بىلتىر جەلتوقسان ايىندا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ عارىش اسكەرىن قۇرۋ تۋرالى بۇيرىققا قول قويدى. الەمنىڭ ەڭ ءىرى دەرجاۆاسى عارىشقا بىلەك تۇرە كىرىسسە, بۇل پروتسەستىڭ سوڭى نەگە اپارماق؟
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بارىسىندا گەرمانيا قارۋدىڭ ءبىر ءتۇرىن عارىشقا شىعارعىسى كەلدى دەگەن اقپارات بار. بۇل يدەيا سول كەزدە جۇزەگە اسپاسا دا, قىرعي-قاباق سوعىس بارىسىندا قولعا الىندى. اقش پەن كسرو عارىشقا زىمىران ۇشىرا باستاعان كەزدەن باستاپ سول جاققا قارۋ شىعارۋ ماسەلەسىن دە ويلاستىردى. الايدا بۇل ادامزات ءۇشىن قاۋىپتى باعىت ەكەنىن قوس تاراپ ءتۇسىندى مە, 1967 جىلى عارىش تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. قۇجات عارىشقا, ايعا يادرولىق جانە باسقا دا جاپپاي قىرىپ جوياتىن قارۋدى ورناتۋعا تىيىم سالادى. دەگەنمەن ۋاقىت وتكەن سايىن بۇل قۇجاتتىڭ تالاپتارىن ورىنداعىسى كەلەتىن ەلدەر سانى ازايىپ كەلەدى.
حح عاسىر. جالپى ءسوز بولعان ەكى ەل دە عارىش تۋرالى كەلىسىمنىڭ تالاپتارىن تولىق ورىندادى دەۋگە بولمايدى. ماسەلەن, كسرو-داعى «الماز» وربيتالىق اسكەري ستانساسى. ول عارىشتان اسكەري قۇرىلىمداردى باسقارۋعا, راديوتەحنيكالىق بارلاۋ جۇرگىزۋگە ارنالدى. وعان قوسا, وزگە سپۋتنيكتەردەن قورعانۋ ءۇشىن ستانساعا نر-25 اۆتوماتتى زەڭبىرەگى, كەيىن ششيت-2 اتىپ ءتۇسىرۋشى زىمىراندارى ورناتىلدى. «سكيف» اسكەري لازەرلىك وربيتالدى پلاتفورماسى دا وسى ساناتتاعى قارۋ. ول وزگە سپۋتنيكتەردى جويۋعا ارنالدى. ياعني, عارىش كەڭىستىگىنە 1980جج كەڭەستىك قارۋ ۇشىرىلعانىن جوققا شىعارىلمايدى. اقش تا پرەزيدەنت رەيگان ۋاقىتىندا Strategic Defense Initiative (ستراتەگيالىق قورعانىس باستاماسى) اتتى باعدارلاماسىن ىسكە قوستى. ونى باسقاشا اتاقتى فيلمگە ۇقساتىپ «جۇلدىزدى سوعىستار» دەپ تە اتايتىن. باعدارلامانىڭ ماقساتى – عارىشتا تولىق باسىمدىققا يە بولۋ, حيميالىق جانە يادرولىق لازەر قارۋلاردى عارىشقا شىعارۋ, قارسىلاستىڭ زىمىراندارىن عارىشتان اتىپ ءتۇسىرۋ ەدى. الايدا عىلىم دەڭگەيى بۇل تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋعا جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان باعدارلاما 1990 جىلدارى توقتاتىلادى, قارجىلاندىرۋ كۇرت ازايدى. سول كەزدە جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنت بيلل كلينتون عارىشقا بولىنەتىن اقشانى اۋە قورعانىسىنا جۇمسادى.
ءححى عاسىر. عارىشقا قارۋ شىعارۋ دەگەن جوسپارلار جاڭا عاسىردا دا توقتامادى. بۇگىندە ارنايى عارىش اسكەرى 5 مەملەكەتتە بار دەپ ەسەپتەلەدى: اقش, رەسەي, قىتاي, فرانتسيا جانە ۇلىبريتانيا. كوپشىلىگىندە وسىعان دەيىن عارىش اسكەرى اۋە قورعانىسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ كەلگەن. الايدا رەسەي 2001 جىلى عارىش اسكەرىن رەسمي تۇردە ەنشىسىن ءبولىپ, بولەك شىعاردى. اسكەري ماقساتتاعى سپۋتنيكتەردى عارىشقا شىعارىپ, عارىشتان تونەتىن قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن 2015 جىلى ونىڭ دارەجەسىن كوتەرىپ, اۋە-عارىش اسكەرى بولىپ وزگەردى. ياعني, رەسەي اۋە قورعانىسى دەگەن تۇسىنىكتى كەڭەيتكەنى, قاتەردى ەندى تىم جوعارىدان ىزدەگەنى كورىنىپ تۇر.
«ونەرگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى» دەگەندەي, عارىش سالاسىنا بۇرىنعىداي تەك رەسەي مەن اقش قانا ەمەس, وزگە ەلدەر دە كوز تىگە باستادى. سونىڭ ءبىرى – قىتاي. 2007 جىلى-اق قىتاي 865 شاقىرىم جوعارىدا جۇرگەن ءوزىنىڭ ەسكى مەتەرەولوگيالىق سپۋتنيگىن اتىپ ءتۇسىردى. بۇل تەك ەسكى سپۋتنيكتى ىستەن شىعارۋدىڭ جولى عانا ەمەس, سونداي-اق, الەمگە ءوزىنىڭ اسكەري مۇمكىندىكتەرىن پاش ەتۋ ەدى. باسقاشا ايتقاندا, شەت ەلدىك بارلاۋشى سپۋتنيكتەردى ءدال وسىلاي جويا الامىز دەگەن مەسسەدج بولاتىن. بۇل سپۋتنيكتى جويۋدىڭ قاۋىپتى ءادىسى, ونىڭ قالدىقتارى عارىشتا قالقىپ جۇرگەن وزگە دە سپۋتنيكتەرگە زاقىم كەلتىرۋى مۇمكىن. ماسەلەن, جۇمىرتقاداي دەتال عارىشتا سەكۋندىنا 8-10 شاقىرىم جىلدامدىقپەن قوزعالعاندا, ساعاتىنا 50 شاقىرىم جىلدامدىقپەن جۇك تيەپ كەلە جاتقان كاماز-دىڭ ەنەرگياسىمەن بىردەي بولادى ەكەن.
جالپى, قىتاي جاساندى ينتەللەكتىنى ءوز ارمياسىندا كەڭىنەن قولداناتىنىن جاسىرمايدى. وعان قوسا, بىلتىر قىتاي وفيتسەرلەرى 2020 جىلى جاڭا تيپتەگى اسكەري اۋە كۇشتەرى قۇرىلاتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ قۇرامىنا اۋە جانە عارىش كۇشتەرى كىرمەك. بۇل ەل قازىردىڭ وزىندە تىم ۇزاق قاشىقتىققا ۇشىپ, يادرولىق زارياد جەتكىزە الاتىن زىمىرانداردى جاساپ شىعاردى. ماسەلەن, دۋنفەن-41 (DF-41) زىمىرانى 12 مىڭ شاقىرىمعا دەيىن جەتە الادى. ياعني, عارىش كەڭىستىگىنە كىرۋ مۇمكىندىگى بار.
بىلتىر جازدا ارنايى عارىش اسكەرى نە ءۇشىن قاجەت دەگەندە, رەسەي مەن قىتاي بۇل سالادا العا شىعىپ, الدىمىزدى وراپ كەتتى دەپ دونالد ترامپ جاۋاپ بەرگەن. جەكە وزىمە بۇل شىنايى جاعدايدى سيپاتتاۋدان كورى اقش كونگرەسىنەن جاڭا اسكەر تۇرىنە اقشا سۇراۋدىڭ امالى سەكىلدى كورىندى. سەبەبى قازىر جەر وربيتاسىندا جۇرگەن بارلىق 1957 سپۋتنيكتىڭ 849 اقش-تىڭ مەنشىگى. ونىڭ 160-ى اسكەري ماقساتتا قولدانىلادى (رەسەيدە بارلىعى 152, قىتايدا 252 سپۋتنيك بار). وسى ساننىڭ ءوزى عارىش شارتارابىندا قاي ەلدىڭ دومينانت ەكەنىن كورسەتەدى. ول بەكەر ەمەس. اقش 1982 جىلدان باستاپ اسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ قۇرامىندا عارىش اسكەرىن دە ۇستادى. مىنە, ەندى دونالد ترامپتىڭ جوسپارىنشا اتالعان اسكەر اۋە قورعانىسى جۇيەسىنەن بولەك شىعۋى ءتيىس. پروتسەسس باستالدى. ەندى وسى اسكەردىڭ قۇرامىندا ءتۇرلى سالادا ىستەيتىن 60 مەكەمە بولماق. بيۋدجەتى ازىرگە 8 ملرد دوللار.
امەريكا عارىشقا قارۋ شىعارعانىن ەشقاشان مويىنداعان ەمەس, بىراق رەسەي, قىتاي, ءتىپتى, بۇۇ ماماندارى مۇنداي فاكتىلەردىڭ بولعانىن جوققا شىعارمايدى. سونىڭ ءبىرى – 2010 جىلى كوككە اتتانعان ح-37b عارىش كەمەسى. ونىڭ قانداي ميسسيامەن ۇشقانى ءالى كۇنگە جاريالانبادى. بىراق عارىشتا 7 اي بويى قالقىعان كەمە قارۋ تاسىدى دەگەن كۇدىك بار. ياعني, وسى عارىش وبەكتىسى جەردىڭ كەز-كەلگەن نۇكتەسىندەگى نىساندى اتىپ تۇسىرە الاتىن ەدى. كورىپ وتىرعانىڭىزداي حح عاسىردا جاسالعان عارىش تۋرالى كەلىسىمدى قازىرگى دەرجاۆالار اراسىندا تولىق ۇستاناتىنى كوپ ەمەس.
عارىش قارۋلارى. جالپى عارىشقا ارنالعان قارۋ قانداي بولۋى مۇمكىن؟ بارلاۋشى سپۋتنيكتەردى اتىپ تۇسىرەتىن زىمىراندار. ولار بىرنەشە مىڭ شاقىرىم ۇشا الادى. مۇنداي زىمىران تۇرلەرى ءبىراز مەملەكەتتىڭ ارمياسىندا تۇر. 2018 جىلى دونالد ترامپ اقش پەن كسرو اراسىندا ورتا جانە قىسقا قاشىقتىققا ۇشاتىن يادرولىق زىمىرانداردى جويۋ تۋرالى 1987 جىلعى كەلىسىمنەن شىعۋى مۇمكىن ەكەنىن حابارلادى. ەگەر بۇل قۇجات ءوز كۇشىن جويسا, وندا اقش پەن رەسەي جوعارىدا اتالعان زىمىرانداردى ەركىن قولدانادى, ياعني قۇقىقتىق شەكتەۋ بولمايدى. قازىردىڭ وزىندە رەسەي سپۋتنيكتى اتىپ ءتۇسىرۋشى پل-19 «نۋدول» زىمىراندارىن جاساپ, 5 رەت سىناقتان وتكىزدى دەگەن اقپارات بار. قىتاي دا قاراپ قالماس, جوعارىدا ايتقانداي, ۇشىپ جۇرگەن سپۋتنيكتى العاش رەت 2007 جىلى زىمىرانمەن قۇلاتتى. سودان بەرى وسىعان ۇقساس 8 سىناق وتكىزگەن.
عارىشقا شىعارىلۋى مۇمكىن دەگەن كەلەسى قارۋ – ينسپەكتور-سپۋتنيكتەر. رەسمي مىندەتى عارىشتاعى بەيبىت, كوممەرتسيالىق ماقساتتا ىستەيتىن وزگە سپۋتنيكتەردى جوندەۋ نەمەسە عارىشتاعى كۇل-قوقىستاردى جويۋ. الايدا قۇپيا ميسسياسى قارسى ەلدەردىڭ سپۋتنيكتەرىن ىستەن شىعارۋ بولۋى مۇمكىن. كسرو مۇنداي ءادىستى 1968 جىلى العاش رەت قولدانعان ەكەن.
كەلەسى قارۋ ءتۇرى – لازەر. كسرو كەزىندە «تەررا», «ومەگا» اتتى لازەر قارۋلارىن سارىشاعان پوليگونىندا سىناقتان وتكىزگەن ەكەن. بۇگىندە رەسەي «سوكول-ەشەلون» باعدارلاماسى اياسىندا لازەرلى باسقا قارۋ ءتۇرىن جاساقتاپ جاتىر. ال 2018 جىلى جەلتوقساندا رەسەي ارمياسىنا «پەرەسۆەت» لازەر قارۋى كەلىپ ءتۇستى. اقش تا وسى تيپتەس LaWS, HEL MD, ناۋتيلۋس سەكىلدى قارۋلارىن سىناقتا ءساتتى قولدانىپ كورگەن. لازەر ساۋلەسى جارىق جىلداعىمەن قوزعالعاندىقتان نىسانانىڭ ورىن اۋىستىرۋ مۇمكىندىگى اسا ماڭىزدى ەمەس. ياعني, ونى لازەرمەن ءاپ-ساتتە اتىپ تۇسىرۋگە بولادى. ەگەر مۇنداي قارۋ عارىشقا شىقسا, وندا جەر بەتىندە ودان جاسىرىنا الاتىن نىسانا تابۋ قيىن. وعان قوسا, جەر گراۆيتاتسياسى لازەر ءۇشىن كەدەرگى ەمەس. مۇنداي قارۋدى عارىشقا شىعارعان مەملەكەتتە قانداي باسىمدىق بولاتىنىن ايتپاسا دا تۇسىنىكتى, بىراق جەردە ورنالاسقان ءدال سونداي باسقا لازەرلى قارۋمەن ونىڭ عارىشتاعى انالوگىن دا جويۋ قيىن بولا قويماس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, عارىشتىڭ «لازەرلەنۋى» ۇلكەن قاۋىپ.
ەلەكتروماگنيتتىك قارۋ دا تەك جەردە ەمەس, عارىشتا دا قولدانىلۋى ابدەن مۇمكىن. سپۋتنيكتەردەن كەلەتىن سيگنالداردى ءوشىرۋ, راديوەلەكتروندى كۇرەس, سپۋتنيكتەرمەن بايلانىستى ءۇزۋ سەكىلدى ادىستەر دە بۇگىندە فانتاستيكا جانرى ەمەس, عارىش اسكەرلەرىنىڭ مىندەتى, اينالىساتىن سالاسىنا اينالىپ بارادى. بۇل تەك مالىمدەرى عانا, ال الەم بويىنشا اسكەري نەمەسە جەكە كومپانيالاردىڭ زەرتحانالارىندا جاسالىنىپ جاتقان قانشاما باسقا دا عارىش قارۋلارى بولۋى عاجاپ ەمەس. سەبەبى جالپى عارىش سالاسى كەز-كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن اقپاراتتىڭ قۇپيالىعىمەن جانە ۇلكەن قاراجاتتىڭ قاجەتتىگىمەن بايلانىستى.
كوممەرتسيالىق عارىش. عارىش ميليتاريزاتسياسى قاشاندا ونى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ, كوممەرتسياليزاتسيامەن قاتار ءجۇرىپ وتىرادى. سەبەبى جوعارى تەحنولوگيا مەن ينۆەستيتسيا عارىش سالاسىنىڭ نەگىزگى ەكى قۇرامداس بولىگى. بۇگىندە الەمدىك عارىش نارىعى (سپۋتنيك, بايلانىس, ناۆيگاتسيا, زىمىراندار, تەحنولوگيا) 360 ملرد دوللارعا باعالانىپ وتىر. 2026 جىلعا قاراي 558 ملرد دوللارعا ءوسۋى مۇمكىن. ۋاقىت وتكەن سايىن بۇل نارىقتا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن كورى (NASA, روسكوسموس) جەكە مەنشىك كومپانيالار ماڭىزدى ءرول اتقارىپ كەلەدى (SpaceX, Arianespace, ULA, Mitsubish Heavy Industries, Orbital ATK, Blue Origin, Rocket Lab, ت.ب.). بۇل كومپانيالاردىڭ ءاربىرى عارىش تەحنولوگياسىندا ءبىرشاما جەتىستىككە جەتكەندەر: زىمىراندارىن ۇشىردى, سپۋتنيكتەر جەتكىزدى نەمەسە وسى جولدا ەڭبەك ەتۋدە. يلون ماسكتىڭ SpaceX كومپانياسى زىمىراندى عارىشتان قايتارىپ, ونى بىرنەشە رەت قولدانۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزگەن سوڭ عارىشقا جۇك جەتكىزۋ قىزمەتى ارزانداپ كەتتى. ياعني, جوعارى تەحنولوگيانىڭ دامۋى عارىشتى «جاقىنداتتى». تەك وسى كومپانيا بىلتىر 20 رەت زىمىراندى ۇشىردى. ياعني, ءبىر جەكە كومپانيا رەسەيدىڭ كورسەتكىشىنەن اسىپ ءتۇستى. اقش-تىڭ اسكەريلەرى دە جەكە كومپانيالاردىڭ قىزمەتىن كەڭىنەن پايدالانا باستادى. ماسەلەن, سول يلون ماسكتىڭ كومپانياسى اقش-تىڭ قورعانىس مينيسترلىگىمەن 2017 جىلى 96 ملن دوللارعا, ال 2018 جىلى ەندى 290 ملن دوللارعا كەلىسىم-شارت جاساستى. بىلتىر قىركۇيەكتە وسى كومپانيانىڭ پرەزيدەنتى گۆينن شوتۆەلل «ەگەر قورعانۋ ماقساتىندا بولسا, وندا عارىشقا قارۋ دا جەتكىزە الامىز» دەپ مالىمدەدى. ايتپاقشى, ارزان دۇنيەدەن ءبىز دە شەت قالمادىق. بىلتىر قازاقستان ءدال وسى SpaceX كومپانياسىنىڭ Falcon 9 زىمىرانىندارىمەن KazSaySat جانە KazistiSat اتتى قوس سپۋتنيگىن 1,3 ملن دوللارعا ۇشىردى.
بۇل نەنى كورسەتەدى؟ جوعارى تەحنولوگيالار دامىپ, عارىشقا ساپار شەگۋ, جۇك تاسۋ, زىمىران ۇشىرۋ باعاسى تومەندەگەن سايىن وندا ءتۇرلى ماقساتتاعى سپۋتنيكتەردى دە جەتكىزۋ جيىلەمەك. ماسەلەن, بىلتىر ءۇندىستان ءبىر زىمىرانمەن 104 سپۋتنيك ۇشىرىپ, رەكورد ورناتتى. ونىڭ بارلىعى بەيبىت نە كوممەرتسيالىق ماقساتتا بولماۋى مۇمكىن. قىتاي 2018 جىلى 39 رەت زىمىراندى ءساتتى ۇشىرىپ, بۇل سالادا الەمنىڭ الدىنا شىقتى. سايكەسىنشە, عارىش «ارزانداعان» سايىن ونىڭ ميليتاريزاتسياسى دا جىلدام ءجۇرۋى بەك مۇمكىن.
انتاركتيدا تۋرالى كەلىسىم (1961ج) وندا يادرولىق جارىلىس جاساۋعا تىيىم سالادى. عارىش تۋرالى كەلىسىم دە وسىعان ۇقساس. بىراق بيىكتىك كەز-كەلگەن ۇرىستا باسىمدىق بەرەدى. ال عارىش جەر پلانەتاسى ءۇشىن جوعارى «نۇكتە» ەكەنىن, ول جاققا قارۋ شىعارۋ ءابسوليۋتتى باسىمدىق ەكەنىن حح عاسىردا اسكەريلەر ءتۇسىندى. وسى تۇسىنىك ەندى ءححى عاسىردا ادامزات ءۇشىن قاۋىپكە اينالىپ بارادى. قىرعي-قاباق سوعىسى كەزىندە اقش پەن كسرو-نىڭ قارۋ-جاراق سايىسى الەمدى يادرولىق قاتەرگە تىرەدى. ەندى قارۋ دوداسى عارىشقا كوشسە, ونىڭ سوڭى نەگە اكەلەرى بەلگىسىز. وعان قوسا, وتكەن عاسىرداعىداي بۇر جارىسقا تەك ەكى ەل عانا ەمەس, ەندى بىرنەشەۋى قاتىسپاق, ءبارى دە ء«تاتتى كۇلشەدەن» ءوز ۇلەسىن العىسى كەلەدى. بىلتىر اقش-تىڭ اسكەري اۋە كۇشتەرى شتابىنىڭ باسشىسى دەۆيد گولدفەين «عارىشتاعى سوعىس بىرنەشە جىلدىڭ ماسەلەسى, مەنىڭشە, سول كەزدە ءبىز عارىشتان سوققى جاساي الامىز» دەپ بولجامىن ايتتى. ەگەر بۇل بولجام ورىندالسا, وندا الەمدەگى بەيبىتشىلىك, عارىش ميليتاريزاتسياسىن تەجەپ كەلگەن 1967 جىلعى عارىش تۋرالى كەلىسىمدى ۇمىتا بەرۋگە بولادى.
نۇرمۇحامەد بايعاراەۆ