ترەند
سوڭعى 2-3 جىلدا الەمدىك ساياساتتا ورتاق ترەندتەر از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – پوپۋليزمگە جاقىن يدەيالاردىڭ ەلەكتورات اراسىندا كەڭ تاراپ, ۇرانشىل ساياساتكەرلەردىڭ بيلىككە كەلۋى. مىسالى, ەۋرووداق قۇرامىنان شىقساق, اقشا ۇنەمدەپ, ميگرانتتاردى شەكتەيمىز دەگەن «برەكسيت» پروتسەسىنىڭ ۇلىبريتانيادا قولداۋ تابۋى. بيلىككە كەلسەم, ميگرانتتاردان قورعانۋ ءۇشىن مەكسيكانىڭ اقشاسىنا شەكارادا قابىرعا سالامىن دەپ ۋادە بەرگەن كاسىپكەر دونالد ترامپتىڭ اقش پرەزيدەنتى بولىپ سايلانۋى. يتاليادا دجۋزەپپە كونتە باستاعان العاشقى پوپۋليستىك ۇكىمەتتىڭ قۇرىلۋى. ەلدە جەمقورلىقتى جويامىن دەپ جار سالعان اندرەس وبرادوردىڭ مەكسيكا پرەزيدەنتى اتانۋى (مەكسيكاداعى سايلاۋ كامپانياسى بارىسىندا 120 ساياساتكەر ءولتىرىلدى). برازيليادا اسكەري ديكتاتۋرانى جانى سۇيەتىن جاير بولسانۋردىڭ بيلىككە كەلۋى.
بۇل ءپوپۋليزمنىڭ دە كوپتەگەن ەلدەردە ۇقساس ورتاق ەلەمەنتتەرى بار. پوپۋليستىك ۇرانداردى جالاۋلاتۋشى نەگىزىنەن ۇلتشىلدار جانە ولار ميگرانتتارعا قارسى باعىتتالعان. الايدا اتالعان ترەندتىڭ قالىپتاسۋىنا وزگە دە سەبەپتەر بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, قۇندىلىقتاردىڭ جىلدام وزگەرۋى. 2000-شى جىلداردان بەرى وركەنيەتتى الەمنىڭ ءوزى شەكتەن تىس ليبەرالدى وزگەرىستەردەن شارشاعانداي ء(بىرجىنىستى نەكەگە رۇقسات, ەۆتانازياعا رۇقسات, جاپپاي فەمينيزاتسيا, ميگرانتتارعا الەۋمەتتىك كومەك, ت.ب). ولار ءداستۇرلى وتباسى قۇندىلىقتارىن, كونسەرۆاتيۆتى كوزقاراستارىن ساقتاعىسى كەلەدى. الايدا ازامات پىكىرىن اشىق ايتسا, ونى ەندى راسيزمگە, ۇلتشىلدىققا ايىپتاۋى ابدەن مۇمكىن. سول ءۇشىن ەلەكتورات قوعامدىق جەردە اشىق ايتا المايتىن, تەك اسۇيدە تالقىعا تۇسەتىن قۇندىلىقتارىن قورعايتىن پوپۋليست ساياساتكەردى جاقتاي باستاعانداي. مىنە, ءدال وسى ادىسپەن بيلىككە كەلگەن ساياساتكەرلەر باسشىلىققا 2019 جىلى كىرىسەدى نەمەسە بيلىگىنىڭ شارىقتاۋ فازاسىنا شىعادى. بۇدان بولەك, 2019 جىلى حالىقارالىق قاتىناستا باسقا قانداي وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن؟
ەكونوميكا
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى كەلەسى جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 3,7% قۇرايدى دەپ وتىر. جازدا 3,9% بولار دەپ بولجاعان ەدى. اقش پەن قىتايدىڭ ساۋدا سوعىسى تەك وزدەرىنە عانا ەمەس, جاھاندىق ساۋداعا دا كەسىرىن تيگىزگەندەي. ال اقش ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 2,5% دەڭگەيىندە بولسا, قىتاي ادەتتەگىدەي جوعارىراق ناتيجە كورسەتۋى مۇمكىن, 6,2%.
الەمدىك ەكونوميكانىڭ ناشارلاۋىنا, سونداي-اق, تۇركيا, برازيليا, ارگەنتينا سەكىلدى ءىرى دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنداعى قيىندىقتار دا اسەر ەتەدى. ناقتىراق ايتساق, اقش الەمدىك اينالىمداعى دوللاردىڭ ۇلەسىن ازايتۋ ساياساتىن ۇستانىپ وتىر, سايكەسىنشە, بۇل دوللاردىڭ قىمباتتاپ, وزگە ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ ارزاندۋىنا اكەلدى. ناتيجەسىندە, كاپيتال تۇراقسىز دامۋشى ەلدەردەن قاۋىپسىز دامىعان ەلدەرگە «كوشە» باستادى. ال قازاقستان شە؟ بۇكىل الەمدىك بانكتىڭ وكىلى حۋليو رەۆيللا بىلتىر قاراشا ايىندا 2019 جىلى رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى 3,5% بولادى دەگەن ەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ءوزىنىڭ رەسمي سايتىندا قازاقستاننىڭ ءجىو شىنايى ءوسىمى 3,7% بولادى دەپ جازىپتى.
برەكسيت
ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋ پروتسەسى 2016 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. ەندى رەسمي تۇردە بۇل ەل وداقتى 2019 جىلدىڭ 29 ناۋرىزىندا تاستاپ شىعادى. برەكسيت كەلىسىمى قاراشا ايىندا جاسالدى. الايدا پرەمەر-مينيستر تەرەزا مەي سول كەلىسىمدى بيۋريۋسسەل وكىلدەرىمەن جاساۋ ارقىلى ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالدى.
ءبىر جاعىندا ول قۇجاتتا جازىلعان تارماقتارعا كوڭىلى تولماعان ءوز پارلامەنتتى. ەكىنشى جاعىندا قاراشاداعى كەلىسىم تالاپتارى وزگەرمەيدى دەپ وتىرعان ەۋرووداقتىڭ اتىنان ءسوز سويلەيتىن ا.مەركەل, ە.ماكرون, ج.يۋنكەر سەكىلدى ساياساتكەرلەر. سول ءۇشىن مەي حانىم قۇجاتتى پارلامەنتتە داۋىسقا سالۋ كۇنىن جەلتوقسان ايىنان قاڭتارعا اۋىستىردى.
ەندى جاعداي قالاي وزگەرۋى مۇمكىن؟ ەگەر بريتان پارلامەنتى برەكسيت كەلىسىمىن قاڭتار ايىندا قولداماسا, وندا مۇلدەم جاڭا كەلىسىمدى جاساۋعا ۇكىمەتكە 3 اپتا بەرىلەدى. ارينە, مۇنداي قىسقا ۋاقىتتا جاڭا كەلىسىم جاساۋ وتە قيىن. ەۋروپالىقتار اياق تارتا قويماس. قازىرگىسىن جازۋعا 2 جىل كەتتى. سوندىقتان نە قوسىمشا كەلسىسسوز جۇرەدى, نە پرەمەر – مينيستر مەي ورنىنان كەتەدى نەمەسە كەزەكتەن تىس سايلاۋ جاريالانادى. كەيبىر ساراپشىلار برەكسيت بويىنشا ەكىنشى رەفەرەندۋم قايتا ءوتۋى عاجاپ ەمەس دەيدى. جالپى برەكسيت ۇلىبريتانيادا ساياسي داعدارىس تۋدىردى دەسەك بولادى. قانشاما مينيستر مەي حانىمنىڭ ۇستانىمىنا كەلىسپەي, قىزمەتىنەن كەتتى. ونىڭ قاتارىندا بەلگىلى بوريس دجونسون دا بار. وسى ءبىر قيىن ساتتە كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتە قالسا, «ۇنەمى وپپوزيتسيادا جۇرەتىن» لەيبوريستەر پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى دجەرەمي كوربين جاڭا پرەمەر-مينيستر اتانۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل بولجامدى دانيانىڭ بەلگىلى Saxo Bank دا قولدايدى. سەبەبى كونسەرۆاتورلار برەكسيت-ءۇمىتتى تولىق اقتاماعانداي.
الايدا برەكسيت پروتسەسى ۇلىبريتانيا كورولدىگىنىڭ ىدىراۋىنىڭ باستاۋى بولسا, جەكە ءوزىم تاڭ قالمايمىن. نەگە؟ سەبەبى برەكسيت ماسەلەسىنە كورولدىك قۇرامىنداعى اعىلشىندار, شوتلاندىقتار, ۋەلستىكتەر مەن يرلاندىقتاردىڭ اتالعان ماسەلەگە قاتىستى كوزقاراسى ساي كەلمەدى. ماسەلەن, شوتلانديا ەۋرووداق قۇرامىندا قالعىسى كەلەدى. ال ەۋرووداق قوس يرلانديا اراسىندا شەكارا بولماسىن دەپ تالاپ قويىپ وتىر. ەگەر لوندون بۇل تالاپقا كەلىسسە, وندا كورولدىك قۇرامىنداعى سولتۇستىك يرلانديا بريتان يۋريسديكتسياسىنا باعىنبايدى دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني, تەرەزا مەيدىڭ قاڭتاردا ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى, ول بار ابىرويىن سالىپ, بريتان پارلامەنتتىن قازىرگى برەكسيت كەلىسىمىن قولداۋعا كوندىرەدى (قازىرگى جاعدايدا ول وتە قيىن). ەكىنشىسى, كوندىرە الماسا, پرەمەر قىزمەتىنەن كەتۋى مۇمكىن. جاقىندا عانا پارلامەنتتە تەرەزا مەيگە سەنىمسىزدىك جاريالاۋ ماسەلەسى كوتەرلىگەنىن ەسكەرسەك, وندا مەي حانىمنىڭ ورىنتاقتى بوساتۋىن كۇتىپ جۇرگەندەر از ەمەس.
سيريا
شام ەلىندەگى سوعىستا 2018 جىل شەشۋشى كەزەڭگە اينالعانداي. باشار اساد ارمياسى رەسەي اسكەرىنىڭ كومەگىمەن سيريانىڭ 60% جەرىن باقىلاۋعا الدى. تەك اتىشۋلى يدليب پروۆينتسياسىندا ءتۇرلى تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ جەندەتتەرى شوعىرلانعان. قالعان جەر ءوزىن دەموكراتيالىق وپپوزيتسيا دەپ اتايتىن كۇرد جاساقتارىنىڭ قولىندا. «يسلام مەملەكەتى» تەرروريستىك ۇيىمى باقىلايتىن جەر دە تارىلىپ كەلەدى. الايدا بىلتىر رەسەي-تۇركيا-يران ۇشتىگى سيريا جەرىندە شەشۋشى ءرولدى اتقارا باستادى. وعان تەگەراندا, ستامبۋلدا وتكەن سامميتتەر دالەل.
جەلتوقساندا دونالد ترامپتىڭ اقش ارمياسىن سيريادان شىعارۋ تۋرالى شەشىمى ەندى بۇل ەلدەگى پروتسەستىڭ بيىل جىلدام جۇرۋىنە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. جوسپار بويىنشا اسكەر 60-100 كۇندە شىعارىلۋى كەرەك. ءسوز جوق, اقش اسكەرىنىڭ سيريادان كەتۋى باتىس كواليتسياسىنىڭ ونسىز دا ءالسىز جاعدايىن ناشارلاتپاق. ەڭ باستىسى – اقش وسى كۇنگە دەيىن وزدەرى قولداپ كەلگەن كۇرد جاساقتارىن جالعىز قالدىرىپ بارادى. 2019 جىلدان باستاپ سيريا, رەسەي, تۇركيا اسكەرى ولارعا قارسى شابۋىل جاسايتىنى بەلگىلى دەسەك, ارتىق ەمەس. ءار تاراپتىڭ ءوز سەبەبى بار. الايدا سيريانىڭ ىرگەسىندەگى يراكتا امەريكانىڭ 5200 اسكەرى تۇرعانىن ەسكەرسەك, كۇرد كۇشتەرىنە كومەك كورشى ەلدەن كەلۋى مۇمكىن.
تريۋمف جاقىنداعان سايىن ەندى وداقستار اراسىندا كوزقاراستار ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. رەسەي سيريانى تولىق ب.اسادتىڭ باقىلاۋىنا وتكىزىپ, سول ارقىلى ەلدەگى دوميناتتىعىن ساقتاپ, قازىرگى اسكەري-قارجى شىعىنىن ازايتقىسى كەلەدى. ياعني, يران مەن تۇركيانىڭ اسكەرىن شىعارۋدى سۇرايتن شىعار. دەگەنمەن, سيرياعا ساربازدارىن كىرگىزىپ ۇلگەرگەن تۇركيا مەن يراننىڭ ەندى ەلدەن كەتۋى ەكىتالاي. اسىرەسە, كۇردتەردى تەرروريستىك قاۋىپ كورەتىن تۇركيا. ولاردى باقىلاۋىندا ۇستاۋى ءۇشىن ر.ت.ەردوعاننىڭ كەرى شەگىنۋى وتە قيىن. شام ەلىنە كورشى ەلدەردەن تاۋلىگىنە جۇزدەگەن سيريالىقتار ورالىپ جاتىر. كەزىندە بۇۇ سيريا ماسەلەسى بويىنشا وكىلى ستاففان دە ميستۋرا سيريانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 250 ملرد دوللار قاجەت دەگەن ەدى. 2019 جىل بۇل ەلگە قاتىستى نەگىزگى ءۇش ماسەلە حالىقارالىق ارەنادا تالقىلاناتىن شىعار: 1) دايش كۇشتەرى تولىق جويىلدى ما؟ 2) كۇرد جاساقتارىنىڭ تاعدىرى 3) سيريانىڭ ينفراقۇرىلىمىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە قاجەت قاراجاتتى كىم تولەيدى؟
اقش پەن قىتاي
2018 جىلى الەمنىڭ قوس ەڭ ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ ءبىر-بىرىنە باج سالىعىنىڭ تاريفتەرىن كوتەرىپ, ساۋدا سوعىسىن جاريالاۋى – الەمدىك ەكونوميكاعا دا كەرى اسەرىن تيگىزە باستادى. اقش ءساۋىر ايىندا قىتايدىڭ 50 ملرد دوللار تۇراتىن 1300 تاۋار تۇرىنە باج سالىعىن 25%-عا كوتەردى. كەيىن سالىق ءوسىمى 200 ملرد دوللارلىق تاۋارعا جەتتى. قىتايدا شاما-شارقى كەلگەنشە جاۋاپ بەرىپ جاتتى. الايدا ەكى ەلدىڭ باسشىسى جەلتوقساندا جاڭا تاريفتەردى 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەنگىزبەۋگە كەلىستى..... ەگەر 90 كۇننىڭ ىشىندە كەلىسە السا.
دونالد ترامپتىڭ پىكىرىنشە قىتايمەن ساۋدا دەفيتسيتى 335 ملرد دوللارعا جەتكەن, ال قىتاي كومپانيالارى اقش-تىڭ عىلىمي پاتەنتتەرىن, زياتكەرلىك مەنشىگىن ۇرلاۋ ارقىلى 220-600 ملرد دوللار ارالىعىندا شىعىن كەلتىرىپ وتىر. سول ءۇشىن 2018 جىلى اقش جەرىندە قىتايلىق Huawei, ZTE برەندتەرىنىڭ سمارتفوندارىن ساتۋعا, ولارعا پروتسەسسور جەتكىزۋگە تىيىم سالىندى. سونداي-اق, قىتايدىڭ Sino IC Capital, HNA, Alibaba سەكىلدى كومپانيالارىنا امەريكانىڭ بىرنەشە كومپانياسىن ساتىپ الۋعا جول بەرمەدى. قىتاي جاۋاپ رەتىندە Apple-دىڭ ساۋداسىن سوت ارقىلى شەكتەي باستادى. ەندى 2019 جىلى اقش ءوزىنىڭ زياتكەرلىك مەنشىگىن قورعاۋ ءۇشىن قىتايدان كەلەتىن تەحنولوگيا سالاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن PhD ستۋدەنتەرىنە بەرەتىن ۆيزانى شەكتەمەك. ترامپ قىتايدىڭ قارقىندى دامۋىن قۇرىقتاۋ ءۇشىن وسى ستراتەگياسىن 2019 جىلى دا جالعاستىرا بەرەر. ازيا الىبىنىڭ يندۋستريالىق مۇمكىندىگى قانشا مول دەسەك تە, اقش-پەن كوپ سالادا باسەكەلەسە المايدى ەكەن. Stratfor باسىلىمى اقش 2019 جىلى قىتايدى ەكىجاقتى ساۋدا دا عانا ەمەس, ەندى باسقا مەملەكەتتەر ارقىلى قىسپاققا الادى. ياعني, ەۋروپا, جاپونيا, اۆستراليا, كانادا, وڭتۇستىك كورەيا, تايۆان ەلدەرىنەن قىتاي ينۆەستيتسياسىن شەكتەۋدى تالاپ ەتۋى ابدەم مۇمكىن دەپ جازادى. ءسوز جوق, بۇل ەلدەر ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالادى. ءبىر جاعى قىتايدىڭ ارزان نەسيەسى كوبىنە قاجەت, بىراق ەكىنشى جاعىنان اقش-تىڭ سانكتسيا اتتى قۇرىعى ۇزىن.
جەلتوقسانداعى كەلىسىمگە قاراماي, 2019 جىلى اقش پەن قىتاي قارسىلىعى ءورشي تۇسەتىن سەكىلدى. سەبەبى پەكين ۆاشينگتوننىڭ №1 الەمدىك دەرجاۆا اتاعىنا اشىق تالاسا باستادى. وعان قوسا, قىتاي ەندى امەريكالىق كومپانيالار ءۇشىن بۇرىنعىداي جاي ۇلكەن نارىق ەمەس, كوپ سالادا باستى باسەكەلەسكە اينالدى. ادەتتە, مۇنداي پروتسەستە ناقتى ءبىر سەبەپ قاراما – قايشىلىقتىڭ ساحناسىنا اينالادى. 2019 جىلى ول – تايۆان ماسەلەسى بولۋى مۇمكىن. جاقىندا عانا قىتاي توراعاسى سي تسزينپين قاجەت بولسا, تايۆاندى كۇشپەن قوسىپ الامىن دەدى. ارينە, قىتاي وعان بارا قويماس. الايدا دونالد ترامپ ەندى ءپرينتسىپ رەتىندە ءتايۆاندى بار كۇشىن سالىپ قورعاۋى عاجاپ ەمەس. سونداي-اق, قارسىلىق ەندى عارىش سالاسىندا دا جالعاسۋى مۇمكىن. 2018 جىلى تىڭشى-سپۋتنيكتەردى ۇشىرۋ, اقش-تىڭ عارىش اسكەري كۇشتەرىن قۇرۋى, قىتايدىڭ وعان قارسى شىعىپ, ءوز زىمىراندارىن جاپپاي ۇشىرا باستاۋى – بارلىعى جوعارىداعى بولجامعا نەگىز. بۇدان بولەك, 2019 جىلى اقش پەن قىتاي قارسىلىعى وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندە جالعاسۋى مۇمكىن. امەريكا ارا-تۇرا ول تەڭىزگە ەسمينەتستەرىن جاتتىعۋ اياسىندا جىبەرىپ تۇرادى. ال پەكين اتالعان تەڭىزدە جاساندى ارالدار سالىپ, فلوتىنىڭ تۇراعىنا اينالدىردى. بىلتىر قازان ايىندا قىتايدىڭ Luyang اسكەري كەمەسى اقش-تىڭ Decatur اسكەري كەمەسىن سول ايماقتان ىعىستىرعان ەدى. ياعني, 2019 جىلى مۇنداي جايتتار قايتالانۋى بەك مۇمكىن. سەبەبى بۇل تەڭىز ەكى ەل ءۇشىن دە ساۋدا, اسكەري تۇرعىدان اسا ماڭىزدى. ۆاشينگتون, بۇدان بولەك, قىتايداعى قايتا تاربيەلەۋ لاگەرلەر ماسەلەسىن بۇۇ دەڭگەيىندە بىرنەشە رەت كوتەرىپ, بەيجىڭگە ساياسي سوققى بەرۋگە تىرىسار.
باتىس پەن رەسەي
2014 جىلعى قىرىم اننەكسياسىنان باستالعان باتىس ەلدەرىنىڭ رەسەيگە جاريالاعان ەكونوميكالىق سانكتسيالارىنىڭ زاردابى از ەمەس ەكەن. Bloomberg اگەنتتىگىنىڭ ەسەبى بويىنشا سول سانكتسيالاردان رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 6%-عا, ال ءجىو 10%-عا كەمىگەن, ياعني جۇزدەگەن ملرد دوللار. 2019 جىلى دا رەسەي مەن باتىس ەلدەرىنىڭ قارىم-قاتىناسى جاقسارا قويمايتىنى ايقىن كورىنە باستادى. ەۋرووداق سانكتسيالارىن 2019 جىلدىڭ 31 شىلدەسىنە دەيىن ۇزارتتى. اقش رەسەيگە قارسى ەكونوميكالىق قىسىمىن تۇراقتى تۇردە كەڭەيتىپ كەلەدى. سوڭعىسى 2018 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جاريالاندى. دونالد ترامپ سايلاۋالدى كامپانياسىندا رەسەيدەن كومەك الدى دەپ ايىپتالعان ەدى. ەندى ول وسى ايىپتى قارسىلاستارى ورشىتپەس ءۇشىن رەسەيگە قارسى سانكتسيالاردى توقتاتپايتىنى انىق. وعان قوسا, اقش-تا 2020 جىلى كەزەكتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ كەلە جاتىر. ەكىجاقتى تەكەتىرەستى 2019 جىلى ەكى ماسەلە ورشىتە تۇسەتىن شىعار: رەسەيدىڭ بىلتىر قاراشادا ازوۆ تەڭىزىندە ۋكراينانىڭ 23 تەڭىزشىسىن قۇرىقتاپ, سوتقا تارتقانى جانە سيريادا رەسەيگە ۇستەمدىگىنىڭ ارتقانى.
حالىقارالىق قاتىناس سالاسىنىڭ ماماندارى باتىس پەن رەسەي قارسىلىعى كەلەر جىلى جاڭا دەڭگەيگە شىعۋى مۇمكىن دەيدى. بىلتىر د.ترامپتىڭ 1987 جىلى اقش پەن كسرو قول قويعان «ورتا جانە شاعىن قاشىقتىقتاعى زىمىرانداردى جويۋ تۋرالى كەلىسىمىنەن» ەلىن شىعارۋ تۋرالى مالىمدەمەسى وتقا ماي قۇيعانداي بولدى. سەبەبى ەگەر اقش شىنىمەن اتالعان كەلىسىمنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋدان باس تارتسا, وندا 2019 جىلى «قارۋ-جاراق جارىسى» قايتا باستالۋى مۇمكىن. سەبەبى ءسوز بولعان قۇجات سوڭعى 30 جىلدا ەكى ەلدى ورتا جانە شاعىن قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىرانداردى قولدانۋعا شەكتەۋ بولىپ كەلگەن ەدى. وعان قوسا, بۇل كەلىسىم توقتاسا, وندا 2010 جىلى باراك وباما مەن دميتري مەدۆەدەۆ 2010 جىلى قول قويعان «شابۋىلداۋشى قارۋلاردى قىسقارتۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ» تاعدىرى كۇماندڭ, ناقتىراق ايتساق, ول كەلىسىم دە ودان ءارى ۇزارماۋى مۇمكىن. سەبەبى ونىڭ مەرزىمى 2021 جىلى اياقتالماق.
«قارۋ – جاراق سايىسى» باستالۋى مۇمكىن دەگەن بولجامعا بىلتىر رەسەي پرەزيدەنتى ناۋرىز ايىندا بىرنەشە قارۋدىڭ ۆيدەوسىن فەدەرالدى جيىندا جاريا كورسەتۋى, جەلتوقسان ايىندا «پەرەسۆەت» لازەر قارۋىن رەسەي ارمياسىنا جەتكىزۋى – قوسىمشا ارگۋمەنت. بۇل اقش الاڭدايتىن فاكتورلار. ولار دا قارۋ ءوندىرىسى سالاسىندا قاراپ قالماس. د. ترامپ ارمياعا كوپ قاراجاتتى ءبولۋدى جاقتايتىن باسشى. ەندىگى قارۋدىڭ باسەكە الاڭى عارىش بولارىن كوپشىلىگى سەزىپ وتىر. ايتپاقشى, ەندى قارۋ-جاراق جارىسىنا ەكى ەلمەن قاتار قىتاي دا قاتىسۋى ابدەن مۇمكىن.
يرانعا قارسى سانكتسيالار جانە مۇناي باعاسى
اقش 2018 جىلى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن توقتاتۋعا باعىتتالعان 6 جاقتى كەلىسىمنەن شىعىپ, وعان ەكونوميكالىق سانكتسيالار جاريالاۋى – بىلتىرعى جىلدىڭ نەگىزگى جاھاندىق قاتەرلەرىنىڭ قاتارىندا, ءتىپتى, سول ءتىزىمنىڭ كوشباسىندا. يران بىلتىر ءساۋىر ايىندا كۇنىنە 2,7 ملن باررەل مۇناي ەكسپورتتاسا, ونى جىل سوڭىندا امالسىزدان 1 ملن باررەلگە ءتۇسىردى. سۇرانىس ازايعان. ونىڭ ازايۋيىنا اقش-تىڭ كەشەندى سانكتسيالارى سەپ بولدى. 2018 جىلى 5 قاراشادا جاريالانعان سانكتسيانىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە يراننىڭ 700 ازاماتى, ۇيىمى, ۇشاعى, كەمەسى, مۇناي, ترانسپورت كومپانيالارى كىردى. ۆاشينگتون يران مۇنايىن ۇلكەن كولەمدە قولداناتىن ءۇندىستان, قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيادان پارسى قارا التىنىن ساتىپ الۋدى ازايتۋدى نە مۇلدەم توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. سەسكەنگەندەرى كونىپ جاتتى ء(تىپتى, قىتايدىڭ ءوزى 34%-عا ازايتتى). اقش سانكتسيالار الىنىپ تاستالۋى ءۇشىن يادرولىق باعدارلامانى توقتاتۋ, بالليستيكالىق زىمىرانداردى تاراتۋدى توقتاتۋ, تاياۋ شىعىستا حامماس, تاليبان, حۋسيت كۇشتەرىن قولداۋدى توقتاتۋ, سيريادان بارلىق اسكەرىن الىپ كەتۋ, يراكتىڭ جاڭا ۇكىمەتىن مويىنداۋ سەكىلدى 12 تالاپ قويدى. ارينە, يراننىڭ ساياسي جانە ءدىني باسشىلىعى وعان كەلىسپەسى انىق. سول ءۇشىن سانكتسيا 2019 جىلى دا جالعاسا بەرەدى.
يران 2015 جىلعى 6 جاقتى كەلىسىمنەن شىقپاۋ ءۇشىن ەۋرووداق اقش سانكتسيالارىن اينالىپ وتەتىن قارجىلىق مەحانيزمدى (SVP) جاساۋعا ۋادە بەرگەن ەدى. الايدا ول ۋادەسىن ءالى ورىنداعان جوق. يراننىڭ رەسمي وكىلى قاڭتار ايىندا سول ءۇشىن ەۋروپالىقتاردى سىنعا الدى. سەبەبى يران ەندى قۇنى 300 ملرد ەۋرودان جوعارى تۇراتىن كەلىسىم-شارتتارىن دوللاردا ەمەس, تەك ەۋرودا جۇزەگە اسىرماق. ەۋروپالىقتار ۋادە ەتكەن بالامالى قارجى مەحانيزمى (SVP) 2019 جىلى دا ىسكە قوسىلماۋى مۇمكىن. سەبەبى ول جاعدايدا بريۋسسەل ۆاشينگتونمەن اشىق تەكەتىرەسكە شىعىپ, ءبىر-بىرىنە سانكتسيالار جاريالاۋى مۇمكىن. ەۋرووداق قۇرامىندا 28 ەل بولسا دا, وداق مۇنداي تاۋەكەلگە بارۋدى قالاماس. ال بۇل جاعدايدا يران جوعارىداعى كەلىسىمنەن شىعادى.
يران مۇنايى الەمدىك نارىقتا 1 ملن باررەلگە ازايسا, وندا وعان سۇرانىس ارتىپ, مۇناي قۇنى 2019 جىلى 100 دوللارعا جەتەدى دەپ بولجامدار از بولمادى. سونىڭ ءبىرى – Commerzbank ساراپشىلارى ەدى. وسىنداي بولجامدارعا يلانعان ينۆەستورلار مۇناي سالاسىنا ينۆەستيتسيانى كوبەيتىپ, قازان ايىندا ونىڭ باعاسىن 85 دوللارعا جەتكىزدى. دەگەنمەن 2019 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا مۇناي باررەلىنىڭ قۇنى 57 دوللار. باعانىڭ تومەندەۋىنە اقش, ساۋد ارابياسى جانە رەسەيدىڭ مۇناي ءوندىرىسىن ۇلعايتۋى اسەر ەتكەن بولار. الايدا ءۇش ەل 2019 جىلى بۇل كورسەتكىشتى ۇستاي الماي, الەمدىك نارىقتا يران مۇنايى جەتىسپەي, مۇناي باعاسى قايتا ءوسۋى مۇمكىن.
2019 جىلعى سايلاۋلار
2019 جىلى الەمنىڭ 80-نەن استام ەلىندە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى سايلاۋلار وتەدى. نەگىزىنەن, پارلامەنتتىك جانە پرەزيدەنتتىك. Time جۋرنالى ونىڭ تەك 5-ءى الەمدىك دەڭگەيدە ماڭىزدى دەيدى. نيگەريا مەن ۋكرايناداعى پرەزيدەنت سايلاۋى.
ءۇندىستان, يزرايل جانە ەۋروپالىق وداقتاعى پارلامەنت سايلاۋى. ۋكراينادا 31 ناۋرىزدا جوسپارلانعان پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ ماڭىزى زور. قازىرگى پرەزيدەنت پەتر پوروشەنكونىڭ بىلتىر جىل سوڭىندا ەلىندە اسكەر جاعداي ەنگىزۋى, كۇزگى ساياسي رەيتينگتە پوروشەنكونى اكتەر, كوميك ۆلاديمير زەلەنسكيدىڭ وزىپ كەتۋى, وپپوزيتسيونەر يۋليا تيموشەنكونىڭ باس كانديدات اتانۋى – بارلىعى وسى ساياسي دوداعا نازاردى تارتىپ تۇر. كەيبىر ساراپشىلار ەشبىر كانديدات 1 كەزەڭدە قاجەت 50% داۋىس جيناي المايدى جانە 2-ءشى كەزەڭگە نەگىزگى ەكى كانديدات وتەدى دەپ بولجايدى. بىراق ول ەكى ۇمىتكەر كىم بولۋى مۇمكىن: تيموشەنكو, زەلەنسكي, پوروشەنكو؟
2019 جىلعى ساميتتەر
G20 فورۋمىنىڭ كەزەكتى 14-ءشى ءسامميتى 28-29 ماۋسىم كۇندەرى جاپونيانىڭ وساكا قالاسىندا وتپەك. فورۋم قۇرامىنداعى 20 ەل باسشىسىنان بولەك ارنايى قوناق رەتىندە چيلي, مىسىر, نيدەرلاندى, سەنەگال, سينگاپۋر, يسپانيا, تايلاند, ۆەتنام باسشىلارى شاقىرىلۋى مۇمكىن. وسى سامميتتە كوتەرىلۋى مۇمكىن دەگەن تاقىرىپتاردىڭ قاتارىندا ەركىن ساۋدا, تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيا, روبوتوەحنيكا, جاساندى ينتەللەكت, جاھاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جانە الەمدىك ەكولوگيا بار.
ال G7 توبىنىڭ 2019 جىلى 45-ءشى ءسامميتى 25-27 تامىزدا فرانتسيانىڭ بيارريتس قالاسىندا وتپەك. فرانتسيا ءسامميتتىڭ قوجايىنى رەتىندە 3 ماسەلەگە باسىمدىق بەرۋى مۇمكىن. ءبىرىنشىسى ەكولوگيانىڭ وزگەرۋى, ەكىنشىسى ادام كاپيتالىنىڭ دامۋى ء(بىلىم) جانە ءۇشىنشىسى قاۋىپسىزدىك, تەرروريزممەن كۇرەس, ميگراتسيا سيرياداعى جاعداي.
2019 جىلعى بولۋى مۇمكىن ماڭىزدى ءسامميتتىڭ ءبىرى – سولتۇستىك كورەيا مەن اقش ءسامميتى. وسى كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پامپەو 2018 جىلى قازاندا سولتۇستىك كورەيانىڭ توراعاسى كين چەن ىنمەن كەزدەسكەن ەدى. قوس تاراپ تا 2-ءشى سامميت قاجەت ەكەندىگىنە كەلىسكەن. بىراق سامميت قاشان جانە قاي جەردە وتەرى بەلگىسىز. تەك 2019 جىلدىڭ باسىندا دەگەن مالىمەت بار. العاشقى سامميت سينگاپۋردا 2018 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا وتكەن ەدى.
نۇرمۇحامەد بايعاراەۆ