شىعىس ايماقتىڭ اەروۇتقىرلى جەدەل قۇتقارۋ جاساعى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ العىسىنا يە بولۋدا
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ شىعىس ايماقتىق اەروۇتقىرلى جەدەل قۇتقارۋ جاساعى وسىدان 16 جىل بۇرىن قۇرىلعان. باستاپقىدا ول شىعىس قازاقستان وبلىستىق جەدەل قۇتقارۋ جاساعى دەپ اتالعان. جاساقتى سول كەزدە قۇمارعالي نۇرجاقىپوۆ باسقارىپ, شاعىن ۇجىمنىڭ تەز قالىپتاسىپ كەتۋىنە زور ەڭبەك ءسىڭىردى.
– بۇدان ءۇش جىل بۇرىن قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا سىرداريا وزەنى بۋىرقانىپ, ارناسى كوتەرىلىپ, بوي بەرمەي جاتقاندا مينيسترلىك ءبىزدى دە اپات ايماعىنا جىبەردى. وندا ءبىر اي بويى اپاتپەن ارپالىسىپ, وزەن ارناسىنا تۇسكەن كەزدە ەلگە ورالدىق. حالىقتىڭ سول كەزدەگى ريزاشىلىقتارىن ەسكە العاندا ەل يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتەتىنىمىزدى ماقتان تۇتتىق. ول ول ما, بيىل كەندى التايدا قىس قاتتى, ءۇش اي بويى قاقاعان قىس پەن اقتۇتەك بورانمەن ارپالىسىپ, جۇزدەگەن ادامداردى اجال تىرناعىنان اراشالاپ قالدىق, – دەيدى اتالمىش جاساقتىڭ جەتەكشىسى يگور لاپەنلاۆسكي.
ايماقتىق اەروۇتقىرلى جەدەل قۇتقارۋ جاساعى اپاتتىڭ 42 ءتۇرى بولسا, سونىڭ 26-سى بويىنشا قىزمەت كورسەتە الادى ەكەن. ولار قانداي تۇرلەر؟ وسىدان ەكى اپتا بۇرىن قالىڭ نۋ ورمان ىشىندەگى كاراگۋجيحا اۋىلىندا 74 جاستاعى نينا گۋسەۆا دەگەن ايەل قاتتى سىرقاتتانىپ, ەس-ءتۇسسىز قۇلاپ قالادى. قالىڭ تۇماننىڭ سالدارىنان تىكۇشاق اۋىلعا بارا المايدى. قالىڭ قاردىڭ بيىكتىگى ءۇش مەتردەن اساتىندىقتان جول قاتىناسى دا ۇزىلگەن. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ اەروۇتقىرلى جەدەل قۇتقارۋ جاساعىنا كەيۋانانى جەدەل وبلىس ورتالىعىنا جەتكىزۋگە بۇيرىق تۇسەدى. اقىرى ءۇش ازامات دوڭعالاعى بيىك, ەكى مەتردەن اساتىن “نيۆا-مارش” كولىگىمەن انانى اۋرۋحاناعا جەتكىزەدى. نەمەسە مىنا ءبىر وقيعانى الايىق. كوكپەكتى اۋدانىنىڭ ميروليۋبوۆكا اۋىلى ماڭىنداعى بۇقتىرما تەڭىزىنىڭ تۇڭعيىعىنا اۋىر تراكتور باتىپ كەتەدى. وندا وتىرعان ءبىر ادام سەكىرىپ امان قالادى دا, ەكىنشىسى تراكتورمەن بىرگە قۇردىمعا باتادى. تەز ارادا ىشىندە سۋعا سۇڭگۋشىلەر بار بەس ادام اپات بولعان جەرگە جەتىپ, باتىپ كەتكەن ادامدى الىپ شىعادى. امال بار ما, جىل ىشىندە وسىنداي اپات سالدارىنان بىرنەشە ادام وپات بولعان. جاساق قىزمەتكەرلەرى قار تۇتقىنىندا قالىپ قويعان ءبىرنەشە ادامدى امان-ەسەن قۇتقارىپتى. جاقىندا ريددەر قالاسىنا باراتىن جول بويىنداعى بەلوكامەنكا اۋىلى ماڭىندا اقتۇتەك بوراندا اداسىپ كەتكەن تاعى ءبىر ازاماتتى جاساق قىزمەتكەرلەرى قۇتقارىپ قالعان.
– قازىر بىزدە 32 ادام ەڭبەك ەتەدى. ورىنباسارلارىم ەۆگەني ەگوروۆ, يۆان حۋدياكوۆ, ەكىنشى قۇتقارۋ ءبولىمشەسىنىڭ جەتەكشىسى امانگەلدى قاپانوۆ, ءۇشىنشى سىنىپتى قۇتقارۋشى ولەگ تيللە, “2009 جىلعى ەڭ ۇزدىك قۇتقارۋشى” اتاعىن جەڭىپ العان تالعات دۇزباەۆ سياقتى ازاماتتار ءوز ىستەرىنىڭ مايتالماندارى. بىزدە قازىر ءارتۇرلى تەحنيكانىڭ 18 ءتۇرى بار. ولاردىڭ ىشىندە جەلدى ۇرلەپ الىپ, سۋ مەن قالىڭ قاردى بۇيىم قۇرلى كورمەيتىن كەمە, ەكى “نيۆا-مارش”, “كاماز”, “ۋاز”, “گازەل” باسقا دا تەحنيكا بار. سولاردىڭ كومەگىمەن وبلىس جولدارىندا قار تۇتقىنىندا قالعان كوپتەگەن ادامدارعا دەر كەزىندە كومەك كورسەتتىك, – دەيدى جاساق جەتەكشىسى يگور ۆاسيلەۆيچ.
سۋرەتتە: جاساق قىزمەتكەرلەرى (سولدان وڭعا قاراي) – اناتولي دۋدنيك, يگور لاپەنلاۆسكي (باستىعى), امانگەلدى قاپانوۆ, باس مامان سەرگەي كۋليكوۆ.
وڭداسىن ەلۋباي, وسكەمەن.
ومبى وقۋ ورىندارىنىڭ كۇندەرى ءوتتى
قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شەكارالىق ايماقتاردىڭ مادەني-رۋحاني بايلانىستارىن نىعايتۋ جونىندەگى كەلىسىمشارتقا سايكەس جۋىردا ءشاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ومبى ساۋدا-ونەركاسىپتىك پالاتاسى جانە ومبى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلار كەڭەسى ومبى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كۇندەرىن وتكىزدى. ونىڭ سوڭى وسى باعدارلاما اياسىندا ءوتكىزىلگەن ء“بىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى قازاقستان – رەسەي ىنتىماقتاستىعى” اتتى دوڭگەلەك ءۇستەلگە جالعاستى.
بۇل شارالارعا قازاقستان جاعىنان سەمەيمەن بىرگە وسكەمەن جانە پاۆلودار قالالارىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى دە قاتىستى. ەكى ەلدىڭ مادەني- رۋحاني سالالارداعى بايلانىسىن نىعايتۋ ماقساتىندا كورشىلەس ايماقتاردا العاش رەت وتكىزىلگەن كەزدەسۋ بارىسىندا ءوزارا تاجىريبە الماسۋعا, ءبىلىم مەن عىلىمداعى جاڭا ۇردىستەردى بولىسۋگە ءورىستى مۇمكىندىكتەر تۋعىزىلدى.
كەزدەسۋ سوڭىندا شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ پەن ومبى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى اراسىندا ىنتىماقتاستىق كەلىسىمىنە قول قويىلدى.
داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.
“قىتايدىڭ كوكتەمگى سالەمى”
ونەر كەشىندە قازاق, قىتاي, ورىس اندەرى شىرقالىپ, ەلوردا جۇرتشىلىعى اسپان استى ەلىنىڭ مەرەكەلىك شاشۋىن شىن جۇرەكتەن قابىل الدى
ەلورداعا كوكتەمنىڭ العاشقى ءۇنى مەن لەبىن سازدى اۋەننىڭ سان الۋان بوياۋىنا سىيعىزىپ الا كەلگەن قىتايلىق ونەرپازدارعا اۋەلى استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى وقىلدى. وندا قالا باسشىسى مۇنداي مادەني شارالار كورشىلەس قوس مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناس پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا بەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە سەنىم ءبىلدىرىپ, قىتايلىق ارىپتەستەرىنىڭ الداعى ەڭبەكتەرىنە تابىستار تىلەگەن. قىتايدىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ وكىلى بولسا ونەر كەشىن وتكىزۋدەگى ماقسات ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى مادەني كوپىردى نىعايتىپ, رۋحاني بايلانىستى بۇرىنعىدان دا كەڭەيتە بەرۋ ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتكەن. ورتالىق قىتاي ونەرپازدارىنىڭ شىعارماشىلىعىنان ازىرلەنگەن كونتسەرتتىك باعدارلاما ەلوردا جۇرتشىلىعىنا قۋانىش پەن شاتتىق, مەيىرىمدىلىك پەن ىزگىلىك سىيلاسىن دەپ تىلەك ايتتى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى, قىتايدىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى, ءمادەنيەت, راديو-تەلەارنا, كينەماتوگرافيا, ءباسپاسوز بەن باسپا ءىستەرى جونىندەگى نانكين باسقارماسى بىرلەسە ۇيىمداستىرعان كوكتەمگى شاشۋدى كومەكەيى بۇلبۇلشا سايراعان عاجايىپ اۋەزدىڭ يەسى ليۋ ءيۋانيۋاننىڭ جۇرگىزۋى كەشتىڭ اجارىن اشا تۇسكەن ەدى.
ۇلتتىق كيىمدەرىندەگى قىزىل-جاسىل تۇستەر كوكتەم مەزگىلىنىڭ كەلبەتىن اينا-قاتەسىز بەدەرلەگەن بيشى قىز-جىگىتتەر جەر-انانىڭ بۋسانىپ, عاجايىپ ءبىر تۇرلەنگەن, قۇلپىرعان ءساتىن اسەم پلاستيكامەن شەبەر ءورىپ, مۇلتىكسىز قيمىلدارمەن جۇرتقا شاتتىق سەزىم سىيلادى. بارىس جىلىن قارسى الۋ ءداستۇرى وزگەلەرگە قاراعاندا قىتاي ەلىندە وزگەشە رۋحتا, باسقا جىلداردان گورى ودان وزگەشە سىي كۇتىپ, ىرىس-بەرەكەنىڭ, ساۋلەت پەن داۋلەتتىڭ باسى رەتىندە اسقان قۇرمەتپەن جىرلاۋعا قۇشتار سەزىمى كونگرەسس-حولدا ءوتكەن ونەر كەشىنىڭ ءون بويىنان اڭعارىلعان. نانكيننىڭ تاعى ءبىر تانىمال ءانشىسى چجا ءميناننىڭ قوڭىر داۋىسىنا تىڭدارمان تىنىمسىز قول سوعۋمەن بولدى. ول قىتايدىڭ “سۇلۋ اڭىز”, ورىستىڭ “ترويكا” ءاندەرىن كەلىستىرە شىرقاپ, رەپەرتۋارىنىڭ جان-جاقتىلىعىمەن تاڭىرقاتتى.
شىڭجاڭ وڭىرىندە ءجۇزىم جيناعان ارۋلاردىڭ ومىرىنەن ورنەكتەلگەن ءبيدى تولقىماي تاماشالاۋ ءمۇمكىن ەمەس ەدى. شىعىستىڭ ماقامىندا مىڭ بۇرالا بي بيلەگەن قىزداردىڭ قيمىلى سىبىزعى ۇنىمەن سىزىلعان اسەم سازبەن ۇيلەسە قابىسىپ, اسپانداعى كوگىلدىر بۇلتتاردىڭ تولقىنىنداي كولبەڭدەگەن كوك جەلەكتەر كوكتەمنىڭ شۋاعىن سەبەلەپ وتكەندەي. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, قىتاي وركەنيەتى ءوزىنىڭ باستاپقى تۇنىعىنان اجىراپ قالماعانىن, قايتا بارلىق جەتىستىكتەرىن سول باستاۋمەن ساباقتاستىرا دامىعان ەل ەكەنىن ومىرشەڭ ونەرىنەن اڭعارتتى. قىتايدىڭ حالىقتىق تريوسى ورىنداعان “كوگىلدىر ناقىشتى فارفور” اۋەنى نەگىزىنەن كونە مۋزىكالىق اسپاپتارمەن ءورىلگەنمەن بۇگىنگى كۇننىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىن جىرلاعانى كىم كىمگە دە ۇعىنىقتى تۇيىلگەنى راس. پيپا, گۋچجەن جانە ەرحۋ اسپاپتارىنىڭ ءۇنى كەشتەگى ءاربىر شىعارمادان شىمىرلاي تاراعان.
قىتاي ونەرپازدارىن اكروباتتىڭ ونەرىنسىز ەش ەلەستەتە الماس ەدىڭىز. قىتايلار لي چەن ەسىمدى اياعىمەن دە, قولىمەن دە بىردەي قيمىلداپ, ءبىر جاپىراق شۇبەرەكتەن كادىمگى قولشاتىردىڭ بەينەسىن جاسايتىن ناعىز اكروبات قىزدى اكەلىپتى. ول 2006 جىلى حالىقارالىق ء“ساۋىر كوكتەمى” ونەر فەستيۆالىندە ەكىنشى جۇلدەگە يە بولعان جۇيرىك ەكەن. مۇنان كەيىن شەن سىيۋان مەن چەن ءميننىڭ اكروباتيكالىق كورىنىستەرى مۇندا بۇل سالانىڭ كەڭىنەن دامىعانىن تاعى دا ءبىر پاش ەتە تۇسكەن. بىردە باستارىنا قۇستىڭ قاۋىرسىنىن بايلاپ, بىردە قولدارىنا كوكتەمنىڭ جاڭادان بۇرشىك جارىپ كەلە جاتقان بالاۋسا شىبىقتارىن الا بي بيلەگەن بيشىلەر توبىنىڭ ونەرى كىسىنى وزىنە ءجىپسىز بايلاعانداي. قيمىلدارى بىردەي بويجەتكەندەردىڭ ءمىنسىز ونەرىنە قىزىعا قول سوقپاعان جان نەكەن-ساياق.
ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, ونەر كەشىندەگى قۇلاعىمىزعا ەرەكشە قۇيىلعانى ليۋ ءيۋانيۋاننىڭ شىرقاعان “مايرانىڭ ءانى” بولدى. وسىعان دەيىن ونى تالاي ءانشىنىڭ كومەيىن بۇلكىلدەتە شىرقاعانىن ەستىگەن ەدىك. بىراق شىنىن ايتۋ كەرەك, ءدال مىناداي اسقاق ەكپىندە, وپەرالىق ۇلگىدە وڭدەلىپ, ۇلكەن ءبىر دۇنيەگە اينالىپ مارقايعان ءساتىن كەزىكتىرمەگەنبىز. ايتايىن دەگەنىمىز, قىتايلىق ءانشىنىڭ مايرانىڭ ءانىن قازاقستاندا ونەر كورسەتەتىن بولعاندىقتان عانا رەپەرتۋارىنا جاي قوسا سالماي, بۇل انگە قۇرمەتپەن, ەرەكشە ىلتيپاتپەن قاراپ, تاڭداۋى بەكەر ەمەس. ونەرىڭدى وزگەلەر وسىلاي باعالاپ جاتسا, قىس كەلبەتى ءالى وزگەرە قويماعان ارقانىڭ ءوزىنەن كوكتەم سازى ەسكەندەي سەزىلەدى.
قاراشاش توقسانباي.
بالانى قامقورلىق وسىرەدى
ەلوردا ارقا توسىنە تابان تىرەپ, شاڭىراق كوتەرگەندە استانادا جامبىل اتىنداعى №4 جالعىز قازاق مەكتەبى بار ەدى. ءجۇز جىلعا تاياۋ تاريحى بار بۇل ءبىلىم ۇياسى كەيىن مەكتەپ-گيمنازياعا اينالىپ, قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرۋ ادىستەمەسىنىڭ ورتالىعى دەپ تانىلدى. قاشان دا جاقسى ءىستىڭ ۇيىتقىسى بولىپ كەلە جاتقان مەكتەپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 15 قاڭتارى مەن 15 اقپانى ارالىعىندا ەلىمىزدە, سول سەكىلدى قالالاردا جالعاسىپ جاتقان “قايىرىمدىلىق-قامقورلىق” اكتسياسىنا اتسالىسۋ ۇستىندە.
ويشىل دانامىز ءال-فارابي: “ادامدار باقىتتى بولۋ ءۇشىن ءبىرىنە-ءبىرى كومەكتەسىپ وتىرۋ ماقساتىمەن بىرلەسكەن قالا ىزگى قالا بولادى. حالىق باقىتقا جەتۋ ءۇشىن ءوزارا كومەكتەسىپ وتىرعان قوعام دا ىزگى قوعام بولادى”, دەپتى. شىنىندا, ادامعا ادامنىڭ نۇرلى شاراپاتىن ءتۇسىرىپ, كومەك كورسەتىپ وتىرۋى قاي زاماندا دا بولعان. سونىڭ ءدالەلى بولار, اتالمىش مەكتەپ اكتسيا اياسىندا 30 بالاعا 118 مىڭ تەڭگە كولەمىندە كومەك ۇيىمداستىرىپتى. بۇعان “تسەنتركرەديت” بانكى, قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ەسەنجول بەكىشەۆتەر ەرەكشە ۇلەس قوستى. مەكتەپ ديرەكتورى بازارگۇل سىزدىقوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەلورداداعى قايىرىمدى جاندار ارقاشان ءبىلىم ۇياسىندا وقىپ جاتقان وقۋشىلاردىڭ اراسىندا از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ ۇل-قىزىنا ماتەريالدىق تا, مورالدىق تا كومەك كورسەتىپ كەلە جاتىر ەكەن.
اكتسياعا بايلانىستى مەكتەپ-گيمنازيادا وتكەن باسقوسۋعا “نۇر وتان” حدپ قالالىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءامىرحان راحىمجانوۆ, ءماسليحات دەپۋتاتى ەسەنجول بەكىشەۆ, “تسەنتكرەديت” بانكىنىڭ ديرەكتورى شاتتىقبەرگەن مىرزابەكوۆ, قالالىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باستىعى ءاسيما بيمەندينا, تاعى باسقالار قاتىسىپ, قامقورلىققا بولەنگەن وقۋشىلاردىڭ ريزاشىلىعىن ەستىپ, كورسەتكەن ونەرلەرىن تاماشالادى. الداعى ۋاقىتتا بىلىمگە دەن قويعان, كەلەر كۇنگە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ جۇرگەن وقۋشىلارعا جاقسىلىق جاسالا بەرەتىنىن, قايىرىمدى ادامنىڭ جۇرەگى قاشان دا جومارت, جان جىلۋى مول بولاتىنىن العا تارتتى. مىسالى, اتالمىش بانك مەكتەپكە ءار مەرەكەدە قولۇشىن سوزىپ, بۇكىل بەزەندىرۋ جۇمىستارىنا قارجىلاي كومەك كورسەتسە, ەسەنجول تۇسكەن ۇلى جالعىزباستى انا گۇلميرا ايىمبەتوۆانىڭ وتباسىنا اي سايىن 10 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ازىق-ت ۇلىك الىپ تۇراتىن كارتوچكا تاپسىردى. ول, سونىمەن بىرگە, مۇعالىمدەر بولمەسىن كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكىزىپ, جاڭا جيھازدارمەن جابدىقتاپتى.
ءبىز وسىنداي يگىلىكتى ىستەردى اتقارىپ كەلە جاتقان ازاماتپەن تىلدەسكەنىمىزدە: حالىق قالاۋلىسى بولۋ وڭاي شارۋا ەمەس. حالىقتىڭ جەتپەي جاتقان جاعىنا قولۇشىن سوزۋ, اسىرەسە, ەرتەڭىمىز سانالاتىن جاس ۇرپاققا جاناشىرلىق تانىتۋ باستى پارىز ەكەنى ءسوزسىز. مەن شاما-شارقىم كەلگەنشە قارىزىم مەن پارىزىمدى ادال اتقارۋعا تىرىسىپ كەلەمىن, دەدى ول.
بۇل قامقورلىق اكتسياسىنا تەك قانا بانك باسشىلىعى, ءماسليحات دەپۋتاتى عانا ەمەس, مەكتەپتىڭ اتا-انالارى دا وزدەرىنىڭ ۇلەستەرىن قوسىپتى. ۇلكەن-كىشى باس قوسقان جيىندا قالالىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باستىعى ءاسيما بيمەندينا مۇنداي جۇرەگى جومارت, جانى جايساڭ جاندارعا العىسىن ايتىپ, ءىلتيپات كورسەتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ا.دۇيسەنباەۆا, س.تىرىسباەۆا, گ.ءتىلەۋباەۆا, ا.سانسىزباەۆ, ءى.ارىنعازين, ج.ءابىلوۆا, تاعى باسقالارى بار.
بۇل يگىلىكتى ءىس مۇنىمەن توقتاپ قالمايدى, الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تاۋىپ, جاقسى جانداردىڭ دەمە ۋىمەن جۇرە بەرەتىن بولادى, دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى ب.سىزدىقوۆا.
سۇلەيمەن مامەت.