جەتىسۋ جەرىنىڭ جۇمباعى جەتەرلىك

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىمەن تانىسا وتىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىنا, اتا-بابالارىمىزدىڭ تاپقىر­لى­عىنا, تاريحىمىزدىڭ تەرەڭدىگىنە تاڭدا­ي قاعىپ, تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. 

ماقالانىڭ نەگىزگى تۇجى­رى­مى حالقىمىزدىڭ بەرەكە-بىر­لىگىن, ۇلتارالىق تاتۋلىعىن ساق­تاي وتىرىپ, سيرەك كەزدەسەتىن قۇ­بى­لىستار مەن نىساندار رەتىن­دەگى عۇرىپتىق, ماڭىزى بار تا­ري­حي وقيعالاردى كەڭىستىك بە­تى­نە شىعارىپ, ۋاقىت تارازى­سى­نا سالۋعا شاقىرادى. بۇل جولى ەلباسى حالقىمىزدىڭ وت­­كەن تاريحىنان سىر شەرتەتىن قۇن­دى دۇنيەلەر جايلى ايتتى. ەندىگى كەزەكتە ولاردى زەرتتەپ-زەر­دەلەپ جاس­تارعا جەتكىزۋ مىن­دەتى تۇر. تا­بيعي جانە تاريحي-ما­دەني مۇرا­لار نىساندارىنىڭ تۇر­لە­رىن, كەڭىستىكتەگى ورنىن, پايدا بولۋ تاريحىن, وعان قاتىستى قازىر­گى داستۇرلەرىن وقىپ-ۇيرەنۋ, قا­دىر­­لەپ-قاستەرلەۋ ارقىلى حالقى­­مىز­دىڭ بولمىسىن وزگەگە دە, وزى­­مىز­گە دە تانىتۋ جانە ساقتاۋ با­رى­سىن قولعا الۋىمىز كەرەك. 

ەلباسى ماقالادا « ۇلى دالا» اتتى ەجەلگى ونەر تەحنولوگيا­لار مۋزەيىن اشۋعا تولىق مۇم­كىندىك بار ەكەندىگىن ايتىپ وتىر. ماقسات – قازاقستان جەرىنەن تابىلعان قۇندى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر مەن ارحەولوگيالىق كەشەندەردىڭ ەكسپوزيتسيالارىن قويىپ, تاريحي ءداۋىردىڭ قانداي دا ءبىر كەزەڭىنەن ماعلۇمات بەرەتىن مادەني ورىن قالىپتاستىرۋ. سوڭعى جىلدارى تۋريستىك سالانى دامىتۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەلەمىز. مىسالى, تالدىقورعان وڭىرىندەگى بىزگە جەتكەن مادەني مۇرالاردى سىرتتان كەلەتىن تۋريستەرگە تانىستىرۋ بارىسىن­دا تارتىمدىلىعىمەن, بىرە­گەي­لىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن تاريحي-ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى زامان تالابىنا ساي قالپىنا كەل­تىرىپ, تۋريستىك نارىققا ۇسى­نۋدىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى, ال­ماتى وبلىسىندا تاۋ الدى جازىق­تارى مەن الاسا تاۋلى ال­قاپ­تاردا ەجەلدەن حالىق ءجيى قونىس­تانعانىن ايعاقتايتىن تاريحي-ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر وتە كوپ. ادامزات قوعامى دامۋى­نىڭ باسپالداعى بولعان ۇلى جى­بەك جولىنىڭ سولتۇستىك-شى­عىس تارماعىنىڭ بويىنداعى ساۋ­دا-ەكونوميكالىق, اكىمشىلىك اۋماقتىق ماڭىزى بار ەرتە ورتا قالالار, سونداي-اق قولا, ساق-عۇن كەزەڭدەرىنىڭ جارتاستاعى سۋرەت­تەرى, قورعاندارى مەن بالبال تاستارى, كەرۋەن جولدارىنىڭ بويىنداعى ساۋدا بەكەتى, اسكەري باقىلاۋ قونىسىن اتقارعان قاراۋىل توبەلەر مەن وربۇلاق, بورشا, اڭىراقاي سياقتى قازاق-جوڭعار سوعىسى كەزىندە كەسكى­لەسكەن شايقاس بولعان ورىندار جەتەرلىك. وسىنداي ەرتە زامان تاريحىنان سىر شەر­تەتىن رۋحاني-ماتەريالدىق مۇرالاردى وقىپ-ۇيرەنىپ, زەرتتەۋگە, ەلىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا ءتيىم­دى پايدالانۋعا, عىلىمي-تا­نىم­دىق, زياراتتىق ءتۋريزمدى دا­مىتۋعا زور مۇمكىندىك بار. جەتى­سۋ جەرىندە عىلىمي-تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا بولاتىن جەر­دىڭ ءبىرى – سارقان اۋدانى. اۋدان اۋماعىنداعى ەرتە ورتا عاسىردا گۇلدەنگەن ح-ءحىى عاسىر­لاردا قارلۇق قاعاناتىنىڭ استاناسى بولعان ەجەلگى قويلىق (قايالىق) قالاسى بار. قالا ورنىندا تاري­حي­لىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن, مەم­لە­كەتتىك قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن بىرنەشە تاريحي-ساۋلەت ەسكەرت­كىشتەرى ورنالاسقان. قازبا جۇ­مىس­تارى بارىسىندا انىقتال­عان شىعىس مونشاسى حامام, باي ساۋداگەردىڭ ءۇيى مەن كەرۋەن سارا­يى, مۇسىلمان مەشىتى, بۋددا حرامى سەكىلدى الەۋمەتتىك-تۇر­مىس­تىق عيماراتتاردى باستاپ­قى قالپىنا كەلتىرىپ, تابىل­عان قۇن­­دىلىقتاردى جادىگەر رەتىن­دە قو­يىپ ماڭىزدى­لىعىن ارت­تىرا تۇسسەك, سارقان اۋدانىن­داعى قويلىق قالاسىن ور­تالىق ازياداعى ورتا عاسىرلىق وركە­نيەتتىڭ ءىرى ورتالىعى بولعا­نىن دالەلدەر ەدىك. قولدا بار قۇن­دىلىقتاردان اشىق اسپان اس­تىنداعى تاريحي-ارحەولوگيالىق قورىق-باق اشۋ ارقىلى ءتۋريزمدى دامىتۋعا اب­دەن بولار ەدى.

ەۋروپا مەن ازيانى جالعاعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا كەزىندە ءار 150-200 شاقىرىم قا­شىق­تىقتا اكىمشىلىك جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ماڭىزى بار نىساندار سالىنعان. ونىڭ قاتا­رىندا قويلىق, كوكتۇما, ەكى­وعىز سياقتى قالالار بول­عان. وسى قالالاردىڭ 20-25 شاقى­رى­­مىندا اۋدانى 200ح200 مەتر بولاتىن شاعىن ساۋدا جانە اس­كەري بەكەتتەر بولعانىن قازبا جۇ­مىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ءبى­لىپ وتىرمىز. بىراق الاكول اۋ­دا­نىن­داعى جايپاق, ىن­تالى, كولباي اۋىلدارىنا ارحەو­لوگ­تاردىڭ قولى جەتپەي جاتىر. ەگەر وسى ەلدى مەكەندەرگە زەرتتەۋ جۇرگىزسەك, ءالى تالاي تىڭ دەرەك­تەردىڭ كوزى اشىلادى. جال­پى الاكول جاعالاۋىندا دەما­لىس­پەن قاتار تانىمدىق ءتۋريزم­دى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن رەسۋرستار وتە كوپ. 

كوكسۋ, قاراتال اۋداندارىن­داعى ەكىوعىز (ەكۆيۋس), جارلى­وزەك, مۇسابەك قالاشىقتارىن, بالقاش جانە كەربۇلاق اۋدان­دارىن­داعى بوياۋلى, اعاشاياق, اقتام, قارامەرگەن جانە تاعى باسقا دا پايدا بولعان قالاشىق­تار­دى تەرەڭىرەك زەرتتەسەك, ۇستا­لىق, زەرگەرلىك, بىلعارى وڭدەۋ, قىش­تان ىدىس جاساۋ, مەتالل وڭ­دەۋ كاسىبى دامىعانىن بۇل­تارت­­پايتىن دايەكتەر تابار ەدىك. جالپى جەتىسۋ جەرىنىڭ شەشىل­مەگەن جۇمباقتارى وتە كوپ. ەلباسى ماقالاسىنان كەيىن عا­لىم­دارىمىز, تاريحشىلارىمىز, ىزدەنۋشى جاستارىمىز وسى جۇم­باقتاردى شەشۋگە, بىلەك سى­بانا كىرىسەدى دەپ ويلايمىن. 

ماقالادا ايتىلعان «اڭ ءستيلى» باعىتى بويىنشا زەردەلەسەك, جەتىسۋ وڭىرىندەگى قۇل­جا­باسى, قاراباستاۋ, ەشكىول­مەس, بايانجۇرەك, المالى تاۋ­لارىن­داعى جارتاستاعى سۋرەت­تەر­دىڭ باسىم بولىگىندە جۇپ تۇياق­تى ۇساق جانۋارلار مەن جىر­ت­قىش­ت­اردىڭ, تاۋ ەشكىنىڭ قوز­عا­لىس­تاعى بەينەسى, قۇلجا مەن ار­قار­دىڭ بەدەرلى بەينەلەرى, تاعى باسقا اڭنىڭ سۋرەتتەرى سالىنعان. ميفولوگيالىق ونەرگە جاقىن بولعاندىقتان, الىستان قارا­عان­دا جارتاستاعى سۋرەتتەگى بەينەلەر تۇككە تۇرعىسىز سەكىلدى كورى­نەدى. ال سۋرەتتەردىڭ سالىنۋ ماقا­مى مەن مازمۇنىنا تەرەڭ ۇڭىلسەك, اتا-بابالارىمىزدىڭ تىر­شى­لىك قارەكەتىن كورەمىز. تال­دى­قور­عان قالاسىنىڭ ماڭىن­داعى بۋراقاي, ەشكىولمەس, لابا­سى تاۋلارىنداعى گرانيتتى ال­قاپ­تارداعى اندەزيتتى دايكالاردا, ۇساق كريستالدى بازالتتى جارتاستاردا ەرتە زامانداعى ادامداردىڭ دۇنيەتانىمىنا ساي الىپ كۇشتىڭ, قۇنارلىقتىڭ نىشانى بولعاندىقتان جەر جىر­تىپ جاتقان وگىزدىڭ, جات­قان اڭنىڭ بەينەلەرى ءجيى كەز­دەسە­دى. ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزگەن پروفەس­سور زەينوللا ساماشەۆتىڭ ەڭبەك­تەرىندەگى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, بايانجۇرەك, المالى, ەشكىولمەس تاۋلارىنىڭ تار شاتقالدارىندا شامامەن 3000-4000-عا جەتەتىن جارتاستاعى سۋرەتتەر بار ەكەن. ارينە, باسىم كوپشىلىگىندە اڭداردىڭ سۋرەتتەرى سالىنعان. بۇل بۇگىنگى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ باس­تاۋى بولىپ تابىلاتىنىنا كۇ­مانىمىز جوق. مەن «اڭ ستيلىن­ە» قاتىستى ءبىر عانا جەتى­سۋ وڭى­رىن­دەگى بۇگىندە تانىمال بول­عان زەرتتەۋلەردى ايتىپ وتىر­مىن. ال ءالى ەلىمىز بويىن­شا زەرت­تەل­مەي, سىرى اشىل­ماي جاتقان قانشاما قۇندىلىق­تارىمىز بار. 

ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءبىر عانا ۇلى جىبەك جولى تارماعى ارقىلى ۇلتى­مىز­دىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ءۇڭىلىپ, ونىڭ ەكونوميكالىق, ساۋدا-سات­تىق قارىم-قاتىناستاعى قابى­لەتى­نىڭ زور ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ­گە بولادى. مۇنىڭ ءبارى سايىپ كەل­گەندە وسەر ۇرپاقتىڭ ەلىنە, جەرىنە, وتانىنا دەگەن سۇيىس­پەن­شىلىگىن ارتتىرادى. اتا-بابا­­مىزدىڭ قاسىق قانى قال­عان­شا قورعاپ, مۇرا ەتىپ بىزگە جە­تكىزگەن قۇندىلىقتارىن سول قالپىندا ساقتاۋعا ۇيرەتەدى. قالپىن بۇزباعان دۇنيەلەردى كەلەر ۇرپاققا ۇسىنا بىلسەك, ولار ءتۇپ-تامىرىنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلىپ, اتا-باباسىنىڭ بارلىق سالا­دا امبەباپ بولعانىن تانىپ, ماق­تان تۇتىپ وسەدى دەگەن ويدامىن. 

قۋات بايمىرزاەۆ, 

ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

تالدىقورعان