رەسپۋبليكانىڭ قاي وڭىرىندە بولماسىن وتكەن جىلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا مەن ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرىندە قول جەتكەن جەتىستىكتەر از ەمەس. ونىڭ كەيبىر قورىتىندىلارى بۇگىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريا ەتىلۋدە. ال مادەنيەت سالاسى شە؟ ونىڭ بارى مەن جوعىن ءتۇگەندەۋگە كەلگەندە باياعى كەزدەگىدەي سالعىرتتىق تانىتىپ, سول كەزدەگىدەي قالدىق قاعيداسىن ۇستانىپ جۇرگەن جوقپىز با؟ جوق, ولاي ەمەس. ولاي ەمەستىگىنە قاڭتاردىڭ قاقاعان ايازدى ءبىر كۇندەرى ورال قالاسىندا وتكىزىلگەن باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسى كۋا.
الدىمەن ايتارىمىز, وسىناۋ القالى باسقوسۋ بۇعان دەيىن تىندىرىلعان ىستەرگە تەرەڭ تالداۋلار جاسالىپ, الداعى اتقارىلاتىن ءىس-شارالاردىڭ ناقتى باعىت-باعدارى بەلگىلەنۋىمەن ەرەكشەلەنگەن. وسى ەرەكشەلىك باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى ايدار باتىرحانوۆتىڭ بايانداماسىنا باستى جەلى بولىپ تارتىلدى. كەڭەسكە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ قاتىسىپ, الدا تۇرعان مىندەتتەردى تايعا تاڭبا باسقانداي جىلىكتەپ, سارالاپ بەرگەن كەزدە وعان قاتىسۋشىلار ريزا كەيىپپەن “ە, باسە” دەپ ءبىر قوزعالاقتاپ قالدى.
كەز كەلگەن وبلىس باسشىسى ءۇشىن سول وڭىردە ەكىنشى كەزەككە ىسىراتىن شارۋا بولماۋعا ءتيىس. الايدا كوپ جاعدايلاردا ۇلكەندى-كىشىلى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جەتەكشىلەرى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جايتتەردىڭ جەتەگىندە كەتىپ قالا بەرەتىنى جاسىرىن ەمەس. ال بۇل جولى نەگىزگى ماماندىعى مۇنايشى بولىپ تابىلاتىن باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلىنىڭ مادەنيەت ماسەلەلەرى ءجونىندەگى وي-ءورىسىنىڭ تەرەڭدىگى, وعان شىن جانى اشيتىنى ايقىن اڭعارىلىپ تۇردى. ونىڭ وڭىردە ءمادەنيەت پەن ونەردىڭ دامۋى ءۇشىن ناقتى قولداۋ كورسەتكەنىنە 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا, وتكەن جىلى 1 ميلليارد 98 ميلليون تەڭگە ارتىق بولىنگەنى دە ايقىن دالەل.
ارينە, قول جەتكەن جەتىستىك ەشقايدا قاشپايدى. ونىڭ ءبارى باياندامادا دا جان-جاقتى قامتىلدى. مادەنيەت اۋقىمى وتە كەڭ ۇعىم. ونىڭ ۇستىنە بۇگىنگى كۇنى وعان جۇكتەلىپ وتىرعان مىندەتتەر دە كۇردەلى. ويتكەنى, مادەنيەتى جاقسى دامىعان ەل عانا وركەنيەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنان ورىن الادى. وسىنداي تۇتاس قازاقستاندىق ءمادەنيەتتى دامىتۋعا رەسپۋبليكا ايماقتارىنىڭ قوساتىن ورنى ايرىقشا. سونىڭ ءبىرى – اقجايىق جۇرتى. ەندەشە, ءمادەنيەت ءمايەگىندەگى جوعىمىز بەن ولقى تۇستارىمىزدى تۇگەندەر بولساق ويعا ورالاتىن جايتتەر تومەندەگىدەي.
وبلىس اكىمى باقتىقوجا ءىزمۇحامبەتوۆ اتاپ كورسەتكەندەي, مۇنداعى ءبىرىنشى ماسەلە مادەنيەت سالاسىندا قىزمەت جاساۋعا لايىقتى كادرلار ازىرلەۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايدى. بارلىق جەردەگىدەي باتىسقازاقستاندىق مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى دە رەسپۋبليكالىق ءمادەني ساياسات جانە ونەرتانۋ ينستيتۋتىندا ءبىلىم جەتىلدىرۋ مەن قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنان ءوتىپ تۇرادى. سونداي-اق ولار ورتالىقتاعى ونەر وردالارىنىڭ قىزمەتىمەن تانىسىپ, تاجىريبە الماسادى.
وتكەن جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى “ديپلوممەن – اۋىلعا” اتتى جوبانى بەكىتكەنى بەلگىلى. مادەنيەت سالاسى كادرلارىنا قاتىستى العاندا ورال وڭىرىندە ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار شوعىرى بەلگىلەندى. سوعان سايكەس, باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى شالعاي اۋىلدارداعى مادەنيەت وشاقتارىنا قىزمەتكە ورنالاستى. ولارعا ءبىر جولعى كوتەرمە اقى تولەندى. بيىل وبلىستا “ديپلوممەن – اۋىلعا” جوباسى ودان ءارى جالعاسۋدا. جاس مامانداردى اۋىلدا تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا بۇگىندە ولارعا ءۇي ساتىپ الۋ ءۇشىن نەسيە بەرۋ جولدارى قاراستىرىلعان.
شىندىعىن ايتقاندا رەسپۋبليكادا مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىمەن سالىستىرعاندا ءالدەقايدا تومەن. ايتالىق, مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى ايدار باتىرحانوۆتىڭ بايانداماسىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, قىرىق جىل ەڭبەك ءوتىلى بار, ءمۇيىزى قاراعايداي باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى قۇجىرعالي ءتولەۋىشەۆتىڭ ايلىق جالاقىسى قىرىق مىڭ تەڭگەنىڭ ۇستىندە بولسا, مادەنيەت مەكەمەلەرىنە ورنالاسقان جاس ماماننىڭ تابىسى – ون سەگىز مىڭ تەڭگە كولەمىندە عانا.
بۇدان سوڭ بايانداماشى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ءمادەنيەتتىڭ ۇلكەن جاناشىرى, جوقتاۋشىسى بولا بىلگەن ءىلياس وماروۆتىڭ: مادەنيەت – حالىقتىڭ ەڭ قاجەتتى رۋحاني ازىعى . وعان كولدەنەڭ كوك اتتىلاردى وتكىزە بەرۋگە, جىبەرە بەرۋگە بولمايدى. حالىققا ءمادەني قىزمەت كورسەتەتىن ماماننىڭ ءوزى دە مادەنيەتتىنىڭ مادەنيەتتىسى, سونىمەن بىرگە ءبىلىمى تەرەڭ, وي-ءورىسى كەڭ, پاراساتى بيىك ادام بولۋى كەرەك دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىن مىسالعا كەلتىردى. ىلەكەڭنىڭ بۇل قاعيداسى كەڭەسكە قاتىسۋشىلارعا وي سالعانى انىق.
كەڭەستە وبلىستىق تەاترلار مەن فيلارمونيانىڭ رەپەرتۋارلارىن بايىتۋ جونىندە قۇندى ۇسىنىس- ءپىكىرلەر ايتىلدى. ورال قالاسىنداعى ا.ن.وستروۆسكي اتىنداعى ورىس دراما تەاترى ءوز ءداستۇرى مەن تاريحى, كاسىبي دەڭگەيى قالىپتاسقان رەسپۋبليكاداعى بايىرعى تەاترلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ قۇرىلعانىنا 150 جىل تولىپ وتىر. ايتايىن دەگەنىمىز, وسى تەاتر ءبىر كۇننىڭ ءتىرلىگىن قامتىعان وزەگى تار دۇنيەلەردى ساحنالاۋدان بويلارىن اۋلاق سالۋى ارقىلى ءوز كورەرمەندەرىنىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنىپ ءجۇر. دەگەنمەن, ەندىگى جەردە وسىناۋ ونەر شاڭىراعى حالقىمىزدىڭ ءبىتىم-بولمىسىن, قايعى-قاسىرەتى مەن قۋانىش, ماحابباتىن, ارمان- تىلەگىن, بۇگىنگى كۇنى قول جەتكەن باقىتىن بەينەلەيتىن ساحنالىق تۋىندىلارعا دا ورىن بەرۋى كەرەك. بۇل بۇگىنگى ۋاقىت تالابى.
ونىڭ باستى جولى – تەاتر رەپەرتۋارىن قازاق دراماتۋرگتەرى شىعارمالارىمەن جانە ۇلتتىق رۋحتاعى وزگە دە درامالىق دۇنيەلەرمەن تولىقتىرۋ. كەز كەلگەن تەاتر تۇتاستاي العاندا ادامدار پروبلەمالارىمەن اينالىسادى. سوندىقتان دا مۇنداعى ساحناعا جول تارتاتىن تۋىندىلار دا زامانمەن ۇندەسە الاتىن دەڭگەيدە بولۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە كلاسسيكالىق تۇرپاتتاعى تۋىندىلاردىڭ ورنى قاشاندا بولەك. ويتكەنى, ۋاقىت قانشا العا جىلجىعانىمەن, تاريح دوڭگەلەگى ۇرشىقشا اينالعانىمەن كەز كەلگەن قوعامعا ءتان استارى تەرەڭ ادامي پروبلەمالاردى ءوز رەپەرتۋارلارىنا وزەك ەتە بىلگەن ونەر ۇجىمدارىنىڭ مەرەيى قاشاندا بيىك. وسى ورايدا ورالداعى ورىس دراما تەاترىنىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمى وسى دەڭگەيدەن شىعا الادى دەپ سەنگىمىز كەلەدى.
رەسپۋبليكانىڭ باتىس ءوڭىرى ەجەلدەن توكپە كۇيدىڭ وتانى سانالادى. رۋحتى اسقاقتاتىپ, نامىستاردى جانيتىن وسىنداي اسقاق تا ءور ونەردىڭ باستاۋى – كۇي اتاسى قۇرمانعازىدان, كۇي اناسى – دينادان, بالامايساننان, مامەننەن, وقاپتان, سەيتەكتەن, تۇركەشتەن جانە قاليدان تامىر تارتادى. الايدا, وڭىردە سوڭعى كەزدە وسى توكپە كۇي ءداستۇرىنىڭ ارقاۋى بوساپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ ءبىر مىندەتى – حالقىمىزدىڭ تاعدىرىمەن توعىسىپ جاتقان وسى كۇي ونەرىن الداعى عاسىرلارعا جالعاۋ بولعان ەدى. وسىناۋ رۋحاني تالاپ الداعى كەزدە دە ماڭىزىن جويماق ەمەس. بۇل ىستە ءبۇگىنگى كۇي ونەرىنىڭ كوريفەيلەرى مەن جاناشىرلارىنا ارتىلار سالماق تا, قويىلار مىندەت تە جوعارى. وسى ماقساتتا كۇي فەستيۆالدارىن ءوتكىزۋدىڭ دە بەرەرى مول. ورالدا ءوتكىزىلگەن مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەڭەسىندە جاسالعان ءبىر ءتۇيىن وسىنداي.
سونىمەن بىرگە بۇل باسقوسۋدا جوعارىدا ايتىلعانداي, شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى دا بەلگىلەندى. بۇگىنگى كۇنى وبلىس بويىنشا 43 مادەنيەت مەكەمەسى عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدى كەرەك ەتەدى. ونىڭ جەتەۋى كىتاپحانا, وتىز جەتىسى اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيلەرى. ەڭ ءبىر كۇردەلىسى تەرەكتى, كازتالوۆ, قاراتوبە جانە تاسقالا اۋداندارىنىڭ كەيبىر اۋىلدارىندا جاڭا مادەنيەت ءۇيى عيماراتتارىن سالۋ بولىپ وتىر.
بۇگىنگى ەكونوميكالىق-قارجى داعدارىسى جاعدايىندا جاڭا قۇرىلىس سالۋ مۇمكىندىگى ازايىپ كەتتى. بۇل تەك ءبىر ءوڭىر عانا ەمەس, بۇكىل رەسپۋبليكاعا ءتان جاعداي. دەگەنمەن, ول ۋاقىتشا قۇبىلىس ەكەنى دە بەلگىلى. ۋاقىتتىڭ وسىنداي سىني ءساتىن ءوز ۇپايىمىزعا پايدالانىپ قالۋ نيەتىنەن اۋلاقپىز. قازىر شۇعىل تاكتيكالىق شارالار بەلگىلەپ, جەرگىلىكتى جەردە ىڭعايعا كەلەتىن نىسانداردى ساتىپ الىپ, وعان كۇردەلى ءجوندەۋلەر جۇرگىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. وعان ارنالعان ءتيىستى قاراجات كوزدەرى دە بار. وسى ماقساتتا اۋدان اكىمدەرىمەن كەلىسىمدەر جاسالۋدا, – دەدى گازەت تىلشىسىنە الدىڭعى ويدى ودان ءارى شەگەلەي تۇسكەن باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى ايدار باتىرحانوۆ.
ءسوزدىڭ قىسقاسى, بۇگىنگى كۇنى اقجايىق وڭىرىندە مادەني قىزمەتتىڭ دەڭگەيىن كوتەرىپ, ونىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋدە قول جەتكەن جەتىستىكتەر جەتكىلىكتى. بۇل باعىتتا ءىس پەن ءسوزدىڭ ءبىرلىگى ۇيلەسىم تابۋدا. الايدا ءبۇگىنگى جەتىستىك ەرتەڭگە ولشەم بولا المايدى. وسى قاعيدانى ءمادەنيەتتىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن باتىسقازاقستاندىق باسشى ازاماتتار بەرىك ۇستانعان. ولاردىڭ وتكەنگە تالداۋ جاساپ, الداعى ۋاقىتقا جاڭا ءمىندەتتەر بەلگىلەۋى, ءسوز جوق, قۇپتاۋعا, وزگە ءارىپتەستەرىنە ۇلگى-ونەگە ەتىپ ۇسىنۋعا ابدەن لايىقتى. سوندىقتان دا ونىڭ ۇزىن-ىرعاسىن وقىرماندار نازارىنا بەرگەندى ءجون كوردىك.
تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى.