الپىس اتتى ءتالتۇستىڭ اسقارالى اسۋىنا ءوز بيىگىندە جەتىپ وتىرعان بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, سولتۇستىك قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ءايىپ ىسقاقتىڭ ءومىرى مەن ەڭبەك جولدارىنا ۇڭىلەتىن بولساق, كاسىبي بىلىكتىلىگىن, ادامي بولمىسىن, پاراسات-پايىمىن, ويلاۋ ماشىعىن ۇلتجاندىلىق ۇستانىمىنان بولە-جارا قاراۋ استە مۇمكىن ەمەس. عىلىمنىڭ قيا جولىندا ىرگەلى ىزدەنىستەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ, قۇندى عىلىمي ەڭبەكتەر جازىپ كەلە جاتقان ول جايلى اڭگىمەنى ناق وسى تۇرعىدان ءوربىتۋىمىزدىڭ وزىندىك سىرى بار. بابالارىمىز «انانىڭ سۇتىمەن كەلمەگەن, تانانىڭ سۇتىمەن ەنبەيدى» دەپ تەككە ايتپاسا كەرەك.
قازاقتىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى اقان سەرى, ۇكىلى ىبىرايدىڭ ءىزى قالعان, اندەرى شىرقالعاندا اسپاندا ۇشىپ جۇرگەن اققۋ-قاز جەرگە قوناتىن وڭىردە دۇنيەگە كەلگەن ءا.ىسقاق اتا-انانىڭ, ۇستازدارىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن جاستايىنان بويىنا ءسىڭىرىپ, ويىنا توقىپ ءوستى. وقۋعا دەگەن العىرلىعىمەن, زەيىندىلىگىمەن بولەكتەنىپ, قازاق مەكتەبىن التىن مەدالمەن بىتىرگەننەن كەيىن بىردەن جاستاردىڭ ارمان قالاسى الماتىعا جول تارتتى. قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە ستۋدەنتتەر اراسىندا قازاق ءتىلىنىڭ جالىندى ناسيحاتشىسىنا اينالدى. ونىڭ «اپەندىلىك» بۇل قىلىعىنا كۇلە قاراعاندار دا بولدى. كەز كەلگەن مەرەكەلىك شارا ونىڭ قاتىسۋىنسىز وتپەيتىن. ستسەناريگە دەيىن ءوزى جازىپ, ۇلتتىق ناقىشتا ۇيىمداستىرىلۋىنا دەيىن قاداعالاپ وتىراتىن.
1980 جىلى ءمادي باپي ۇلىنىڭ ءجۇز جىلدىعى كونسەرۆاتوريا زالىندا اتاپ وتىلگەندە اندەرىن ايتاتىن, ولەڭدەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ وقيتىن جىگىتتەردى جيناستىرىپ اكەلگەن. سول-اق ەكەن, زال ءىشى وزگەشە كەيىپكە ەنىپ, نۇرلانىپ سالا بەرگەن. جينالعاندار ايگىلى كومپوزيتور, جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان, جۇرەك جۇتقان باتىر جايلى كىتاپ جازعان اشىمبەك بەكتاسوۆ اقساقالدىڭ ەستەلىگىن قىبىر ەتپەستەن تىڭداعان. كەيىن تومەنگى كۋرستاعىلار ءايىپتى سىرتىنان «كىشكەنتاي ءمادي» اتاپ كەتكەن. ورىسى ورمانداي ايماقتان بىلىمگە سۋساپ كەلگەن وعان قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىنىڭ تارىلىپ بارا جاتقانى كەۋدەسىنە وكسىك, جانارىنا مۇڭ بولىپ جابىساتىن. تەرىسكەيدەگى تەپەرىش از بولعانداي, باس شاھاردىڭ وزىندە قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ ورىسشا سويلەۋى نامىسىنا تيەتىن, زىعىردانىن قايناتاتىن.
مۇحتار اۋەزوۆ مۇراجايىندا وتەتىن حالىق ۋنيۆەرسيتەتى ساباقتارىنان قالمايتىن. ءبىر بارعانىندا جولان داستەنوۆكە «قازاقتار ورىسشا سويلەگەندى نەگە ءسان كورەدى, بىلىمپازدىق سانايدى؟ جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, انا ءتىلىمىز جويىلىپ كەتەدى عوي» دەگەن تۇرعىدا جازباشا سۇراق جولداعان. كومپوزيتور اعاسىنىڭ «بۇل ساۋالدى قويعان بالانى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن ويلايتىن ازامات دەپ بىلەمىن. حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى شەكسىز. ونى دامىتاتىن سەندەر سىقىلدى جىگەرلى جاستار بار كەزدە اباي مەن مۇحتاردىڭ ءتىلى ەشقاشان جويىلماق ەمەس» دەگەن جاۋابى كوڭىلىن ورنىنا تۇسىرگەن. قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جۇمىسقا ورنالاسا سالا باستاۋىش «قازاق ءتىلى ۇيىمىن قۇرۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ, جەتەكشىلىك ەتتى. «المالىباقتاعى توي» دەگەن اتاۋمەن ناۋرىز مەرەكەسىن ۇيىمداستىردى. كوپ ۇزاماي «التىن ءدان» بالاباقشاسى مەن قازاق مەكتەبى بوي كوتەردى. ءا.ىسقاقتىڭ ۇسىنىسىمەن ءبىلىم ۇيىنە ءال-فارابي بابامىزدىڭ ەسىمى بەرىلدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە دە انا ءتىلىمىزدى جاڭعىرتۋ باعىتىندا جاسالىپ جاتقان قارىمدى قادامدارعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ول تىلمەن, عىلىمي تەرمينولوگيامەن تەك ءتىل بىلگىرلەرى اينالىسۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىمىن ەش وزگەرتكەن ەمەس. ويى ولاق, ءتىلى شولاق اۋدارمالاردىڭ ءجيى ۇشىراسۋ سەبەبىن «جولبيكە» مامانداردىڭ كوبەيىپ كەتۋىمەن تۇسىندىرەدى. بيولوگيا ءپانىن تىرشىلىك تانۋ, اناتوميانى ءتان تانۋ, زوولوگيانى جانۋار تانۋ, بوتانيكانى وسىمدىك تانۋ دەگەن اتاۋلارمەن كەلىسپەيدى.
«وسىمدىكتەردى شاعىلىستىرۋدىڭ» ورنىنا «توزاڭداندىرۋ» سۇرانىپ تۇرعان جوق پا دەگەن جانايقايى, باسقا دا تىلگە قاتىستى شەتىن ماسەلەلەر «وقۋلىقتار تالعامعا ساي ما؟», «عىلىمي ءتىل نەگىزى سوزدىكتە جاتىر», «قازاققا بيولوگيا دا قاجەت» دەگەن ماقالالارىندا كەڭىنەن قامتىلىپ, رەسپۋبليكالىق «زەردە» جۋرنالىندا جاريالاندى. تۇپكى ويى ءتىل تاجىريبە الاڭى ەمەس, بايلانىس قۇرالى ەكەنى ءبىرىنشى كەزەكتە ەسكەرىلۋى كەرەك دەگەنگە سايادى. ءسوز اراسىندا بىلىكتى عالىمنىڭ «ەgemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ تۇراقتى وقىرمانى, سۇبەلى تاقىرىپتارعا قالام تارتىپ تۇراتىن قوعامدىق ءتىلشىسى ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.
قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا اعا لابورانت بولىپ ورنالاسقان ونىڭ زەينەتىنەن بەينەتى كوپ عىلىم سوقپاعىن تۇپكىلىكتى تاڭداۋىنا وسىندا جۇمىس ىستەگەن, اتاق-داڭقى وداققا تانىمال عالىمدار, اسىرەسە وسىمدىك گەنەتيكاسى جانە سەلەكتسياسى سالاسىنىڭ بەلدى ماماندارى ن.ۋدولسكايا مەن ر.ورازاليەۆتىڭ زور ىقپالى بولدى. نادەجدا لۆوۆنا كەزىندە اكادەميك ن.ۆاۆيلوۆتىڭ نازارىنا ىلىككەن, جازدىق بيدايدىڭ تاماشا سۇرىپتارىن شىعارعان, وزىندىك عىلىمي مەكتەبى قالىپتاسقان ۇلكەن عالىم-تۇعىن.
قوس عۇلاما دا ءايىپتىڭ تۇلا بويىنان عالىمعا ءتان ماقساتكەرلىك, ەڭبەكقورلىق, كىشىپەيىلدىلىك قاسيەتتەردى جازباي تاني ءبىلدى. وسى كىسىلەردىڭ قولداۋىمەن 1983 جىلى ن.ۆاۆيلوۆ اتىنداعى جالپى گەنەتيكا ينستيتۋتىندا اسپيرانتۋرادا وقىدى. ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى, ۆاسحنيل مەن ۋكراينا عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ا.ا.سوزينوۆ ونى شاكىرتى رەتىندە اتتاي قالاپ الدى. سول كەزدە ءالى زەرتتەلمەگەن تىڭ تاقىرىپ سانالاتىن وسىمدىك بيوتەحنولوگياسىن زەرتتەۋمەن تۇبەگەيلى شۇعىلدانۋعا كەڭەس بەردى. العاش رەت in vitro جاعدايىندا ارپانىڭ تەتراپلويدى, ياعني حروموسومالارى ەكى ەسەلەنگەن تۇرلەرىن اشىپ, بۇكىلوداقتىق كورمەگە قاتىسىپ, قولا مەدالمەن ماراپاتتالدى. 1989 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, بيوتەحنولوگيا سالاسىندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا عىلىمي دارەجەنى يەلەندى. 1999 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى دا ءساتتى قورعادى. كوپ جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جەمىسى رەتىندە بيوتەحنولوگيالىق جولمەن قازاقستاندا العاش شىعارىلعان ارپانىڭ «باستاما» جانە «اقجول» سۇرىپتارىن اتاۋعا بولادى. سوڭعىسى اۋدانداستىرىلىپ, وندىرىسكە كەڭىنەن ەنگىزىلگەن.
ۋاقىت وتە كەلە اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىندا شەتەلدەرمەن بايلانىس جونىندەگى عىلىمي حاتشى قىزمەتى ۇسىنىلدى. كەيىن قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ك.ساعاديەۆتىڭ شاقىرۋىمەن وسىندا اۋىسىپ, وسىمدىك بيوتەحنولوگياسى كافەدراسىن قۇردى. شەتەلدەرمەن بايلانىس جونىندەگى پرورەكتور لاۋازىمىنا كوتەرىلدى. سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە عىلىمي جۇمىستار جانە شەتەلدەرمەن بايلانىستار جونىندەگى پرورەكتورى بولىپ جىبەرىلدى. مۇندا استىقتى ايماق ءۇشىن كادرلار دايىنداۋ ماقساتىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى كافەدراسىن ۇيىمداستىردى. سوسىن ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ستەپنوگوردەگى تەحنوپاركتە عىلىم جانە ءبىلىم جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنت, ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى. قايدا جۇرسە دە ابىرويلى ەڭبەك ەتتى. ازامات اتىنا ەش كىر كەلتىرمەدى. ادالدىعىنان اينىمادى.
بۇل وتباسىن عالىمدار اۋلەتى دەسە دە جاراسادى. جارى اجار – بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. كوپ جىل بويى بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا ينستيتۋتىندا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. تۇڭعىشتارى گۇلنۇر − م.ايتحوجين اتىنداعى مولەكۋليارلىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتىنىڭ بەلدى قىزمەتكەرى. دوكتورانتۋرادا وقيدى. ۇلكەن ۇلدارى باۋىرجان – بانكتە ينجەنەر-باعدارلاماشى. شاڭىراقتىڭ كەنجەسى نياز – قىتاي ءتىلىنىڭ مامانى. ەكەۋى ءتورت نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان باقىتتى اتا, اجە.
ءومىر ەسقالي,
«Egemen Qazaqstan»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى