جىلدىڭ كوكتەم مەزگىلى جاقىنداعاندا سىر ايماعىنىڭ تۇرعىندارى ابىرجىپ, سىرداريا وزەنىندەگى مۇز قاۋپىنىڭ الدىن الۋعا, داريا بويىنداعى بوگەتتەردى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋعا جىل سايىن ۇمتىلىس جاسايدى. بيىلعى قىس اسا سۋىق بولدى. وسىعان وراي تۋىنداعان جاعداي سىربويىلىقتاردى تاعى دا قوبالجىتىپ وتىر.
“ەگەمەن قازاقستاننىڭ” قىزىلوردا وبلىسىنداعى ءتىلشىسى ەركىن ءابىل سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى ءادىلحان قارلىحانوۆقا:
– ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟
– الدىمەن توقتاعۇل, قايراققۇم, شارباق, ءاندىجان سۋ قويمالارىندا جينالعان سۋ كولەمى جايىندا ايتايىن. بۇگىندە ارناساي ويپاتىنا سەكۋندىنا 150 تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلسە, قىزىلقۇم كانالى ارقىلى 5 تەكشە مەتر سۋ الىنۋدا. شاردارا سۋ قويماسىنان 8 اقپاندا شىققان سەكۋندىنا 400 تەكشە مەتر سۋدىڭ 75 تەكشە مەترى كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنە جىبەرىلسە, 325 تەكشە مەتر سۋ سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىنا جونەلتىلگەن. ارىس وزەنى ارقىلى دا دارياعا سەكۋندىنا 25 تەكشە مەتر سۋ قۇيىلىپ جاتىر. ال, قىزىلوردا سۋ تورابىنداعى سۋ دەڭگەيى 127,95 تەكشە مەتردى كورسەتسە, ءتومەنگى اعىسقا سەكۋندىنا 382 تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلۋدە. ءبۇگىندە دارياداعى مۇز تارتوعاي ەلدى مەكەنى تۇسىنا دەيىن ۇستاسىپ, قىزىلوردا سۋ تورابىنىڭ جوعارى 130 شاقىرىمىنا جەتكەن. بولجام بويىنشا, تاياۋ كۇندەرى سەڭ ءجۇرۋى ىقتيمال.
جالپى, وبلىستىق جۇمىلدىرۋ دايىندىعى, ازاماتتىق قورعانىس, اپاتتاردىڭ الدىن الۋدى جانە جويۋدى ۇيىمداستىرۋ باسقارماسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ايماعىمىزدا تۇرعىنداردى كوشىرۋگە ارنالعان 75 جيناقتاۋ, 103 قابىلداۋ پۋنكتتەرى جاساقتالىپ, 751 اۆتوكولىك ناقتىلانعان. وبلىس بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار رەزەرۆىنەن 112,878 ميلليون تەڭگە بولىنسە, ونىمەن قوسا 146,5 توننا جانار-جاعار ماي, مۇز جارۋ جۇمىستارى ءۇشىن 247 مىڭ دانا قاپ قورى دايىندالعان.
ناقتىلاي ايتار بولسام, ءبۇگىندە داريا مۇزىنىڭ قالىڭدىعى قازالى اۋدانىندا 65 سانتيمەترگە, قارماقشى اۋدانىندا – 35-40, جالاعاش اۋدانىندا – 30-37, سىرداريا اۋدانىندا – 30-35, قىزىلوردا قالاسىندا 25-30 سانتيمەترگە جەتىپ وتىر.
توتەنشە جاعدايدى بولدىرماۋ ماقساتىندا كۇندەلىكتى جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. كۇنى كەشە وسى ماسەلەگە بايلانىستى وبلىس اكىمى سەلەكتورلىق ءماجىلىس وتكىزىپ, مۇز قاۋپىنىڭ الدىن الۋ جانە سىرەسكەن سەڭدى, بوگەتتەردى باقىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن سالا باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرما بەردى.
قىزىلوردا.
جانايقاي
بۇل قاي باسىنعاندارى؟
شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ەلەكتر قۋاتى تاپشى ما, الدە “تاز اشۋىن تىرناۋدان الادىنىڭ” كەرى مە؟
وسكەمەن قالاسى تۇرعىندارىنىڭ جانايقايىن جەتكىزۋگە تۋرا كەلىپ تۇر. قالا عانا ەمەس, وبلىس تۇرعىندارىن دا, مىنە, ءبىر اپتاعا جاقىندادى, “ۆك رەك” كومپانياسى ەلەكتر قۋاتى تاپشى دەگەندى سىلتاۋ ەتىپ, ۇيلەردەگى جارىقتى التى-جەتى ساعاتقا دەيىن توقتاتىپ تاستاۋدى ادەتكە اينالدىردى. سوراقىلىق ەمەي نەمەنە, ءماسەلەن, دۇيسەنبى كۇنى جامبىل اتىنداعى دراما تەاترىندا سپەكتاكلدىڭ پرەمەراسى بولماي قالدى. بالاباقشانى ەلەكتر قۋاتىنان اجىراتىپ تاستاۋ ءتىپتى ورەسكەل. شالعايداعى اۋىلدار ونسىز دا بيىلعى قاتال قىستان قىسىلىپ وتىرعاندا, ەلەكتر قۋاتى ءوشىرىلىپ, تۇرعىنداردىڭ زاڭدى نارازىلىعىن تۋدىرۋدا.
وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كەشە “ۆك رەك”, جارىق تاسىمالداۋشى “كەگوك” كومپانياسى, مونوپولياعا قارسى باسقارما جانە وبلىستىق ەنەرگەتيكا باسقارماسى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى بولىپ ءوتتى. جارىق نەگە سونەدى, تۇرعىندار تولەمدەرىن ۋاقتىلى تولەسە دە, نەگە جارىقسىز وتىر دەگەنگە ەلەكتر تاراتۋشىلار تۇجىرىمدى جاۋاپ قايتارا المادى. “تاز اشۋىن تىرناۋدان الادى” دەگەندەي, مۇنىڭ الدىندا ولار باعانى كوتەرۋ ءجونىندە تالاي رەت ماسەلە كوتەرگەن, بىراق وعان ءتيىستى ورىندار جول بەرمەگەن ەدى.
– قازىر ەكىباستۇز گرەس-ىندەگى ەكى جەلى ىستەن شىقتى. ال ءبىز سىرتتان قۋات كوزدەرىن ساتىپ الامىز. بۇقتىرما گەس-ءى جەكە مەنشىككە ءوتىپ كەتكەن, وسكەمەن جانە ءشۇلبى گەس-ءىنىڭ قۋاتى جەتپەيدى, – دەپ اقتالۋعا تىرىستى “ۆك رەك” پرەزيدەنتى گالينا فەوفانوۆا.
باسقارما باستىعى ايتقازى شەرۋباەۆ قازىرگى جاعدايعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, قۋات كوزدەرىنە قارىزدار مەكەمەلەرمەن وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ اڭگىمە جۇرگىزىپ جاتقانىن, بىراق ءتيىستى ورىنداردىڭ بۇل ىسپەن وزدەرى شۇعىلدانۋلارى قاجەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. تاعى ءبىر كەمشىلىك, جارىقتىڭ سونەتىنى جايلى الدىن الا حابار بەرىلمەيدى. كەستە نەگە جاسالىنبايدى؟ اۋداندارعا دەر كەزىندە حابار بەرۋ جايى دا ايتىلدى. “ۆودوكانال” 300 ميلليون تەڭگە قارىز دەگەن ءسوز دە جالعان بولىپ شىقتى. قالاي دەگەندە دە, بۇل جايعا نۇكتە قويىلاتىن ۋاقىت جەتتى. ۇيلەرىندەگى توڭازىتقىشى, تەلەديدارلارى ىستەن شىعىپ جاتسا, ءليفتىلەردە ادامداردىڭ قالىپ قويۋى سياقتى وقيعالار قايتالانا بەرسە, ولارمەن سوتتاساتىنى جايلى دا ءسوز بولدى. سوندىقتان قۋات كوزدەرىن ورىنسىز وشىرگەندى قويۋ كەرەك.
وڭداسىن ەلۋباي,وسكەمەن.
توسىن تابيعات
جاعداي قالىپتى ارناعا ءتۇستى
سوڭعى كۇندەرى ىلە اۋدانىنا قاراستى كۇرتى قويماسىنداعى سۋ دەڭگەيى ارناسىنا تولىپ, سەل ءجۇرۋ قاۋپى تۋىنداعاندىقتان جۇرت ءابىگەرگە تۇسكەن ەدى. وسىعان وراي ءبوگەتتىڭ تومەنگى اعىسىندا تۇراتىن اقشي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى كوشىرىلىپ, قاۋىپسىز ايماققا ورنالاستىرىلعانىن حابارلاعان ەدىك. تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنىڭ الدىن الۋعا الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اماندىق باتالوۆ باسقارعان توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ ۇزىناعاشتاعى اسكەري پولكى, قاراساي اۋدانىنداعى رەسپۋبليكالىق قۇتقارۋ وتريادى, الماتى قالاسىنداعى جانە وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى توبى, سونداي-اق ىشكى ىستەر باسقارمالارىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى مەن جول-سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ ۇجىمدارى قاتىستىرىلىپ, حالىقتى ازىق-ت ۇلىك, جاتىن ورىنمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى شەشىمىن تاۋىپ, حالىققا قيىن ءساتتە جاعداي تۋعىزىلىپ, تۇرعىنداردىڭ قولداعى مالىنا 70 توننا ءشوپ بالقاش اۋدانىنان اكەلىندى. وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ سەل قاۋپىنىڭ الدىن الۋ شارالارىن قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, ايماقتاعى حالىقپەن كەزدەسىپ, كەيبىر ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا باسشىلىق جاسادى.
قولعا الىنعان شارالاردىڭ ءناتيجەسىندە قويماداعى سۋ دەڭگەيى تومەندەپ, اقشي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ۇيلەرىنە ورالدى. جينالعان سۋدىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋ ماقساتىندا ارنايى قۇبىرلار ارقىلى سۋدىڭ باعىتىن وزگەرتۋ مەن تاۋ وزەندەرىنەن قوسىلاتىن سۋ دەڭگەيىن بۇرۋ جۇمىسى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان.
پانفيلوۆ اۋدانىنداعى ۇلكەنشىعان اۋىلىندا 2,5 شاقىرىمدىق سۋدى بوگەيتىن بوگەت جاسالىپ, جاعداي قالىپقا تۇسسە, ۇيعىر اۋدانىنداعى شونجى اۋىلىندا دا ارىقتار تازارتىلىپ, كوشەلەر مەن ويپاڭداعى ۇيلەردى سۋ باسىپ قالماۋى نازارعا الىنعان. جاعداي جامبىل اۋدانىنىڭ تارعاپ اۋىلىندا دا قالىپتى دەۋگە بولادى. تاسقىننان جاپا شەككەن وتباسىلارىنا جان-جاقتى كومەك كورسەتىلۋدە.
اتقارىلعان شارالار مەن ءبۇگىنگى جاعداي كۇرتى سۋ قويماسىندا جانە وزگە دە ەلدى مەكەندەردە سەل تاسقىنىنان قاۋپى جوق دەپ باعالانۋدا. دەگەنمەن جەر-جەردە ارنايى كوميسسيالار جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا.
كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.