كۇنى كەشە ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن قارپى نەگىزىندەگى جاڭا ەملە ەرەجەلەرىن ازىرلەپ, ول «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالاندى.
قازاق جازۋىنىڭ لاتىن قارپىنە اۋىسۋى توڭىرەگىندە كوپ پىكىر تالاستىرىپ, ارقايسىسى ءوز ۇلەسىن قوسىپ قالۋعا تىرىسقان جۇرت بۇل جولى ءۇنسىز قالدى. ءبىردى-ەكىلى پىكىردەن باسقا تۇشىمدى ويدى بايقامادىق. شىنتۋايتىنا كەلسەك, ءالىپبيدى اۋىستىرۋ – العاشقى مەحانيكالىق قادام دا ونىڭ نەگىزىندەگى ەملەنىڭ جاسالۋى – ءتىلدىڭ جاڭا تاڭبا نەگىزىندە قايتا تۇرلەنۋى. ياعني, بۇل – بۇكىل قوعامنىڭ ساناسىن سىلكىنتەتىن قوعامدىق-ساياسي, تاريحي وقيعا. بۇل – جاڭا ۇرپاقتى كولونياليزم سارقىنشاعىنان تولىق ارىلتاتىن قۇبىلىس. وعان بىرنەشە سەبەپ بار:
بىرىنشىدەن, بۇل ەملە قابىلدانعان سوڭ ءبىزدىڭ جازۋ, وقۋ سانامىز قانداي دا ءبىر تىلگە بايلانبايدى, تولىق تاۋەلسىز بولادى. وسى كەزگە دەيىن تەرميندەردىڭ, جالقى اتاۋلاردىڭ ترانسليتەراتسياسىن ىزدەگەندە ورىس تىلىنە جالتاقتاپ كەلگەنىمىز راس. بۇدان بىلاي ورىس تىلىنە جانە باسقا تىلدەرگە بايلانۋدىڭ ەش رەتى جوق. سەبەبى ورىس الىپبيىندە بار يو, ي, تس, شش, ە, يۋ, يا, , قارىپتەرى بىزدە جوق. بىزدە بار ق, ڭ, ع, ءو سياقتى ارىپتەر ورىستاردا جوق. ياعني, ءبىز الەمنىڭ كەز كەلگەن تىلىندەگى تەرميندى يا اتاۋدى ءوز ءالىپبيىمىزدىڭ نەگىزىندە جازا الامىز. جازۋ ساناسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى بىلاي قاراعاندا ەلەۋسىز نارسە بولىپ كورىنگەنىمەن, ونىڭ ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋدەگى, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋداعى ءرولى ەرەكشە. ءتىل, سونىڭ ىشىندە جازۋ ەرەجەسى ەش تىلگە ەلىكتەمەسە, ەشكىمنەن سول قالپى كوشىرمەسە, ول رۋحتىڭ, سانانىڭ تاۋەلسىزدىگىنە الىپ كەلەدى. «بۇل – ءبىز مەڭگەرەتىن عىلىم ەمەس», «بۇل بىزدە جوق» دەگەن ويدان ارىلا باستايمىز. ەندى «دجوردج» - Jorj, «رەجيسسەر» – rejısو́r (رەجيسور), «كورپوراتسيا» – korporasıa (كورپوراسيا) بولادى. ياعني, بۇل – وسى كەزگە دەيىن ەشكىم باستاۋعا باتىلى بارا الماي جۇرگەن تىلدەگى رەۆوليۋتسيا, ءتىلدىڭ ءوز دىبىستالۋ زاڭدىلىعىنا ورالۋ. بىلايشا ايتقاندا, كەشەگى اتا-اجەلەرىمىزدىڭ ء«تىلى كەلمەي» ايتقان سوزدەرىن قايتا جاڭعىرتۋ.
ەكىنشىدەن, بۇل جاس بۋىننىڭ تەك جازۋ تۇرعىسىنان ەمەس, جالپى رۋحاني, مادەني تۇرعىدا تاۋەلسىز ويلاپ, تاۋەلسىز سانالى ازامات بولىپ وسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى كۇنگە دەيىن الەمدى ورىس ءتىلى ارقىلى, ونىڭ مادەنيەتى, جازۋ ۇلگىسى, عىلىم-ءبىلىمى ارقىلى سۇزگىدەن وتكىزىپ كەلسەك, ەندى ءتول جازۋ ۇلگىمىز, قارىپتەرىمىز, ءتارتىبىمىز بولادى. بۇل – تەك قازاق تىلىنە عانا ءتان, تەك قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن جازۋ بولعاندىقتان, ونىڭ ءوز ىشىندە دۇرىس, ساۋاتتى, ءبىرىزدى بولىپ دامۋىنا ءوزىمىز جاۋاپتى بولامىز, ءتىلدىڭ تازالىعى, ەملەنىڭ ساقتالۋى – ءوز قۇزىرىمىزداعى نارسە بولادى. ياعني, ءتىل بۇدان ءارى قاراي ءوز زاڭدىلىعىمەن داميدى, ونىڭ بارلىق ارتىقشىلىعى مەن كەم-كەتىگى ءۇشىن قازىرگى ۇرپاق جاۋاپتى.
ۇشىنشىدەن, قازاق ءتىلى ورىس تىلىنەن تابيعي تۇردە الشاقتاي باستايتىندىقتان ءارى جاڭا ءالىپبي نەگىزىندە ءبىلىم العان جاستار كوبەيگەندىكتەن, جاڭا قازاق الىپبيىمەن جازىلعان وقۋلىق پەن كوركەم, سالالىق, عىلىمي ادەبيەتكە دەگەن سۇرانىس كۇرت ارتادى. ياعني بۇل دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ قاجەت دەگەن جاۋھارلاردى تىكەلەي قازاق تىلىنە اۋدارۋدىڭ قاجەتتىگىن تۋعىزادى. بۇعان قوسا, قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن تىكەلەي شەت تىلدەرگە اۋدارۋ قاجەت بولادى. بۇل پروتسەسس بارعان سايىن ۇدەي تۇسەدى. ارينە, ءالىپبي رەفورماسى – قوعامنىڭ ۇيرەنۋى قيىن, باياۋ جۇرەتىن, كوپ قارسىلىققا ۇشىرايتىن اۋىر رەفورمالاردىڭ ءبىرى. باسىندا تۇسىنبەۋشىلىك, جۇيەسىزدىك, كەرى كەتۋ دە بولارى انىق. اسىرەسە, ءومىر بويى تەك كيريلل قارپىن پايدالانىپ كەلگەن الدىڭعى بۋىن, قازاق تىلىنەن گورى ورىس ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ازاماتتار كوپ قينالارى, ءتىپتى قوعامدىق ورتادان بولەكتەنىپ قالارى انىق. بىراق بۇل رەفورما – ۇلت بىرلىگىن نىعايتىپ, وتارشىلدىقتىڭ قالدىعىنان ارىلۋدىڭ, تاۋەلسىز ۇرپاق قالىپتاستىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ۇلت بىرلىگى, ۇلتتىڭ ناعىز رۋحاني جاڭعىرۋى وسى ەملە ەرەجەلەرىن قابىلداپ, ونى جىلدام مەڭگەرۋىمىزگە بايلانىستى.
ونىڭ ۇستىنە, جازۋ – اركىمنىڭ ومىرىنە قاتىسى بار ارەكەت بولعاندىقتان, بۇل ماسەلەنىڭ ساياسي رەڭك الىپ, ۇلتارالىق تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر تۋدىرۋى زاڭدى. ياعني, اسىرەسە باسقا ۇلت وكىلدەرى جاڭا ءالىپبيدى ۇيرەنۋدىڭ قاجەتتىگىن سەزىنبەۋى, وعان ۇركە قاراۋى مۇمكىن. مۇندا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى, اكىمشىلىك جانە بەلسەندى ازاماتتار تۇسىنىستىكپەن قاراۋى قاجەت. ەڭ باستىسى – بۇل ءالىپبي تەك قازاقتاردى عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستان حالقىن ءبىرتۇتاس ۇلتقا بىرىكتىرەتىن قۇرالعا, سيمۆولعا اينالۋى ءۇشىن تەر توگۋ كەرەك. ول ءۇشىن ەشكىمدى ماجبۇرلەمەۋ, باسقا ۇلتتاردىڭ ءتىلى مەن جازۋىنا قۇرمەتپەن قاراۋ جانە ولاردى ساقتاۋ, لاتىننەگىزدى قازاق ءالىپبيىن ءبىلۋدىڭ قاجەتتىگىن بايىپپەن ۇعىندىرۋ كەرەك.
«قازاق ءتىلى لاتىن قارپىنە اۋىستى, ەندى ورىس جانە باسقا تىلدەردى دە لاتىنعا اۋىستىرۋ كەرەك» دەگەن اقىلعا سىيمايتىن, ساياسي سالماعى اۋىر ۇسىنىستاردىڭ پايداسىنان زيانى كوپ. بۇل ۇلتتاردى ودان ءارى ءبىر-بىرىنەن اجىراتىپ, ارازدىق تۋدىرادى. ءار ءتىلدىڭ ءوز دامۋ زاڭدىلىعى, ەملە ەرەجەسى بار. ول ەرەجە باسقا ءبىر تىلگە, ونىڭ جازۋىنا بايلانباۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ بارلىق حالقى لاتىننەگىزدى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋدى ءپاتريوتيزمنىڭ, ۇلتتى ءسۇيۋدىڭ ءبىر بولىگى دەپ ءتۇسىنىپ, ىقىلاسپەن دەن قويۋىنا مۇددەلى بولۋىمىز كەرەك.
مۇحتار سەڭگىرباي,
ساياساتتانۋشى-كونفليكتولوگ