى رەت تاماقتانادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى تاماق ساپاسى شيپاجاي-ساناتوريدەگىدەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. داستارقان مازىرىندە ءسۇت ونىمدەرى, ەت تاعامدارى, جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس تە جەتكىلىكتى. گالينا قاليقىزى ءسوز اراسىندا اڭگىمە تاقىرىبىن وسىندا تىنىعۋشىلار مەن ولارعا ءمىنسىز قىزمەت جاساپ كەلە جاتقان الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەرگە قاراي بۇرا بەرگەن. اراسىندا ورتالىق ومىرىندەگى قىزىقتى وقيعالار دا ايتىلماي قالمادى. ماسەلەن, مۇندا وسى وتكەن جيىرما جىل ىشىندە ورتالىقتان ءوز باقىتتارىن تاپقاندار دا از ەمەس كورىنەدى. ياعني, بارلىعى 17 جۇپ وسىندا تانىسىپ, باس قوسىپتى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن جالعىز قالعان جاندار قارتايعاندا ەكى جارتى ءبىر ءبۇتىن بولىپ باس قوسىپ جاتسا, ونىڭ نە سوكەتتىگى بار؟ ويتكەنى, ەڭ ۇلكەن قاسىرەت جالعىزدىق ەمەس پە؟
ورتالىق باسشىسى اڭگىمە تاقىرىبىن باسقالارعا بۇرا بەرگەنمەن, ونىڭ ءوزى تۋرالى سول باسقالاردىڭ پىكىرى دە وتە جوعارى ەكەندىگىن ەستىپ بىلدىك. سونىڭ ءبىرى ا.ماحمەتوۆا دەگەن اجەي ءوزىنىڭ ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەك ەكەندىگىن, كوپ جىلدان بەرى توسەك تارتىپ جاتقاندىعىن, تۋىستارى جوق ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, سەمەيلىك تەرەزا انا اتانعان گالينا قاليقىزىنا شىن جۇرەكتەن شىققان انالىق اق العىسىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ونى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ا.ششەگلوۆا دەگەن اجە دە قولداي كەلىپ, مۇنداي ورتالىق بولماسا قايتەر ەدىك دەيدى.
حاكىم اباي ءوزىنىڭ قارا سوزدەرىنىڭ بىرىندە “جۇرتقا جاقسىلىق ىستە جانە ءوزىڭ دە قايىرىمدى بول, ءويتكەنى اللا جاقسىلىق ىستەۋشىنى جاقسى كورەدى” دەگەن ەكەن. گالينا – عاليا قاليقىزى, مىنە, وسىنداي جان.
سەمەي.
سەن ارقىلى اينالدى ءومىر جۇماققا
بىلدىرلاعان كىپ-كىشكەنە بالاقان,
جۇرەگىمنەن ساعان شۋاق تاراتام.
ساعان دەگەن ماحابباتتى مەندەگى
سەزىنە الماس بۇل دۇنيەدە جان ادام.
ساعان ەرمەك بەسىكتەگى سىلدىرماق,
ماعان ءوزىڭ جىر وقيسىڭ بىلدىرلاپ.
مىناۋ ءومىر اينالدى ما جۇماققا
سىر ايتادى قۇس تىلىندە كۇمبىر باق.
مەنىڭ ورتا كوڭىلىمدى تولتىردىڭ,
مەنىڭ ورتا ءومىرىمدى تولتىردىڭ.
قايدا كەتكەن بۇل كۇندەرى تاڭ قالام
ءبىر كەزدەگى كوڭىلدەگى مول كىربىڭ؟
سەن ارقىلى اينالدى ءومىر جۇماققا,
سەنەن بالام, كەتە المايمىن جىراققا.
سەزىنەمىن قايدا جۇرسەم دەمىڭدى
بىلدىر ءۇنىڭ ەستىلەدى قۇلاققا.
سودان كەيىن ۇيگە قاراي ۇشامىن,
قۋانىش پەن شاتتىق تولىپ قۇشاعىم.
سەن ارقىلى عاشىق قىلعان دۇنيەگە
شۇكىر ايتىپ جاراتقانعا, قۇشامىن.
گۇلزادا نيەتقالەۆا.