عۇلاما ءال-فارابي ايتقانداي: “ادامداردىڭ سۇرانىمى – ولاردىڭ كەمشىلىگى ەمەس, ۇزدىكسىز دامۋىنىڭ بەلگىسى”. بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە ءبىلىم بەرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە بيىلعى جولداۋىندا تاعى دا ايرىقشا ءمان بەرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاۋاپتى ورىندارعا مەملەكەتتىك “بالاپان” باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. سونىمەن, ءبىر كەزدەرى “پەداگوگيكا” وقۋلىعىن جازعان اقىن ماعجان جۇماباەۆ تىلەگىندەي, “بالاپان” قانات قاقتى!”.
جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان ءۇشىن ەڭ نەگىزگى باسىمدىقتىڭ ءبىرى – ءبىلىم. ءبىلىم – عىلىمنىڭ ىرگەتاسى جانە مەملەكەت دامۋىنىڭ التىن ارقاۋى. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى حالىققا جولداۋىندا ءXXى عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق بەلەستەرىمىزگە قورىتىندى جاساپ, 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىمىزدىڭ باعدارىن ايقىنداپ بەرگەندە دە بىلىمگە كوپ نازار اۋداردى.
ارينە, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن اتقارىپ جاتقان ءىس-شارالارى مەملەكەتشىل ورە مەن قۋاتتىڭ ىزدەنىسىن اڭعارتادى. سوندىقتان جولداۋدا ەلباسىمىز قازاقستان دامۋىنىڭ باستى شارتى قوعام مۇشەلەرىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇل – يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدى جۇيەلەۋ جانە ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا كوبەيتۋ دەگەن ءسوز.
جاhاندانۋ زامانىندا ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ, مەملەكەت باسشىسى نۇسقاعانداي, قاتال باسەكەگە قابىلەتتى مامانداردى دايارلاۋعا عانا قاتىستى ەمەس, ولاردى ەل ەكونوميكاسىن العا تارتاتىن كۇش رەتىندە ورنىقتىرۋعا دا بايلانىستى. وتاندىق ءبىلىم جۇيەسى ءوز قىزمەتىن ء“بىلىم بەرۋگە سالىنعان بۇگىنگى ينۆەستيتسيا – مەملەكەتتىڭ ەرتەڭىنە جاسالعان قامقورلىق” دەگەن قاعيداتقا سۇيەنە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋى كەرەك.
مەجەلەنىپ وتىرعان مىندەتتەر جاستاردىڭ دۇنيەتانىمىن وزگەرتىپ, ولاردىڭ جاڭاشا ويلاۋ قابىلەتىن ارتتىرۋعا, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعىن وياتۋعا, وتانسۇيگىشتىك قاسيەتىن ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر. ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ەڭبەكتەرىندە كورسەتىلگەندەي, ءبىلىم جۇيەسىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتاۋ, ءبىلىمنىڭ حالىقارالىق ستاندارتىن مەڭگەرۋ, ساپالى ءبىلىم بەرۋگە قول جەتكىزۋ, قوعام سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن بىلىكتى مامان دايارلاۋ وتاندىق ءبىلىم ساياساتىنىڭ نەگىزگى ۇستىنىن ايقىندايدى.
كەڭەستىك ءبىلىم مەن عىلىمداعى توماعا-تۇيىقتىق نەمەسە بىرجاقتىلىق وسى سالا الەۋەتىن تەجەپ ۇستاعانى جاسىرىن ەمەس. ايتپەسە دۇنيە جۇزىندە, اسىرەسە ورازدى ەلدەردە ءبىلىم – ەكونوميكانىڭ ءوندىرۋشى سالاسى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىلىم مەن عىلىم ءوزىن-ءوزى اسىرايدى جانە ەلدى دە اسىرايدى. نارىقتىق ەكونوميكا, باسەكەلەستىك جاعدايىندا “تۇتىنۋشى قالاۋىنا” باعىتتالعان قاعيدات جۇمىس ىستەۋى ءتيىس.
مۇنى ءبىلىم ماسەلەسىنە بايلانىستى بايىپتاساق, وتانىمىزداعى ءاربىر وقۋ ورنى تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ (ول مەيلى مەملەكەتتىڭ ءوزى بولا ما, جوق ءوز قارجىسىمەن وقۋعا تىلەك ءبىلدىرگەن جەكە ادام بولا ما – ءبارىبىر) قالاعانىنان, نە كۇتكەنىنەن اسىپ ءتۇسۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە بۇل وقۋ ورنى تۇتىنۋشىنىڭ بۇگىنگى مۇددەسىنە عانا ەمەس, كەلەشەك تاعدىرىنا (كارەراسىنا, ماتەريالدىق جانە رۋحاني ىنساپ-بەرەكەسىنە) ىقپال ەتەتىندەي ءبىلىم بەرۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, بولاشاق ماماننىڭ ساپاسىن ونىڭ بىلىمدىلىگى مەن قۇزىرەتتىلىگى انىقتايدى. ەڭبەك بازارى وسى قاسيەتتى تالاپ ەتەدى. سونىمەن, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: ءبىلىم ساپاسى – ءومىر ساپاسىنىڭ نەگىزى.
قالىپتاسقان مەكتەپكە دەيىنگى, باستاۋىش, ورتا, ارناۋلى, جوعارى, جوعارىدان كەيىنگى ءبىلىم جۇيەسى قازاقستان الەمدىك ارەناعا شىققان سايىن توماعا-تۇيىقتالماي, كەزەڭدىك شەكتەۋشىلىككە بارماي, ساپا باسپالداقتارىنان ءوتىپ, يكەمدىلىكپەن جانە اكادەميالىق ۇتقىرلىقپەن جۇمىس ىستەسە, ارمان-اڭسار ورىندالاتىن جانە ورىندالعان ىسكە اينالار ەدى.
مەكتەپ الدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ەڭسەسىن كوتەرۋگە جۇمىلعان ۇيىمدار جەلىسىن ارتتىرۋ. جالپى, بىزدە اتا-انا مەن قوعام جاۋاپكەرشىلىگى تەڭ دارەجەدە بولىنگەنى ءجون. مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ مازمۇنىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ دا – الدىمىزداعى ۇلكەن ماقساتتاردىڭ ءبىرى. ول ءۇشىن بالالاردىڭ شىعارماشىلىق جانە ينتەللەكتۋالدى قابىلەتىن دامىتۋعا سەبەپشى جاڭا ولشەم-ستاندارت قالىپتاستىرۋ قاجەت. ونى جاساۋ دەنساۋلىق, ءبىلىم, تانىم, شىعارماشىلىق, الەۋمەتتىك ورتانىڭ ءوزارا قاتىناسى سالالارىمەن تىعىز بايلانىستى. مۇنى ءبىر جاقتان وپ-وڭاي كوشىرۋگە دە بولمايدى. ءويتكەنى بايىرعى قازاق ەلى مەن جەرىندە تۇزىلگەن تاربيە-ءتالىم تەتىكتەرى جاڭا مازمۇنمەن بايىتىلىپ, جاڭا پىشىنمەن ۇسىنىلۋى كەرەك. بۇل ورايدا بالانىڭ جەكە جاس ەرەكشەلىگى الەۋەتىن اشۋعا جاعداي تۋدىرۋ, تۇلعانى جان-جاقتى دامىتۋ, الەۋمەتتىك ورتادا قالىپتى قارىم-قاتىناس جاساۋ باعدارىندا شىعارماشىل ازامات تاربيەلەۋ, ت.ب. قوعام تالابى مەن جاۋاپكەرشىلىگى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. عۇلاما ءال-فارابي ايتقانداي: “ادامداردىڭ سۇرانىمى – ولاردىڭ كەمشىلىگى ەمەس, ۇزدىكسىز دامۋىنىڭ بەلگىسى”.
بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە ءبىلىم بەرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە بيىلعى جولداۋىندا تاعى دا ايرىقشا ءمان بەرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاۋاپتى ورىندارعا مەملەكەتتىك “بالاپان” باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. سونىمەن, ءبىر كەزدەرى “پەداگوگيكا” وقۋلىعىن جازعان اقىن ماعجان جۇماباەۆ تىلەگىندەي, “بالاپان” قانات قاقتى!”.
جالپى العاندا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ – بالا تاربيەسىن سالالاندىرۋدىڭ تەتىگى جانە ونى وقىتۋعا دايىنداۋدىڭ ىرگەتاسى. تۇزىك تاربيەمەن, دۇرىس دايىندىقپەن كەلگەن بالا مەكتەپ باعدارلاماسىن ەركىن يگەرىپ كەتەتىنى – اتار تاڭداي اقيقات.
ءبىلىم جۇيەسىندەگى ەڭ ماڭىزدى بۋىن – ورتا ءبىلىم. بىلە-بىلسەك, ورتا مەكتەپ – ينتەللەكتۋالدى ۇلتتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزى. بىرىنشىدەن, بۇل بۋىن قوعامنىڭ بارلىق مۇشەسىنە قاتىسى بار. سوندىقتان بۇعان ءاربىر وتباسى الاڭداپ, تولعانادى. ەكىنشىدەن, جالپى ءبىلىم باستاۋىن مەكتەپتەن الادى, ول – ونىڭ قاينار كوزى دەسەك تە بولادى. سوندىقتان مەكتەپ نەعۇرلىم تازا, سەرپىندى, شىعارماشىل, تولىققاندى بولسا, ول كەلىپ قۇياتىن ءبىلىم ايدىنى دا سونداي دارەجەدەن تابىلادى. ناتيجەسىندە وتباسى, قوعام, ءومىر جاقسارىپ, ساپالىق كورسەتكىشتەر جوعارىلايدى.
مەكتەپتە-اق ءاربىر جەتكىنشەكتىڭ بەيىمى ايقىندالادى: جۇرەگىندە وتانشىلدىقتىڭ نەگىزىن ورنىقتىرادى, ساناسىندا بولاشاق كاسىبىن تارازىلايدى. ياعني, جوعارى وقۋ ورىندارىندا بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ جۇمىسىن دۇرىس جولعا قويۋعا قولايلى العىشارتتار تۋادى. ويتكەنى, ۋنيۆەرسيتەت تابالدىرىعىن اتتاعان جاس ۇمىتكەرلەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى, جالپى دايىندىعى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى بولارى انىق. مۇنى حالىق “كەرمەدەگى سايگ ۇلىكتەر” دەر. جوو-عا ءتيىستى سىناقتاردان مۇدىرمەي وتكەن, جوعارى ءبىلىمدى يگەرسەم دەپ نيەتتەنگەن جاستار عانا كەلەدى. ەلباسىمىز جاڭا ەلوردا قالىپتاسۋىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا استاناداعى №38 مەكتەپتىڭ تۇساۋىن كەسىپ تۇرىپ: “جاڭا وسكەلەڭ جاس ۇرپاق اتا-بابالارى ارمانداپ كەتكەن, ءتاۋبەلەپ جەتكەن تاۋەلسىزدىكتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋى كەرەك, ساقتاۋى كەرەك” دەگەن بولاتىن. ءتاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ, مەملەكەتشىلدىك سانانى قالىپتاستىرۋ مەكتەپ جاسىنداعى وتانشىلدىق ءتالىم-تاربيەمەن, وزىق بىلىممەن جۇزەگە اسارى ءسوزسىز.
وسى تۇستا “12 جىلدىق مەكتەپ” مودەلىن ەنگىزۋ ماسەلەسىنە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان ءجون. ەلباسى تالابى وسىعان سايادى. بۇل باسپالداق – ءوزىنىڭ كۇردەلىلىگى جاعىنان بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ءىس-شارا. بۇل جەردە باعىندىرار بيىك تەك ساندىق كورسەتكىشتە عانا بولماسا كەرەك. مۇنداعى باس تەتىك – ساپا مەن مازمۇندا.
جاڭا ءىس كوپ ماڭداي تەردى تالاپ ەتەرى ءسوزسىز. ولاي بولسا ورتا ءبىلىم ستاندارتتارىنىڭ نەگىزگى ەرەجەسىن جانە باستاۋىش ءبىلىم ستاندارتىمەن قاتار بەيىندىك ءبىلىم تۇجىرىمداماسىن, وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن باعالاۋ جۇيەسىن پىسىقتاۋ – ماڭىزدى شارالار. جۇمىستىڭ تولىققاندى اتقارىلۋى ءۇشىن ونىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن جاڭارتۋ, بولاشاقتا بۇل مەكتەپتەردى جەتكىلىكتى قارجىلاندىرۋ, ورتا ءبىلىمنىڭ دامۋىنا ساي كەلەتىندەي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا قالىپتاستىرۋ, بالا باسىنا شاعىپ ەسەپتەلگەن قارجىلاندىرۋدى ەنگىزۋ, پەداگوگتەردىڭ ءمارتەبەسىن ايقىنداۋ سياقتى كوپتەگەن ماسەلەلەردى قوعام بولىپ شەشۋ – ءارى مىندەت, ءارى جاۋاپكەرشىلىك.
وسىنىڭ ىشىندە قىرۋار قارجى مەن كوپ كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتەتىنى – مەكتەپتەردەگى ءتيىستى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى قالىپتاستىرۋ جايى. ويتكەنى, بۇل ماسەلە 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى العىشارتتارىنا جاتادى. باق-تا جاريالانىپ جاتقان ءبىلىم ارداگەرلەرى مەن ماماندارىنىڭ ۇسىنىستارىندا بەيىندىك مەكتەپتەر سالۋدى قولعا الۋ قاجەتتىگى ءجيى ايتىلادى. بۇيىرسا, ول مەجە دە تىم الىستا ەمەس.
ءبىلىم ساپاسى, تۇپتەپ كەلگەندە, وقۋلىقتىڭ ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. 12 جىلدىق مەكتەپكە قاجەتتى وقۋلىقتار دايىنداۋ جۇمىسى ءالى وتكىر كۇيىندە تۇر. قازىرگى ءپاندىك ءبىلىم بەرۋ ادىسىنە نەگىزدەلگەن وقۋلىقتاردىڭ ورنىنا وقۋشىلاردىڭ الەۋمەتتەنۋىنە ىقپال جاسايتىن, ولاردى ازامات ەتىپ قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان وقۋلىقتار كەلۋى كەرەك. ول وقۋلىقتاردىڭ مازمۇنى 12 جىلدىق مەكتەپتىڭ تۇجىرىمداماسى مەن وقۋ ستاندارتتارىنا سايكەسكەندە عانا جوسپارلانىپ وتىرعان جاڭا ورتا ءبىلىم جۇيەسى تابىسقا جەتەدى. وسى رەتتە وتاندىق بىلىمدەگى حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنداعى ا.بايتۇرسىن ۇلى تاجىريبەسى مەن 50-جىلدارداعى ءتاجىريبە ويعا ورالادى. ىنتا قويىلسا, تاۋەكەل بولسا, بارىنە دە قول جەتكىزە الامىز. سىناۋ مەن مىنەۋ وڭاي, بىراق وقۋشى ساناسىنا تامىزىق بولاتىن وقۋلىقتاردى جازۋ – بار وقىعاننىڭ مىندەتى. الاش تۇسىندا جازۋشى دا, اقىن دا, قايراتكەر دە وقۋلىق جازدى ەمەس پە؟!
ەلباسىنىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋىنا سايكەس, 12 جىلدىق مەكتەپ 2020 جىلى تولىققاندى جۇمىس ىستەي باستايتىن بولادى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارىندا كورسەتىلگەندەي, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋدىڭ مەرزىمى 2015 جىل دەپ بەلگىلەنىپ وتىر. وسى مەرزىمدە جاڭا جۇيەگە كوشۋ بويىنشا كەشەندى ازىرلىك جۇمىستارى ءوز مارەسىنە جەتەدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ كەلەشەك ينتەللەكتۋالدى قورىن قۇرۋعا ناقتى قادامدار جاسالىپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا 2009 جىلدان باستاپ اشىلعان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەرى تۋرالى باسا ايتقان ءجون. قازىرگى تاڭدا ولار استانا, سەمەي جانە كوكشەتاۋ قالالارىندا اشىلدى. 2020 جىلى اتالعان جوبا شەڭبەرىندە جالپى قازاقستاندا 20 مەكتەپ جۇمىس ىستەمەك.
وسى مەرزىم ىشىندە اپاتتى جاعدايداعى مەكتەپتەر, ءۇش اۋىسىمدى وقۋ ۇدەرىسى جويىلىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى پروبلەماسى – وقۋشى ورنىنىڭ تاپشىلىعىن شەشۋ ماقساتى قويىلىپ وتىر.
سونىمەن بىرگە بارلىق مەكتەپتەر ينتەراكتيۆتى حيميا, فيزيكا, بيولوگيا وقۋ كابينەتتەرىمەن جابدىقتالىپ, ەلەكتروندى وقۋ جۇيەسىن قۇرۋ جۇمىستارى اياقتالادى. ءاربىر وقۋشى جەكە كومپيۋتەرمەن كامتاماسىز ەتىلىپ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى تولىعىمەن كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قوسىلادى. بۇل ورايدا قازىردىڭ وزىندە الەمدىك جانە وتاندىق ءىT-كومپانيالارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىلىپ جاتىر.
ءبىلىم جۇيەسىندەگى تاعى ءبىر ەلەۋلى بۋىن – تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسى. وسى جەردە حالقىمىزدا قالىپتاسقان جاقسى ءداستۇردى اتاپ كورسەتكەن دە ورىندى. كەز كەلگەن اتا-انا “بالاما قايتكەن كۇندە دە جوعارى ءبىلىم بەرۋىم كەرەك” دەگەن پىكىر ۇستانادى. سويتە تۇرا قازىرگى زامان تالابىن دا ەسكەرگەن ءجون ەمەس پە؟ الايدا ونداي ماماندار كەرەك پە, جوق پا جانە جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ادام ءوز تاماعىن ءوزى تاۋىپ جەيتىندەي لايىقتى جۇمىس تابا الا ما – ول جاعىن قوعام كوپ سالماقتاماي تۇر. جۇمىس تابا الماي سەندەلىپ جۇرگەن جوعارى ءبىلىمدى ماماندار, ءبىر ماماندىق بويىنشا ءبىلىم الىپ, ارتىنان لەزدە باسقا سالانىڭ “مامانى” بولىپ شىعا كەلەتىندەر بۇگىندە ەشكىمدى الاڭداتپايتىن بولدى. ماماندىقتاردىڭ قاتتىعى مەن شاشەتەكتىلىگى نارىق پەن باسەكەنىڭ ەلەگىنەن ءالى وتە قويعان جوق.
وسىنداي كوڭىل-كۇي ۇستەم جەردە تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم الىپ, ناقتى ءبىر ماماندىقتى يگەرىپ, ءوزىن اسىراي الاتىنداي جاعدايعا جەتىپ, اتا-اناسىنا سۇيەنىش بولارلىقتاي, وتباسىن قۇرا الارلىقتاي دارەجەگە جەتۋگە ۇمتىلۋ تۋرالى وي بەيقام جاستاردىڭ قاپەرىنە دە كىرمەيدى. ونىڭ ءۇستىنە جەكەلەگەن وقۋ ورىندارىنىڭ ولاردى قىزىقتىرارلىقتاي جاعدايى دا جوق.
ەندەشە الدىمىزدا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم جۇيەسىن حالىقارالىق باعدارلامالارمەن سايكەستەندىرۋ, جاڭاشىل كاسىپتىك ستاندارتتار ەنگىزۋ, ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىستى قاتاڭ ەسكەرۋ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن قاجەتتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇر. بۇل ماسەلە جۇمىس بەرۋشىلەرمەن بىرلەسە وتىرىپ اتقارىلۋى قاجەت.
سونىمەن بىرگە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس وسىدان ەكى جىل بۇرىن باستالىپ كەتكەن وڭىرلەردە ىرگەلى زەرتحانالار قالىپتاستىرۋ شاراسى لايىقتى جالعاسىن تابۋى كەرەك. بۇل تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ورىندارىنىڭ وقۋ-وندىرىستىك شەبەرحانالارى مەن زەرتحانالارىن زامانعا ساي وقۋ-وندىرىستىك جانە تەحنولوگيالىق قۇرالدارمەن جاڭارتۋ جانە قايتا جابدىقتاۋ ىسىندە ۇلگى بولعانى ابزال.
تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىمنىڭ باعدارى مەن ماماندىقتارى جونىندەگى جىكتەۋىشتى (كلاسسيفيكاتور) قايتا قاراۋ دا – كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە. سونىمەن قاتار ءتۇلەكتەردىڭ كاسىبي دايىندىعى مەن بىلىكتىلىگىن انىقتاۋعا ارنالعان تاۋەلسىز باعالاۋ جۇيەسىن ەندىرۋدىڭ دە كەزى كەلگەن سياقتى.
وسى سالادا الەۋمەتتىك سەرىكتەستىكتى دامىتۋ – وتە ماڭىزدى شارا. مۇنى اكىمدىكتەر مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى اراسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ارقىلى ىسكە اسىرۋعا بولادى. وندىرىستىك, ديپلومالدى تاجىريبەدەن ءوتۋ جۇمىسى نارىق پەن باسەكەلەستىك تالابىنا ساي جولعا قويىلۋى كەرەك. بۇل جەردە دامىعان ەلدەر كوللەدجدەرىنىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەۋدىڭ دە ماڭىزى زور.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى مەملەكەت باسشىسى بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ ىسىنە ۇنەمى كوڭىل ءبولىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. كەڭ بايتاق ەلىمىزدى دامىتۋ ءۇشىن, ونىڭ قويناۋىندا جاتقان ەن بايلىقتى ءتيىمدى يگەرۋ ءۇشىن, جاڭا زامان تەحنولوگيالارىن مەڭگەرۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار ەشقاشان كوپتىك ەتپەيدى. بۇگىنگى ستۋدەنت – ەلىمىزدە قابىلدانعان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باعدارلامالاردى ىسكە اسىراتىن بولاشاق مامان.
كوپتەگەن وركەنيەتتى ەلدەر دامۋ ستراتەگياسىن ايقىنداپ, جۇيەلەۋ كەزىندە جوعارى ءبىلىمنىڭ ساپاسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. الەمدە جوعارى ءبىلىم – جالپى ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەتتىڭ توعىسقان جەرى. سونداي-اق جوعارى ءبىلىم – كاسىبي ماشىقتانۋ الاڭى. ءبىزدى قورشاعان الەم ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى, ول قانشا كۇردەلەنسە دە, ارقاشان جاڭا مۇمكىندىكتەر اشۋمەن بولادى. جاھاندانۋ, وڭىرلىك ىقپالداستىق, ستۋدەنتتەردىڭ ۇتقىرلىعى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە مويىندالاتىن ساپانىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى. ءبىز “حالىقارالىق ستاندارت” دەپ جۇرگەن ولشەمدەر – ساپانىڭ ءتۇرلى تارامى مەن بەلگىسى.
بۇگىندە دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرى مەن ولاردىڭ ءبىلىم جۇيەلەرى جاhاندانۋ ۇدەرىسىنە ءۇن قوسىپ, بۇدان ءارى دامۋدىڭ جاڭا ستراتەگيالارى مەن باعدارلامالارىن ۇسىنىپ وتىر.
ەلباسىنىڭ حالىققا بيىلعى جولداۋىندا بۇل ماسەلە دە ايتىلدى. وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر رەيتينگى جونىندە قاتاڭ تالاپ قويىلدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قىزمەتىن جانداندىرۋ تۋرالى تاپسىرمالار بەرىلدى. قازىر كۇن تارتىبىندە تۇرعان وقۋ ورنى مەن ماماندىقتاردى حالىقارالىق اككرەديتتەۋدەن وتكىزۋ – ەلباسىنىڭ باقىلاۋىندا تۇرعان تاپسىرمالاردىڭ ءبىرى. مۇندا دا بىزگە ساننان گورى ساپا ماڭىزدى.
سوڭعى جىلدارى وتاندىق جوو جاڭا بەلەستى باعىندىرۋعا جۇمىلىپ وتىر. ولار:
– بولون ۇدەرىسىنە تولىق قوسىلۋ;
– شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى تارتۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋدىڭ ءتيىستى ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ;
– قازاقستاندىق وقۋ ورىندارىندا جۇمىس ىستەۋگە شەتەلدىك جەتەكشى عالىمداردى شاقىرۋ;
– قوس ديپلومدىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ;
– شەت ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن عىلىمي-زەتتەۋ جۇمىستارى سالاسىنداعى بايلانىستاردى كۇشەيتۋ.
سونىمەن بىرگە جوعارى وقۋ ورىندارى قىزمەتتەرىنىڭ بارلىق تۇرىنە يننوۆاتسيالار ەنگىزۋ مىندەتى تۇر. ول ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن ينتەراكتيۆتى وقۋ فورمالارىن كەڭىنەن تاراتىپ, ۋنيۆەرسيتەت اۋديتوريالارىن ىزدەنىس, شىعارماشىلىق, سۇحبات الاڭىنا اينالدىرۋ كوزدەلگەن.
ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىق كاپيتالى مەن قوعامنىڭ يننوۆاتسيالىق الەۋەتى تەك قانا ءبىلىم ارقىلى كەلەتىندىگى ءمالىم. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە دەگەن بۇرىنعى كوزقاراستى وزگەرتىپ, ولاردى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماڭىزدى نىسانىنا اينالدىرۋ – قاتال ۋاقىت ايقىنداعان شىندىق. جوعارى مەكتەپتى تەك ءبىلىمنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قوعام دامۋىنىڭ مۇزجارعىش كەمەسىنە اينالدىرۋ – باستى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى. ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, ەندى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىز ءبىلىم ەكونوميكاسىنىڭ وزەگى بولىپ, ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋى شارت.
بۇگىنگى تاڭدا قايسىبىر مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەر بۇرىنعى ەسكىرگەن ءبىلىمي-عىلىمي ادىستەمەلىك بازا جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى سىن كوتەرمەيتىن جاعدايدى شۇعىل وزگەرتۋدى قاتاڭ تاپسىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەر ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا, ينتەللەكتۋالدى ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسۋىن قوعامدىق ابىروي-بەدەلىنىڭ ءبىر ولشەمى رەتىندە بايىپتادى. بۇل تالاپ وقۋ ورنى باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى دەپ ويلايمىز.
جولداۋدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: “2015 جىلعا قاراي ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە تولىققاندى جۇمىس ىستەپ, 2020 جىلعا قاراي ەلدە ەنگىزىلەتىن تالداۋلار, پاتەنتتەر مەن دايىن تەحنولوگيالار تۇرىندە ءوز ناتيجەلەرىن بەرۋگە ءتيىس. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا استانا قالاسىندا قۇرىلىپ جاتقان بىرەگەي وقۋ ورىندارى – “جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت”... سەكىلدى جوبالار ەرەكشە باسىمدىققا يە بولماق”, – دەپ اتاپ كورسەتۋى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. استانا – ساليقالى ساياساتتىڭ ورداسى بولۋمەن بىرگە, ەندى جاڭارعان ءھام جاڭالىققا ۇمتىلعان ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دا ورتالىعى بولۋعا لايىقتى قالا. بۇل ماڭىزدى ماقسات-جوبانىڭ دا نەگىزىن مەملەكەت باسشىمىز قالاپ وتىر. ابايلار اڭساعان شىعىستى شىنار ەتە تۇرىپ, باتىس بيىگىنە جول باستاۋ پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماشىلدىعىمەن تۋعان “بولاشاق” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن ءبىر كەزەڭگە شىقسا, ەندى استاناداعى جاڭا ۋنيۆەرسيتەت الەمدىك ءبىلىم-عىلىم يننوۆاتسياسىن قازاقستان جەرىندە مەڭگەرتۋگە باعىت الدى. ەلباسى جولداۋىنداعى بيىل ەسىگى ايقارا اشىلاتىن جاڭا وقۋ ورنىنا قاتىستى سارابدال وي وتاندىق جوعارى مەكتەپتىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى.
قازاقستان ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ جاڭا جاعدايعا ساي وركەندەۋى – مەملەكەت ۇستىنىنىڭ نىعايۋىنا كەپىل. وسى رەتتە ءبىز ءداستۇر ساباقتاستىعىنا ادالدىعىمىزدى تانىتىپ, ەسكى مەن جاڭانىڭ اراسىن ۇيلەسىمدى تۇردە جالعاستىرۋعا ءتيىستىمىز.
بۇگىنگى جاhاندانۋ ءداۋىرى – ۇركە قاشاتىن نەمەسە تايساقتايتىن ءداۋىر ەمەس, ول – زامان شىندىعى. سوندىقتان وتاندىق اقپارات اعىنىندا, ياكي وتانداستارىمىزدىڭ ساناسىندا جاhاندانۋدىڭ قاتقىل, بەزبۇيرەك بەينەسىن جاساعاننان گورى, قازاقستان جاhاندانۋ ۇدەرىسىنە قالاي ىلەسە الادى, ەلدىك ءhام ۇلتتىق بەت-بەينەمىزدى قايتىپ ساقتايمىز, ەڭ باستىسى ءبىز جاhاندانۋعا نە قوسا الامىز – وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە ويلانىپ-تولعانعان ابزال. ال مۇنى ءبىلىم ماسەلەسىمەن ساباقتاستىرا ايتساق, الەمدىك ءبىلىمنىڭ جاhاندانۋى قازاقستاندى ءسوزسىز سىناققا سالادى, وزىنە بەيىمدەيدى. بىراق بۇل – مۇحيتقا تامشى بوپ ءسىڭۋ قۇبىلىسى ەمەس, مۇحيتتىڭ ءىنجۋ-مارجانىن ءسۇزۋ قۇبىلىسى بولىپ ورنىعۋى ءتيىس.
جالپى الەمدىك دامۋ باسەكەلەستىككە نەگىزدەلگەن. شىنايى جارىس, ادال باسەكە – الەمنىڭ بەيبىت دامۋىنىڭ كەپىلى. ارينە, بۇل جارىستىڭ ۋاقىت پەن جاعداي انىقتايتىن ءوز مەجەسى, ءوز باعامى بار. سوندىقتان الەم ايدىنىنداعى تاۋەلسىز قازاقستان ساياساتتا بولسىن, ءبىلىم-عىلىم ىزدەنىسىندە بولسىن وسى مەجە مەن باعامنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا باعىت ۇستانعانى ايداي انىق.
ەلباسىمىز جولداۋدا ايقىن نۇسقاعانداي, قوعامدى ساپالاندىرۋ باعدارىندا ءبىلىمنىڭ باسىم باعىتىن تومەندەگىنشە ايقىنداۋ دۇرىس دەپ بىلەمىز:
بىرىنشىدەن, الەمدىك جاhاندانۋ كەزەڭىندە جاستارعا بەرىلەر ءبىلىمنىڭ مازمۇنىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن, مادەنيەتارالىق تۇسىنىك-پايىممەن, اقپاراتتىق جەتىستىكتەرمەن, تىلدىك (انا ءتىلى مەن شەتەل تىلدەرى) بايلىقپەن تولىقتىرعان ءجون.
ەكىنشىدەن, جاستاردىڭ بويىندا قوعامنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالاسىنا دەگەن پراكتيكالىق تانىم نەگىزىن قالىپتاستىرىپ, ءوزىنىڭ, وتباسىنىڭ, دوستارىنىڭ, اينالاسىنىڭ, جالپى قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىن ويلايتىن جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىندىرگەن دۇرىس.
ۇشىنشىدەن, شىققان الەۋمەتتىك تەگىنە قاراماي, تالانتتى دا بەلسەندى, ءبىلىمدى دە ويلى جاستاردى تولىق قولداۋ ارقىلى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك يكەمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. وسى ارقىلى جاس بۋىننىڭ اقىلدى ادام الەۋمەتتىك ءhام ەكونوميكالىق رولدەردى وزگەرتە الاتىنىنا كوزى جەتەدى.
تورتىنشىدەن, ءبىلىم كۋلتى مەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە باعىتتالعان كەشەندى ءىس-شارانى جاعىمسىز نارسەلەردى (ناركومانيا, بەيادەپتىلىك, ت.ب.) الاستاتۋعا باعىتتاپ قۇرۋ كەرەك.
بەسىنشىدەن, ءبىلىم – ەركىندىك پەن تاڭداۋدىڭ كوزى ءارى دەم بەرۋشىسى. بىلىمگە الەۋمەتتىك تاپسىرىس بەرۋشى – جالعىز مەملەكەت ەمەس, مۇددەلى مەكەمەلەر, ويلى دا ىسكەر ادامدار بولۋى ءتيىس.
تاريحتان بەلگىلى ءجايت: ءبىلىم مەن عىلىم قاشاندا كونسەرۆاتورلى سالا بولىپ كەلگەن. بۇل, ارينە, ونىڭ ىشكى ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى. بىراق قوعام شىندىعى بارلىق كەزدە كونسەرۆاتورلىقتى قولدامايدى – قايتا تەرىستەيدى. ماسەلەن, قوعامنىڭ جەدەل جاڭارۋى ءۇشىن ءبىلىم سالاسىنىڭ ءوزى جەدەل جاڭارۋى كەرەك. بۇل ماسەلەگە كەلگەندە, قازاقستاننىڭ ءبىلىم جۇيەسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ءساتتى رەفورمانى جۇزەگە اسىرعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. بۇگىنگى باكالاۆر-ماگيستر-دوكتور ۇشتىك جۇيەسى, نەسيەلىك جۇيە, ءبىلىم سالاسىنا مەملەكەت قانا ەمەس, جالپى قوعامنىڭ ارالاسۋى, وعان ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋى, جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىنىڭ لايىقتى مارتەبە الۋى – وسى رەفورمانىڭ باستاپقى جەمىسى.
سونىمەن, جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن الدا دا كۇردەلى وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر. ەڭ الدىمەن ونىڭ دەڭگەيى مەن ساپاسى بيىك حالىقارالىق تالاپقا ساي كەلۋى كەرەك. قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ديپلومى دۇنيە جۇزىندە مويىندالىپ, شەتەلدىك وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسكەن ءبىلىمي-عىلىمي جوبالاردى ەركىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسا الاتىنداي قالىپتاسقانى ءجون. ءحىح عاسىردا اقش-تىڭ پرەزيدەنتى بولعان اۆراام لينكولننىڭ مىنانداي ءسوزى بار: “ادامنىڭ بولمىس-سيپاتى – اعاش, بەدەلى – سول داراقتىڭ كولەڭكەسى. ءبىز كولەڭكە ءۇشىن شىر-پىر بولامىز. شىندىعىندا اعاش تۋرالى ويلاۋ كەرەك قوي”. ءبىز وسى ءسوزدى وقۋ ورىندارىمىزعا قاتىستىرىپ ايتقىمىز كەلەدى. جاسىرىپ نە كەرەك, سوڭعى جىلدارى كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەر “بەدەلىمدى كوتەرەمىن” دەپ شەتەلدىك اتى مەن زاتى بەلگىسىز ۇيىمداردىڭ ءتۇرلى سىيلىعىن الۋعا اۋەستەنىپ كەتتى. بۇدان ول وقۋ ورنىنىڭ ابىرويى ارتىپ كەتكەن جوق. اباي ايتقانداي, “سىپىرا ماقتان” بولدى دا قالدى. ەندىگى جەردە مۇنى قايتالاۋ ۇيات ەمەس, ماسقارا بولماق. جولداۋدا وسى باعدارداعى پايىم دا ايقىن كورىنەدى. مۇنىڭ ءبارى قاتەلىكتەن ساباق الۋ ءۇشىن جانە ءبىلىم-بىلىكتىڭ ابىرويىن قورعاۋ ءۇشىن ايتىلعانى شىندىق.
تۇتاستاي العاندا, مەملەكەت باسشىمىزدىڭ حالىققا جولداۋىندا ءبىلىمنىڭ مەملەكەتشىل قۋاتى ايقىندالىپ, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جاڭا مىندەتتەرى مەجەلەنگەن. ەلدىك ىستە وتانداستارىمىز ايانىپ قالمايدى دەپ سەنەمىز.
دارحان مىڭباي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
ەڭ باستى قۇندىلىق — وتانىمىز!
لەسبەك ءتاشىموۆ, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ پرەزيدەنتى, قر ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى.
“جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” دەپ اتالعان جولداۋىندا پرەزيدەنت ەلدەگى وسى جىلعى جانە دە كەلەسى جىلدارداعى اتقارىلاتىن ىستەردىڭ بارلىعىن دەرلىك اشىق, ءارى ناقتى تۇردە ءتۇسىندىرىپ بەردى. بۇكىل الەمدىك نارىقتاعى قيىندىقتارعا قاراماستان, ەلىمىز دامۋدىڭ جوعارعى كورسەتكىشتەرىنەن اجىراپ وتىرعان جوق. بۇعان دالەل رەتىندە وتكەن جىلى قولعا الىنعان “جول كارتاسى”, “جاستار پراكتيكاسى” جانە دە قارجى تاپشىلىعىنا قاراماستان, ۇلعايتىلعان زەينەتاقىنى, ت.ب. يگى ىستەردى قوسۋعا بولادى.
مەملەكەت باسشىسى بولاشاققا بەلگىلەنگەن وراسان زور مىندەتتەردى ۇلتتىق ستراتەگياسىز ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەگەر قازاقستاندىقتار تابىسقا قول جەتكىزگىلەرى كەلسە, وندا ءاربىر ادام مىنا ءتورت قاعيداتتى باسشىلىققا الۋعا مىندەتتى.
بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز — ول وتانىمىز, تاۋەلسىز قازاقستان! ەكىنشىدەن, مەملەكەت جانە ونىڭ ءاربىر ازاماتى قاي جەردە دە قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ەلدىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن كەز كەلگەن قادامعا بارماۋى ءتيىس.ۇشىنشىدەن, ەكونوميكالىق ورلەۋ —ارقايسىمىزعا قاتىستى بۇكىلحالىقتىق ءىس. بۇل — قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ءماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ جانە بارشامىزدى تابىسقا باستاۋدىڭ كىلتى. ءتورتىنشىدەن, وڭىرلىك جانە الەمدىك نارىقپەن ينتەگراتسيالانۋ — دامۋدىڭ اسا ماڭىزدى شارتى. 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعدارلاماسىن ءجۇزەگە اسىرا وتىرىپ, قازاقستاندىقتار ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتكە, ءبىلىم الۋعا قول جەتكىزەدى. ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتى ەداۋىر ارتتى. زەينەتكەرلەر, مۇگەدەكتەر جانە تۇرمىسى تومەن وتباسىلار سەنىمدى تۇردە قورعالاتىن بولادى.
– ءبىز 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىندا ايقىندالعان ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, تاۋەلسىزدىگى بەكەم, ەكونوميكاسى وركەندەگەن, ساياسي تۇراقتىلىعى ورنىققان قازاقستاندى قۇرۋ تۋرالى ميسسيامىزدى تابىستى ورىنداپ شىعامىز, – دەپ اتاپ ءوتتى قازاقستان پرەزيدەنتى. ء“بىلىم ساپاسى ەڭ جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي بولۋى كەرەك, جوو ۇزدىك رەيتينگتەردى يەلەنۋگە ۇمتىلۋلارى كەرەك“, – دەپ ەلباسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتۋشىلەردىڭ الدىنا ناقتى تاپسىرما, تىڭ تالاپ قويدى.
وسىلايشا ەلباسى قازاقستاننىڭ الداعى – 2020 جىلعا دەيىن ارنالعان ستراتەگياسى مەن ناقتى اتقارىلۋعا ءتيىس باسىم ارەكەتتەرىن كورسەتىپ بەردى. الداعى ۋاقىتتاردا جولداۋدا كورسەتىلگەن تاپسىرمالاردىڭ بىزگە, ياعني ءبىلىم بەرۋ ىسىنە قاتىستى بولىمدەرىن باستى نازارعا الا وتىرىپ, ونداعى اتقارىلۋى ءتيىس, ءبىلىم بەرۋ نارىعىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى تياناقتى تۇردە ورىنداپ, حالىقارالىق مارتەبەگە يە بولىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا جانە دە ەلباسى اتاپ وتكەندەي, جوو اراسىنداعى رەيتينگىمىزدى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋگە بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز دەپ ويلايمىن.
ورلەۋ مۇمكىندىكتەرى ءوز قولىمىزدا
گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەلەشەگىمىزگە ناقتىلى بولجام جاساعان تاريحي قۇجاتىن حالىق تالعام تارازىسىنا سالىپ, تىڭعىلىقتى دا تياناقتى تالقىلاۋ ۇستىندە. سونداي تالقىلاۋ قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمىندا ءوتىپ, وعان سەنات دەپۋتاتتارى, اگرارلىق عىلىم سالاسىنىڭ اقساقالدارى مەن عالىمدارى, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر قاتىناسىپ, قىزۋ ءۇن قوستى.
جيىندا بايانداما جاساعان اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى تىلەكتەس ەسپولوۆ الداعى مىندەتتەر مەن تاپسىرمالاردى ايقىنداپ بەرگەن جولداۋدىڭ ءمانى مەن ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ ءوتتى.
بۇدان كەيىن ءسوز العان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى كامال بۇرحانوۆ, عاريفوللا ەسىم, عالىم راحىمجان ەلەشەۆ جانە ت.ب. جولداۋ تارماقتارىنداعى ماڭىزى زور ءاربىر ماسەلەنى زەردەلەپ, دايەكتى دە دەرەكتى مىسالدارمەن جەتكىزدى. سويلەگەن شەشەندەر جولداۋدا كورسەتىلگەن ونجىلدىقتاعى الار اسۋلاردىڭ ورىندالاتىنىن, ياعني ورلەۋ مۇمكىندىكتەرى ءوز قولىمىزدا ەكەندىگىن باسا ايتتى.
تيىمدىلىكتىڭ ۇلكەن كوزى
ايحانباي قۇداباەۆ, “ايحان” شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى.
ەڭبەگىمىز اۋىل شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان ءبىزدى جولداۋدا ۇسىنىلعان اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ءماسەلەسى ەرەكشە نازار اۋدارتتى. مەن ءوزىم ءبىراز جىلدان بەرى “ايحان” شارۋا قوجالىعىنا جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەمىن. قازىر وڭىردەگى ءوزىمىز تەكتەس قۇرىلىمداردىڭ الدىڭعى ساپىندامىز.
ەلباسى اتالعان سالا بويىنشا دامۋدىڭ نەگىزگى ءۇش باعىتىن كورسەتىپ بەردى. سونىڭ ىشىندە بىرىنشىدەن, نەگىزگى سالماق ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ءتۇسىرىلۋ كەرەكتىگى اتالدى. مۇنىڭ پايداسى زور ەكەنىن جۇمىس تاجىريبەمىزدەن بىلەمىز. ول ىشكى ءمۇمكىندىكتەردىڭ تيىمدىلىگىن جاقسارتۋعا, ەڭبەك قايتارىمىنىڭ مول بولۋىنا ىقپال ەتەدى. ماسەلەن, بۇدان ون ەكى جىل بۇرىن جاڭا جۇيەمەن العاش ىسكە كىرىسكەنىمىزدە قۇرامدا 400 ادام بولدى. ال بۇل كۇندە 100 ەڭبەككەر سول كەزدە سونشا كۇش جۇمىلعان ءىستى ەش قينالىسسىز اتقارىپ ءجۇر. وسى ۋاقىتتا ءوندىرىس كولەمى ەسەلەپ ۇلعايعانىن ايتىپ كەتسەك ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ قاندايلىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەندىگىن اڭداۋعا بولادى.
از كۇشپەن بۇلايشا وسىمگە قالاي جەتتىك دەسەك, ەڭ الدىمەن تەحنيكالىق جاراقتانۋدىڭ ۇلكەن كومەگى تيگەنىن اتار ەدىك. ايتالىق, شەتەلدىك تۇقىم سەبۋ, ەگىن ورۋ اگرەگاتتارى ارقىلى 10-15 مەحانيزاتور بۇل ماڭىزدى ناۋقانداردى اپتادان اسىرماي اياقتاپ تاستايدى. كارتوپ جيناۋشىلار سانى دا بۇرىنعىعا قاراعاندا 10 ەسەگە ازايدى. كەزىندە ءۇي شارۋاسىنداعى ايەلدەرگە, مەكتەپ وقۋشىلارىنا دەيىن جيىن-تەرىمگە ماجبۇرلەپ تارتساق, ەندى ونداي ءدۇرلىگىس ۇمىتىلعان. بۇل ءىس ءابدەن ماشىقتانعان ارناۋلى توپتان اسپايدى.
ءبىز سونىمەن بىرگە مال شارۋاشىلىعىن قايتا قۇرۋدا دا وزگەرىستەر جاسادىق. ەگەر بۇرىن ءسۇت ساۋمەن 20 ساۋىنشى اينالىسىپ كەلسە, قازىر بەس ادامنان تۇراتىن ءبىر بريگادا ۇلگەرەدى. جوعارىدا اتالعانداي, جوعارى ەڭبەك ءونىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋگە تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردىڭ كەڭىنەن قولدانىلۋى مۇمكىندىك بەرۋمەن قوسا ادامداردىڭ ىنتالىلىعى ارتۋى باستى فاكتور. ەڭبەككە قاراي جالاقىنىڭ جاقسى تولەنۋى تارتىپتىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتىپ وتىر.
جولداۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن وتە ورىندى مىندەت قويىلدى. ونى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك ۇشان-تەڭىز. قولىمىزدان كەلەرى دە ءسوزسىز.
قاراعاندى وبلىسى, بۇقار جىراۋ اۋدانى.
تاۋەلسىز ەل تىرەگى – ءبىلىمدى ۇرپاق
اسىلقان دەمەۋوۆا, ا.روزىباكيەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى.
ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2010 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاماسى جان-جاقتى اشىپ كورسەتىلدى. باعدارلاما ەلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ بارلىق سالاسىن – ءبىلىم بەرۋ, ەكونوميكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ىشكى جانە سىرتقى ساياسات, تاعى باسقا سالالاردى قامتىدى.
ەلباسىنىڭ ءار جىلدارداعى جولداۋىن ەرەكشە اسىعا كۇتەمىز. ويتكەنى, سوڭعى جىلدارى ءبىلىم سالاسىنا, ۇستازدار ەڭبەگىنە باسا كوڭىل ءبولىنىپ, قامقورلىق جاسالىپ كەلەدى. باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – بىلىمدە ەكەنىن جەتىك اڭعارىپ كورە بىلگەن ەلباسىمىز ءبىلىم سالاسىنا ايرىقشا نازار اۋداردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇستازدار قاۋىمىنا زور قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقانىنا دا كۋامىز. بۇل جولعى جولداۋدا ۇستاز جالاقىسىنىڭ تاعى دا 25 پايىزعا كوتەرىلەتىنىن, ول جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەمەس, ءساۋىر ايىندا-اق جۇزەگە اساتىنى قۋانىشتى جايت.
ا.روزىباكيەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ۇستازدارى مەن قىزمەتكەرلەرى وسى جولداۋدى وقىپ, تالداپ, قۋاتتاپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا دا زامان تالابىنا ساي ءبىلىمدى الەمدىك دەڭگەيگە جەتكىزۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى, بۇل – يننوۆاتسيالىق قىزمەت. سول ءۇشىن ءار ۇستازدىڭ الدىندا وقۋ مازمۇنىن جاڭارتۋ, ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىن دامىتۋ مەن شەبەرلىگىن شىڭداپ, وزىق تەحنولوگيانى جەتىك مەڭگەرىپ, ءار كۇنگى ساباعىنا ءتيىمدى پايدالانۋ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى سانالاتىن – ءبىلىمدى ۇرپاق تاربيەلەۋ مىندەتى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ مەكتەپتە دە وقىتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى مەن ءادىس-تاسىلدەرىن ىزدەستىرۋ جۇمىستارى كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. جاس ۇرپاققا توپتىق, ويىن, تىرەك سيگنالدارى, مودۋلدىك تەستىك جۇيە, ينتەراكتيۆتى, وقىتۋدىڭ كومپيۋتەرلىك, دامىتا وقىتۋ تەحنولوگيالارى بويىنشا ءبىلىم بەرۋدە. بۇل ەلباسى العا قويعان مىندەت, زامان تالابى.
الماتى وبلىسى, ۇيعىر اۋدانى.