بۇگىندە جاسى توقسانعا كەلىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, ساحنا ساڭلاعى كۇلاش ءساكيەۆا تۋرالى ءسوز قوزعاماس بۇرىن, ونىڭ ءوزى الپىس جىلعا جۋىق قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان اباي اتىنداعى سازدى-دراما تەاترى تۋرالى قىسقاشا بولسا دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار. قازاق تەاتر ونەرىنىڭ شىمىلدىعى 1917 جىلى جاس مۇحتاردىڭ تۇڭعىش درامالىق شىعارماسى – “ەڭلىك-كەبەكپەن” اشىلعانى, ارادا ءۇش جىلدان سوڭ سەمەيدە تاعى دا سول مۇحاڭنىڭ باستاماسىمەن حالقىمىزدىڭ سانا-سەزىمىن وياتا وتىرىپ, مادەنيەتىن كوتەرۋ, قالىڭ بۇقاراعا ەستەتيكالىق تاربيە بەرۋ ماقساتىمەن “ەس-ايماق” دەپ اتالاتىن اعارتۋ قوعامى قۇرىلعانى دا كوزى قاراقتى وقىرمانعا بەلگىلى ءجايت. ونىڭ باستاۋىندا اۋەزوۆپەن بىرگە “قازاقتىڭ ستانيسلاۆسكيى” اتانعان جۇمات شانين دە بولدى.
ال باستاۋ كوزى وسى اتالعان قوعام بولىپ تابىلاتىن سەمەي تەاترىندا ءار جىلدارى حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ونەرىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى امىرە قاشاۋباەۆ, لاتيف حاميدي, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, شاكەن ايمانوۆ ەڭبەك ەتتى. مىنە, كۇلاش اپامىز وسىنداي بايىرعى تەاتر تابالدىرىعىن بۇدان 58 جىل بۇرىن, ناقتىلاپ ايتساق 1952 جىلى اتتاعان ەدى. ال ونىڭ بۇعان دەيىنگى ءومىر جولىنا قىسقاشا توقتالا كەتسەك, سوناۋ اتىشۋلى 1937 جىلى زايساندىق 17 جاسار ونەرپاز قىز الماتىعا وقۋ ىزدەپ كەلەدى. سوندا بىلىممەن سۋسىنداتىپ, ونەر الەمىنە قانات قاقتىرعان اتاقتى رەجيسسەر اسقار توقپانوۆ بولاتىن. سول اسەكەڭ كەيىندە مۇنى “ونەردەگى تۇڭعىشىم – كۇلاشىم” دەۋدەن تانعان ەمەس. پروفەسسور-رەجيسسەردىڭ ونەردەگى سول تۇڭعىشى باسقا ءشاكىرتتەرىنىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ الدىمەن ەڭبەك سىڭىرگەن, سوڭىنان حالىق ءارتىسى اتاعىن العانى دا شىندىق دەسەك, جامبىل تەاترىنا بارعان جاس تالانت يەسىنە ونەر سالاسىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋگە تۋرا كەلگەن. سوعىس جىلدارىندا ونىڭ تەاتر ساحناسىندا ويناعان رولدەرى ءوز الدىنا, ول مۇنىڭ سىرتىندا وسى بەس جىل ىشىندە بەس جۇزدەن اسا كونتسەرت بەرىپتى. سونداي قاجىرلى ەڭبەگى ەسكەرۋسىز قالماي, نەبارى 25 جاسىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتانىپ, “قۇرمەت بەلگىسى” وردەنىمەن, رەسپۋبليكا جوعارى كەڭەسىنىڭ گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى.
ءسويتىپ, ول سەمەي تەاترىنا وسىنداي دەڭگەيگە جەتىپ بارىپ كەلگەن ەدى. ونەردە وزىندىك جولى بار ادامعا ءبىر كىسىلىك ورىن مۇنان دا تابىلا كەتكەن. بىراق سوعان قاراماستان ءوزى ايتقانداي, جاڭا ورتادا قالەكەت ەشمۇراتوۆ, نۇريددين اتاحانوۆ, سىلامبەك قىدىرالين, گۇلسىم ءابدراحمانوۆا, جۇماش ساكەنوۆا سىندى ونەر تارلاندارى قامقورلىق تانىتپاسا, سول شاقتا اتاعى جەر جارىپ تۇرعان ونەر ۇجىمىنىڭ قۇرامىنا كىرىگىپ كەتۋى وڭاي شارۋا ەمەس-ءتى. وعان ەندى ارتىستىك قابىلەتىمەن ءبىرگە, انشىلىك ونەرى دە ۇلكەن سەپ بولعانى شىندىق.
تەگىندە كۇلاش ساكيەۆا ەسىمىن رەسپۋبليكامىزدىڭ ونەرسۇيەر قاۋىمى ءانشى رەتىندە دە جاقسى ءبىلەدى. قازىردە جالپاق ەلگە كەڭىنەن تانىمال “اۋىلىڭ سەنىڭ ىرگەلى” ءانىن العاش راديوعا جازدىرعان دا وسى كىسى. راديو دەمەكشى, اپايدىڭ ءبىرنەشە ءان پلاستينكاسى جانە بار. سونداعى اندەردى بۇگىنگى كۇن تالابىنا وراي قايتا جازدىرۋ – ول ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. جالپى ءارتىس-ءانشىنىڭ رەپەرتۋارىندا الپىستان استام حالىق اندەرى مەن بۇگىنگى سازگەرلەردىڭ شىعارمالارى بار.
ال اكتريسا كۇلاش ساكيەۆاعا كەلەتىن بولساق, ول جەتپىس جىلدىق شىعارماشىلىق ومىرىندە 150-دەن استام رولدەردى ويناعان ەكەن. فرانتسۋزدىڭ ۇلى جازۋشىسى ونورە دە بالزاك “مەنىڭ ءومىربايانىم – مەنىڭ شىعارمالارىم” دەگەن عوي. وسى ءسوزدى كۇلاش اپامىزعا قاراتىپ ايتۋعا دا بولادى. ءويتكەنى, بۇل كىسى سومداعان كەيىپكەرلەر ونىڭ ءومىربايانى سەكىلدى. ايتالىق, جامبىل تەاترىندا ءجۇرگەندە “قوبىلاندىداعى” كۇنىكەي بەينەسىن سومداسا, وسى سپەكتاكلدى ارنايى كورۋگە بارعان پەسا اۆتورى مۇحاڭ, مۇحتار اۋەزوۆ كۇلاشقا, ونىڭ ونەرىنە ءدان ريزالىعىن ءبىلدىرىپتى. ال بۇل مازمۇندى ءومىردىڭ ءبىر عانا دەرەگى ەمەس پە!
كۇلاش اپامىز سەمەي ساحناسىندا سومداعان قىز جىبەك, بايان سۇلۋ, قۇرتقا, اقجۇنىس, اقتوقتى, مەحنەمەبانۋ, جۇزتايلاق جانە باسقا كەيىپكەرلەر بەينەسى كورەرمەن كوڭىلىندە قالعانى انىق. اسىرەسە ءا.ءتاجىباەۆتىڭ “مايرا” پەساسىنداعى ءانشى مايرا بەينەسىنىڭ شوقتىعى بيىك. ويتكەنى, مۇندا كۇلاش اپامىزدىڭ بويىنداعى ەكى بىردەي ارتىستىك قابىلەتى مەن انشىلىك تالانتى قوسىلا كەلىپ, كەيىپكەر بەينەسى جارقىراپ اشىلعان. ونىڭ سىرتىنداعى تىنىمسىز ەڭبەكتى ايتساڭىزشى! ء“انشى مايرانىڭ بەينەسىنە بويلاپ ەنۋ ءۇشىن ءبىر-ەكى اي بويى ەرتىس ۇستىندە پاروحودتان تۇسپەدىم. تابيعات سىرىن, ەركە ەرتىس سىلدىرىن, ءانشى جانىن سوندا عانا ءتۇسىنگەندەي بولدىم” دەيدى بۇگىندە كۇلاش اپاي.
ءبىر ابزالى, توگىلگەن تەر, التىن ۋاقىت تەككە كەتكەن جوق. سول مايرانى ويناعان 1958 جىلى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىنا يە بولسا, ءدال سول جىلى رەسپۋبليكا جوعارى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. وزىنە حالىق ءارتىسى اتاعى بەرىلگەنىن قىرىمداعى “ورلينوە گنەزدو” ساناتوريىندە دەمالىپ جاتقاندا ەستىدى. سول شاقتا قاتار دەمالىپ جاتقان امەريكانىڭ اتاقتى ءانشىسى پول روبسوننىڭ مۇنى ۇلكەن اتاعىمەن قۇتتىقتاعانىن قايتىپ ۇمىتار.
ءارتىس-ءانشى ومىرىنە قاتىستى وقيعالاردى ءوز كوزدەرىمەن كورگەن ونەر جاناشىرلارى دا ەشتەڭەنى دە ۇمىتقان ەمەس. ايتالىق, اپايدىڭ سەكسەن جىلدىعىندا سەمەي تەاترى وزبەك دراماتۋرگى سايد احماتتىڭ “كەلىندەر كوتەرىلىسى” دەگەن پەساسىن ساحناعا شىعارعان ەدى. سوندا وسىنداعى باستى ءرولدى اپامىز بيلەپ ءجۇرىپ وينادى. سول شاقتا بۇل كىسىگە سەمەي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلگەن بولاتىن.
كۇلاش اپامىز بۇگىندە دە ساحنادان تۇسكەن جوق. كەزىندە ءماسكەۋدەگى كىشى تەاتر اكتەرى اننەنكوۆ ءجۇز جاسىندا ساحنادا ءجۇردى ەمەس پە! بۇل كىسىگە دە سونداي باقىت بۇيىرىپ جاتسا, نەسى بار. بىزبەن اڭگىمە سوڭىندا تەاتر ءۇشىن, ساحنا ءۇشىن جارالعان جان كوڭىلىندەگى ءبىر الاڭدى جاسىرىپ قالا الماعان. مىنە, سوڭعى بىرەر جىلدان بەرى سەمەي تەاترى باس رەجيسسەرگە جارىماي-اق كەلەدى. ءتيىستى جانداردىڭ سونى ويلاستىرماي وتىرعانى جانىنا باتپايدى ەمەس, باتادى. سولاي بولا تۇرسا دا, ءارتىس-ءانشى ءوز ۇيىندەي بولىپ كەتكەن سەمەي تەاترىنىڭ بولاشاعىنان ەش ءۇمىتىن ۇزگەن ەمەس. ۇزبەيدى دە!
داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.
قازاق ايەلى باياعىدان-اق كاسىپكەر بولعان
ادامزاتتىڭ ءاردايىم بيىك ۇستايتىن قاسيەتى – تاربيە. ءومىردىڭ ءمانى دە وسى. تورگە ورلەگەن ادامداردىڭ ءبارى وسىعان قارىزدار. تاربيە كوردىڭ بە, تاربيە بەرە ءبىل. بۇل اسىل ۇعىم. حالىق ونى بىلەدى. وسىندايدا زامزاگۇل مىرزاحمەتوۆا ەسكە تۇسەتىنى بار دەسەم, مەرەكە قارساڭىندا زامزاگۇل ەستايقىزىمەن جولىققانبىز.
***
– ءزامزا, سىزگە مىناداي سۇراق قويايىن, اكەڭىز بەن اناڭىزدىڭ اتىنان بادەل قاجىلىق جاساپسىزدار. بۇل نە ءۇشىن كەرەك؟
– ءتاربيەگە بايلانىستى. پارىز – قۇلشىندىرۋشى كۇش. اكەم دە (جازۋشى ەستاي مىرزاحمەتوۆ), انام دا وسى ساپاردى اسىل پارىز سانادى. بۇرالاڭ بەلدەگى ءومىر وعان جەتكىزبەدى. بىرەۋلەر ايتادى – ول مىندەتتى ەمەس دەپ. وسى ورايدا, پارىزعا ساعىنىشتى ادام بوپ جۇرگەنىمىزدى قوسساق بولماي ما؟
– تۇسىنىكتى. تاربيە ءتىنى دەيسىز عوي. وسىناۋ ماڭگىلىك ماسەلەگە بايلانىستى ءوز كوزقاراسىڭىزدى بىلدىرە كەتسەڭىز, ارتىق بولماس.
– ماڭگىلىك دەدىڭىز عوي. ايتسە دە ءتاربيە – ورتاق. قىزدىڭ تاربيەسى – تاۋسىلمايتىن ءىلىم. قايتالاۋعا ۇرىنباۋ ءۇشىن اكە-شەشەنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە توقتالساق. اكەم توردە وتىراتىن. كوپ بالالى وتباسى بولعانىمىزبەن, جالعىز قىز مەن ۇنەمى وڭ جاعىندامىن. الايدا قاتتى ەركەلەتپەيتىن. نە ايتسا دا, ءوسىرىپ سويلەيتىن. ال انام مەنى انا بولۋعا ۇيرەتتى.
– قاتتى قۋانعان كۇنىڭىز ەستە مە؟
– ارينە. كۇنىمىزدىڭ ۇزارعانى – قۋانىشتان. سوندا دا, ەكەۋىن بولەكتەپ ايتقىم كەلەدى. “ەگەمەنگە” جازۋشى ەساعا دەپ جازىپ ەدىڭىز عوي, سول كىسى 80 جاسقا تولعاندا (ون ءبىر رەت وتاشىنىڭ پىشاعىنا ىلىنگەن ادام) قاتتى قۋاندىم. ودان كەيىن ۇلىم ءاشىر-تۇراردىڭ امەريكادا وتكەن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ “تۇراقتى الەم عىلىمي جوباسى” وليمپياداسىندا ەكىنشى ورىن العانىن ەستىگەندە ءماز-مەيرام بولۋدىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىندىم. تاعى بىرەۋىن ايتقىم كەلەدى. ءازىز دەگەن ۇلىمدى ءتۇركياعا الا بارعانبىز. الماتىداعى اۋەجايعا قونار تۇستا ءوز-وزىنەن “نازارباەۆ اتاما راحمەت” دەگەنى... مەنىڭشە, وسىنىڭ ءبارى وتباسىنداعى تاربيەنىڭ اسەرى.
– زامزاگۇل, ءسىزدىڭ كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى وتباسى جانە گەندەرلىك ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولعانىڭىزدى ءبىلەمىز. ەندەشە, ەندىگى اڭگىمەنى وسى گەندەر جونىندە تارقاتساق.
– “گەندەر” دەگەنىمىز تەڭدىككە ۇمتىلۋ. ايتالىق, قازىر كوپتەگەن ايەلدەر ۇيدە وتىرىپ قالۋدا. بۇل دۇرىس ەمەس. قول قۋسىرىپ وتىرا بەرمەي, ءوزىڭنىڭ نەگە مۇمكىندىگىڭ بار, سوعان قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋ كەرەك. ايەل مەن ەركەك تەڭ قۇقىلى بولۋى ءۇشىن ءبىر-ءبىرىنە مۇمكىندىگىنشە كومەكتەسۋى قاجەت. ءتاربيە ماسەلەسى وسى ارادا تاعى الدىمىزدان شىعادى. مەنىڭ وسكەن وشاعىم ەر كىسىنى سىيلاۋدى ۇيرەتتى. حالىقتىڭ كورەگەندىگى, دانىشپاندىعى وسىندا. گەندەرلىك ساياسات تا وسىنى كۇيتتەيدى.
مەن مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ءبىرازىندا بولدىم. ارابتاردا, ەگيپەت, تۇركيا, پاكستاندا. ايەلدەر باستارىنا جاۋلىق سالىپ, ونىڭ ەكى ۇشىن قولدارىمەن ۇستاپ جۇرەدى ەكەن. ال, ەرلەرى جانىنداعى ەكى-ءۇش بالاسىنا قاراپ, جىلاسا جۇباتىپ, مۇرنىن ءسۇرتىپ, ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتقانى. مىناداي مىسال ايتايىن. تۇركيادا دۇكەنگە كىردىك. جانىمىزداعى ەر كىسى ايەلىنە اياق كيىم الىپ بەرگىسى كەلىپ, انا ءتۋفليدى, مىنا ءتۋفليدى كيگىزىپ, بايەك بولۋدا. ايەلى ورامالىنىڭ ەكى ۇشىن ۇستاعان كۇيى تۇر. ارينە, بۇل كورىنىس, ءبىر قاراعاندا ەرسىلەۋ. ءبىزدىڭ ەركەكتەر قولىن ءبىر-اق سىلتەيتىن شىعار. دەسەك تە, ولاردىڭ ايەلدى سىيلاۋى, انا, ارۋ قىز, اسىل جار دەپ قاراۋى بولەك دۇنيە. بىزدە دە وسى ءۇردىس دۇرىس قالىپتاسسا, مادەنيەتىمىز, تەڭ قۇقىلىعىمىز دامي تۇسەر ەدى.
– قالاي ويلايسىز, قاراپايىم وتباسىنداعى ايەلدەردىڭ مىندەتى مەن بيلىك تۇتقاسىن ۇستاپ جۇرگەن ايەلدەردىڭ ۇرپاق ءوربىتۋدەگى مىندەتىندە ايىرماشىلىق بار ما؟
– جوق. قازىر ايەلدەر بيلىك تۇتقاسىن ەركەكتەرمەن بىردەي ۇستاۋدا. دەسەك تە, ولار بالالارىن ءوسىرىپ, قاتارعا قوسۋدى ويدان شىعارعان ەمەس. وسى ارادا ايتا كەتەيىن, كەيبىر باقۋاتتى وتباسىلار بالانى دۇنيەگە اكەلىپ, ۇيلەندىرۋ دەگەن سونشاما شاشىلۋ, ودان دا بىردەن ءۇي اپەرىپ, ماشينە مىنگىزىپ, شەتەلگە ساياحاتقا جىبەرۋ قاجەت دەپ ويلايدى. ال, ونىڭ سوڭى نەگە سوعادى؟ ول تۋرالى ويلامايتىندار دا بار. ءسابيلى بولسا دا “اجىراسىڭدار” دەيتىندەرگە نە ايتۋعا بولادى؟ قىزمەتى بار بولسىن, جوق بولسىن, بالا تابۋدى كەيىنگە شەگەرە تۇراتىندار شىقتى. اتا-انا دا وعان اسا ىقىلاس بىلدىرمەيدى. مىنە, قاراپايىم وتباسىندا قانشاما قايشىلىقتار, قيىندىقتار بار دەسەڭىزشى. ەلباسى جانىنداعى ۇلتتىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ءبىر تارماعى وسى.
– تاربيە – كەڭ ۇعىم. قوعام تاربيەسى جايلى وي وربىتسەك قايتەدى.
– قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك دەگەندى ادەتتە ءجيى ايتامىز. مەن ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قۇرامىندا جامبىل, پاۆلودار وبلىستارىندا بولعانىم بار. پاۆلوداردا وزگە ۇلت وكىلدەرى وتە كوپ. سوعان قاراماستان, ونداعى قازاق ايەلدەرى بار ءمۇمكىندىكتەرىن سالىپ ەڭبەك ەتۋدە. ال, تارازدا باسقاشا كورىندى. سونداعى قۇربىلارىما ء“سىز نەگە جۇمىس ىستەمەيسىز؟” دەسەم, كۇيەۋىم اسىرايدىعا سايادى. داعدىلانىپ قالعان سياقتى. قوعامعا, ۋاقىت تىنىسىنا قاراۋ كەرەك قوي. ءيا, ءبارىمىز دە قوعامداعى ءوز ورنىمىزدى سەزىنۋىمىز كەرەك. جاقسى كۇيەۋ ء“بارىن ءوزىم تابام, ۇيدە وتىرا بەر” دەمەيتىن شىعار. داعدىلانىپ العانبىز. قالاي دەسەك تە, بالا-شاعانىڭ قامىمەن سالپى ەتەك, ساۋىر قامشىلى بولىپ ءجۇرۋ بۇگىنگى تاڭدا ويلاناتىنداي-اق جاعداي.
قازاق ايەلدەرى باياعىدان كاسىپكەر بولعان. تىركەلۋ, تىركەلمەۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ءماسەلەسى. انالار سيىرىن ساۋىپ, ءسۇت-مايىن, جۇمىرتقاسىن ساتىپ, ءوز وتباسىنا دەمەۋ بولدى. ولاردى نەگە كاسىپكەر دەمەسكە؟ وڭ كوزقاراس جاساپ, مۇمكىندىك بەرەيىك. ءۇي-ءىشىنىڭ بەرەكەسى وسىعان دا بايلانىستى.
قوعام ءبىزدى ۇيىستىرىپ جاتسا, وعان دەگەن جاۋاپكەرشىلىك تە بولۋعا ءتيىستى. سابيلەرىمىزدىڭ جۇرەگىنە يماندىلىقتى ۇيالاتايىق. قاداعالاۋ كەرەك. كۇيەۋىمىز ساعاتقا قاراماي جۇمىس ىستەيدى. بۇل دۇرىس ەمەس. قوعام مۇنى دا ەسكەرۋى كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن باقبەرگەن امالبەك, كوكشەتاۋ.