جۋىردا ەىقۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ەۋرووداقتىڭ استاناسى بريۋسسەلگە رەسمي ساپارمەن بارىپ, بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزگەنى بەلگىلى. ولار تۋرالى ءبىز كەزىندە وقىرمانداردى حاباردار ەتكەنبىز. سول كەزدەسۋدىڭ ماڭىزى مەن ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى قازاقستاننىڭ بەلگيا مەن ليۋكسەمبكرگتىگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى, ەلىمىزدىڭ ەۋرووداق پەن ناتو-داعى ميسسياسىنىڭ توراعاسى ەرىك وتەمباەۆ اڭگىمەلەيدى.
– ەكى كۇننىڭ ىشىندە وتە كوپ كەزدەسۋلەر بولدى, سولاردىڭ ءمان-ماڭىزدارى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– ءبىزدىڭ ەۋرووداقپەن كەلىسەتىن ەڭ ۇلكەن ماسەلەمىز – قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن كوتەرىلگەن ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋگە ونىڭ كەلىسىمىن الۋ ەدى. ارينە, قازاقستاننىڭ باستاماسىن ەۋرووداقتىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن بىرقاتار ەلدەردىڭ ليدەرلەرى قولدايتىندىقتارىن جاريالاپ ۇلگەردى. ولاردىڭ ىشىندە فرانتسيا, يسپانيا, گەرمانيا جانە ت.ب. بەدەلدى دە سالماقتى مەملەكەتتەر باسشىلارى بار. بىراق 27 ەلدى بىرىكتىرگەن ەۋرووداقتىڭ ءوز باسشىلارىنىڭ دا كەلىسىمىن الۋ ماڭىزدى ماسەلە بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە 2007 جىلعى ليسسابوندا قابىلدانعان كەلىسىم-شارتتان بەرى بۇل وداقتىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا ءتۇستى. وندا جاڭا ينستيتۋتتار پايدا بولدى, سونداي-اق دامۋ باعدارىندا جاڭا تۇجىرىمداما قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, 2,5 جىلعا تاعايىندالاتىن وداقتىڭ تۇراقتى پرەزيدەنتى ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. قازىر بۇل قىزمەتتى بەلگيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى حەرمان ۆان رومپەي اتقارۋدا. قانات ساۋداباەۆپەن كەزدەسۋ بارىسىندا ول قازاقستاننىڭ ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا قوسىپ وتىرعان رولىنە ۇلكەن باعا بەردى جانە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەۋرووداققا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى.
ەۋرووداقتىڭ ەڭ جوعارعى اتقارۋشى ورگانى – ەۋروپالىق كوميسسيا, ونىڭ قازىرگى توراعاسى – مانۋەل جوزە بارروزۋ. ليسسابون كەلىسىم-شارتىنا سايكەس ەۋروپارلامەنتتىڭ دە وكىلەتتىگى ۇلعايدى, ول ەو-نىڭ بيۋدجەتىن عانا قارامايدى, سونداي-اق قازىر ەۋروكوميسسيانىڭ توراعاسىن دا سايلاۋ قۇقى بار. بۇرىن ول كانديداتقا كەلىسىمىن عانا بەرەتىن. مىنە, ءىس باسىنداعى توراعا وسى ۇيىمداردىڭ بارلىعىنىڭ دا باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, كەلىسسوزدەر ءجۇرگىزدى. وسى كەزدەسۋلەردىڭ ەڭ ۇلكەن ناتيجەسى سول – ولاردىڭ ءبارى دە قازاقستاننىڭ سامميت تۋرالى باستاماسىن قولدادى. ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 1999 جىلعى ىستامبۇل سامميتىنەن كەيىن الەمدە نەشە ءتۇرلى جاڭا ءماسەلەلەر تۋىندادى, ولاردىڭ وسى سامميتتە قاراستىرىلۋى كەرەكتىگىن كەزدەسكەن تاراپتاردىڭ ءبارى دە دۇرىس دەپ سانادى.
قازىر ەۋرووداقتىڭ قۇرامى 15-تەن 27-گە دەيىن ۇلعايدى. ول مەملەكەتتەردىڭ ءارقايسىنىڭ دا ەۋرووداق شەڭبەرىندە وزدەرىنىڭ ناقتىلى باعدارلامالارى بار. سوندىقتان ەۋرووداقتىڭ ءبىزدىڭ باستامانى قولداۋىنىڭ ماڭىزى زور. ارينە, ەۋرووداق سامميت وتكىزۋگە وزدىگىنەن ماندات بەرە المايدى, بىراق قولداعاندىعىنىڭ ءوزىنىڭ ماڭىزى ۇلكەن. كەزدەسۋلەر بارىسىندا بولاشاق ءسامميتتىڭ كۇن ءتارتىبى ماسەلەلەرىن بارىنشا ماڭىزدى ەتۋ, ونىڭ كۇردەلى, اسا ماڭىزدى, كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە ارنالۋى قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. وسى قاتاردا ەڭ وزەكتى ماسەلە رەتىندە جالپىەۋروپالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى الدىمەن ايتىلىپ, ونىڭ بارلىق جاقتى دا تولعاندىراتىندىعى ەسكەرىلدى جانە كۇن تارتىبىنە الدىمەن ەنگىزىلۋى قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. سونىڭ ىشىندە قازىرگى قاۋىپسىزدىككە بارىنشا قاتەر توندىرەتىن تەرروريزم, ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى ماسەلەلەرىن ەسكەرگەندە الدىمەن اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ قاجەتتىلىگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگى اۋىزعا الىندى.
قانات ساۋداباەۆ سۇحباتتاستارىن قازاقستاننىڭ اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋگە قوسىپ وتىرعان ۇلەسى جونىندە تولىق حاباردار ەتتى. سونىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ 50 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە قارجى ءبولىپ, ءبىر مىڭنان ارتىق اۋعانستاندىق جاستاردى ەلىمىزدە وقىتىپ جاتقانى ايتىلدى. ەۋرووداق ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارى بۇل ىستەرگە تولىق قولداۋ ءبىلدىرىپ, قازاقستان باستامالارىنىڭ باسقالارعا دا ۇلگى بولۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ەۋرووداق وكىلدەرىن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ ءۇش سەبەتىن بىردەي دامىتۋ كەرەكتىگى جونىندە ايتقان باستاماسى دا قاناعاتتاندىرىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ايماقتىق قانا ەمەس, جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن جاقسى ءبىلەتىندىگى جانە ونى قىزۋ قولدايتىندىعى كەلىسسوزدەر بارىسىندا اتاپ ءوتىلدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقاندىعى, سەمەي پوليگونىن جاپقاندىعى, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى ايماقتىق باستامالارى جوعارى باعالاندى.
ەۋروكوميسسيانىڭ توراعاسى م.بارروزۋمەن كەزدەسۋى بارىسىندا قانات بەكمىرزا ۇلى ەو مەن ەقىۇ اراسىنداعى ءۇنقاتىسۋدى تەرەڭدەتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتتى. بۇل ەكى جاقتىڭ تۇسىنىستىككە ۇمتىلىسىن كورسەتتى. ەۋرووداقتىڭ ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋممەن جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەندىگى ايتىلدى. ەگەر وسى مەموراندۋمعا قول قويىلسا, ول قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعاسى رەتىندەگى جەمىستى قادامدارىنىڭ ءبىرى بولماق.
كەزدەسۋلەر بارىسىندا بيىلعى جازدا استانادا بولاتىن توزىمدىلىك جانە كەمسىتۋلەرگە جول بەرمەۋ ماسەلەسىنە ارنالعان كونفەرەنتسيا تۋرالى دا پىكىر الماسىلدى. قازاقستاننىڭ وسى باعىتتا ەرەكشە ءتاجىريبەلى ەكەندىگىن اۋىزعا العان بارلىق تاراپتار ونى قىزۋ قولدايتىندىقتارىن ءبىلدىردى جانە ونىڭ ەقىۇ-نىڭ ءۇشىنشى سەبەتىن دامىتۋعا پايداسى تيەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى.
كەزدەسۋلەر كەزىندە ەكىجاقتى فورماتتاعى ماسەلەلەر دە قاراستىرىلدى. سونىڭ ىشىندە ەۋرووداقتىڭ قازىرگى توراعاسى يسپانيا مەملەكەتىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترى م.موراتينوسپەن كەزدەسۋدە ەو مەن قازاقستان اراسىندا ستراتەگيالىق ءارىپتەستىككە باستايتىن كەلىسىمگە قول قويۋ ءجونىندە كەلىسىلدى. ايتا كەتەرلىگى, قازاقستان مەن ەو اراسىندا جالپى شەڭبەردەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە 1999 جىلى قول قويىلعان. ەندى ەو قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا سەكىلدى الىپ ايماقتاعى ماڭىزدى ەل ەكەنىن ەسكەرىپ, تىعىز ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويماقشى. مىنە, وسى قۇجات ەو-نى قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ارىپتەستەر قاتارىنا شىعاراتىن بولادى. مۇنىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسقا جاڭا سەرپىن بەرەرى تاعى ءسوزسىز. م.بارروزۋمەن بولعان كەزدەسۋدە دە بۇل باستاما قولداندى. بولاشاقتا قول قويىلاتىن كەلىسىم ەو-نىڭ سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ءجونىندەگى جوعارعى وكىلى بارونەسسا كەتي ەشتونمەن بولعان كەزدەسۋدە دە تالقىلاندى. بۇل كىسىنىڭ قىزمەتى ەو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دەۋگە كەلىڭكىرەيدى, سونىمەن قاتار, ول ەۋروكوميسسيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ونىڭ پىكىرى بۇل كەلىسىمنىڭ بولاشاعى ءۇشىن اسا قۇندى. قانات بەكمىرزا ۇلى وعان بولاشاق قۇجاتتىڭ ەكى جاققا دا ءتيىمدى ەكەندىگى حاقىندا اڭگىمە قوزعادى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تاڭدا ەۋروپانىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنە قوسىپ وتىرعان ۇلەسى, قازاقستان رىنوگىندا ەۋروپالىق الىپ كومپانيالاردىڭ كوپتەن جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعى جانە تاعى باسقا سۇبەلى ارگۋمەنتتەر كولدەنەڭ تارتىلدى. قورىتىندىسىندا ك.ەشتون دا بۇل كەلىسىم قاجەت دەگەن كوزقاراسىن ءبىلدىردى.
وسى قاتارداعى ماسەلەلەردى قاراستىرعان ماڭىزدى كەزدەسۋ ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانكتىڭ پرەزيدەنتى ف.ماينشتادپەن بولدى. 27 قۇرىلتايشىسى بار بۇل بانكتىڭ جارعىلىق كاپيتالى 164 ملرد. ەۋرونى قۇرايدى. ول ەو-نىڭ اسا ماڭىزدى قارجىلىق ينستيتۋتى. ءبىزدىڭ “ەۋروپاعا جول” باعدارلامامىزدى ورىنداۋ بارىسىندا ونىمەن تىعىز ىنتىماقتاسۋ اسا ماڭىزدى قاجەتتىلىك بولىپ تابىلادى. بۇل بانك اسا ءىرى جوبالاردى قارجىلاندىرادى. ونىڭ بۇگىنگى كۇنى قازاقستان رىنوگىنا شىعۋ مانداتى بار. سوندىقتان بۇل بانكپەن تىعىز ىنتىماقتاسۋ ءبىزدى جاڭا ساپاداعى ينۆەستيتسيالىق رەجىمگە شىعارار ەدى. كەلىسسوز بارىسىندا تاراپتار تىعىز ىنتىماقتاسۋعا مۇددەلىلىك تانىتتى.
سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ ناتو-نىڭ باس حاتشىسى ا.فوگ راسمۋسسەنمەن بولعان كەزدەسۋىن اتاپ وتەر ەدىم. ايتا كەتەرلىگى, ناتو-نىڭ شتاب-ءپاتەرى دە بريۋسسەلدە ورنالاسقان, سوندىقتان وسىناۋ الەمدىك ماڭىزدى ۇيىمنىڭ باسشىسىمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتىن دە قولدان بوساتپاعان دۇرىس ەدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان بۇل ۇيىممەن سوڭعى جىلدارى جاقسى ىنتىماقتاستىق ورناتۋدا. اۋعانستان ءماسەلەسىنە بايلانىستى, اسكەري جۇكتەردى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ترانزيتتەۋ ءجونىندەگى ىنتىماقتاستىقتار ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە بولعاندا, بىلتىر استانادا سەاپ-تىڭ فورۋمى بولىپ ءوتتى. بۇل ناتو-نىڭ وزىنە مۇشە ەمەس ەلدەردىڭ اۋماعىندا ءبىرىنشى رەت وتكىزگەن فورۋمى ەدى. وسىنىڭ ءوزى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ جاقسى جولعا قويىلعانىن كورسەتەدى. كەلىسسوز بارىسىندا تاراپتار ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. ءوز تاراپىنان ف.راسمۋسسەن دە قازاقستاننىڭ سامميت وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىن قولدايتىنىن ءبىلدىردى.
مىنە, وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكەرگەندە قانات ساۋداباەۆتىڭ بەلگياعا ساپارى وتە كوپ ماسەلەنى قاراستىرعان ماڭىزدىلىعىمەن جانە جەمىستىلىگىمەن ەرەكشەلەندى.
– قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى ونىڭ ىقپالى ازيا اۋماعىنا دا تاراپ جاتىر. سوندىقتان, ەندىگى جەردە ونىڭ “ەۋرازيالىق ۇيىم” دەپ اتالۋى مۇمكىن بە؟
– ابدەن مۇمكىن. وزگەرمەيتىن ەشتەڭە جوق. ول اۋەلدە ەۋروپالىق ەلدەردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلىپ, سول اۋماقتىڭ ماسەلەلەرىن عانا قامتىسا, قازىر ونىڭ قۇقىقتىق شەڭبەرى ەۋروپادان اسىپ, عالامدىق ماسشتابقا كەتىپ قالدى. ونىڭ ۇستىنە شىۇ, اوسشك سياقتى ازيالىق ۇيىمدارمەن دە ىنتىماقتاسا باستادى. سوندىقتان ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىس بولۋى ابدەن ىقتيمال.
جازىپ العان جاقسىباي سامرات.
جۋرناليستەرگە بايقاۋ جاريالاندى
ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى وسى ماسەلەنى جۇرتشىلىققا جاريا ەتۋشى جۋرناليستەر اراسىندا كونكۋرس جاريالانعانى تۋرالى ءمالىم ەتىلدى. ونى ۇيىمداستىرۋشىلار – ء“MEDىA ءLىFE” قوعامدىق قورى مەن جۋرناليستەردىڭ “تانات” استانالىق كلۋبى جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى.
جۋرناليستەرگە كونكۋرسقا قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەردىڭ وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارى مەن جەلتوقساننىڭ 5-ءى ارالىعىندا ەفيردەن وتكەن نەمەسە باسىلىم بەتىندە جاريالانعان ەڭبەكتەرى قابىلداناتىنىن ايتقان ۇيىمداستىرۋشىلار ونىڭ 4 نوميناتسيا بويىنشا وتكىزىلەتىنىن حابارلادى. ولار: “قازاقستان توراعالىعى–ىستىڭ باسى جانە ناتيجەلەرى”; توراعالىق كەزەڭىندە ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى ناقتى مۇمكىندىكتەر مەن كەلەشەك”; “مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ نىعايۋى–الەمدەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك اماناتى”; “دەموكراتيا – دامۋ مەن گۇلدەنۋگە جول” دەگەن 4 باعىتقا نەگىزدەلگەن.
قازاق ەلىنىڭ وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداعى توراعالىعى كەزىندە اتقارعان جۇمىستارىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاۋ ارقىلى قالىڭ جۇرتشىلىقپەن تانىستىرۋداعى جۋرناليستەردىڭ رولىنە ءمان بەرگەن ۇيىمداستىرۋشىلار ونى وتكىزۋ بارىسىندا حالىقارالىق ساراپشىلار قوعامداستىعى مەن شەتەلدىك باق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن “دەموكراتيالىق بولمىستارعا اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋدەگى حالىقارالىق جانە ۇلتتىق تاجىريبە” تاقىرىبىندا ترەنينگ وتكىزۋ دە جوسپارلارىندا بار ەكەنىن ايتتى.
انار تولەۋحانقىزى.