دامۋدىڭ جاڭا مىندەتتەرى قانداي؟

تۇراقتىلىققا تولى جىل بولماق

تاياۋدا دۇنيەجۇزىلىك بانك­تىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلى اتو براۋن قازاقستاندا ءىجو ءوسىمىنىڭ وتكەن جىلعى دەڭگەيىنە تالداۋ جاساپ, جاڭا جىلداعى ەكونوميكالىق قارقىننىڭ قالاي بولارىن ايتقان بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4 پايىزدىق دەڭگەي­دە ساقتالعانى ەلدەگى ماكرو­ەكو­نوميكالىق جاعدايدىڭ تۇراقتى­لىعىن كورسەتەتىن جاقسى ينديكاتور دەپ باعالاۋعا بولادى. 

̶ جاھاندىق احۋالدى ەسكەرسەك, كوپتەگەن ەلدەردىڭ دامۋ كورسەت­كىشىندە پروبلەمالار بار. بۇل تۇر­عىدا قازاقستان ءبىرشاما جەتىستىك­تەرگە جەتتى. «Doing Business» رەي­تينگىندەگى «ادامي كاپيتال» ي­ن­دەكسىندە ءوزىنىڭ پوزيتسيالارىن جاق­سارتتى. بۇگىندە الەم كۇردەلى جاع­دايدا ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك, وسى ورايدا سانكتسيالىق ماسەلەلەردىڭ سالدارى بار. بۇل احۋال اياسىندا ءتيىستى كەدەرگىلەر تۋىندايتىنى انىق. بىراق دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتى ءۇشىن 2019 جىلى ىشكى رەفورمالاردى كۇشەيتكەن ابزال. اسىرەسە قازاقستانعا ونىمدى­لىك باعىتىنا ەكپىن قويۋ كەرەك, ونىم­دىلىكتى ارتتىرۋ ارقىلى تابىس كولەمى ءوسىپ, ادامدارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى, − دەدى اتو براۋن. دۇنيەجۇزىلىكتىڭ بانك وكىلى 2019 جىلى ەل ۇكىمەتى نازارعا الاتىن با­عىتتاردىڭ ءبىرى بانك سەكتورى بولۋى ءتيىس ەكەنىن دە ايتقان بولاتىن. ونىڭ ىشىن­دە شاعىن بيزنەسكە قاجەتتى مۇم­كىندىكتەردى ۇسىنۋ ءۇشىن بانك سەكتورىن رەفورمالاۋ ماڭىزدى بول­ماق. بۇگىندە مەملەكەتتىڭ جەكە سەكتورعا قاتىسۋىن تومەندەتۋ تۇرعىسىندا ۇكى­مەتتە ءتيىستى باعدارلاما بار. بۇل رەتتە جەكە سەكتور نارىقتىق جاع­­­دايدا دامىپ, شاعىن جانە ورتا بيز­نەس پەن ءىرى كاسىپورىنداردى ىل­گەرى­­لەتۋگە مۇمكىندىك تۋماق. 

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەڭ تومەنگى جالاقىنى 1,5 ەسە, بيۋدجەتتىك ۇيىم­دار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ورتاشا العاندا 35%-عا كوتەرۋ, قو­سىمشا الەۋمەتتىك جاردەماقىلار ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل ءوسىم حال­ىق­تىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيىن تۇ­راق­تان­دىرىپ, الەۋمەتتىك احۋالدىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەدى. 

ازيا دامۋ بانكىنىڭ كەلتىر­گەن مالى­مەتىنە سايكەس, قازاقستان ەكونو­ميكاسىنىڭ ءوسىمى 2019 جىلى 3,5% مولشەرىندە بولادى. بۇعان دەيىن ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ 2019 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسۋى 3,8% بولاتىنىن حابارلادى. جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم بيىل 9,4 مىڭ اقش دوللارىن قۇراپ, 2023 جىلى 12,1 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن ۇلعايادى. ال وڭدەۋ ونەركاسىبى – 4,1%, تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسى  – 3%, اۋىل شارۋاشىلىعى – 6,4%, قۇرىلىس سالاسى – 4,1%, ساۋدا – 4,4% ءوسىم كورسەتپەك. 2019 جىلى ەكسپورت كولەمى − 54,1 ميلليارد اقش دوللارىن, يمپورت كولەمى – 32,9 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراماق. ال ەلىمىزدە 88 ميلليون توننا مۇناي وندىرىلمەك. ينفلياتسيا دەڭگەيى بۇعان دەيىنگى جوسپارعا سايكەس 4-6% مولشەرىندە ساقتالادى. 

ەلدىڭ ماكروەكونوميكا­لىق كور­سەت­كىشتەرىنە اسەر ەتەرىن فاكتورلار مەن قانداي تاۋەكەلدەر­گە بارۋعا تۋرا كەلەتىنىن, ناقتى قانداي سالالار ەكونوميكا تىزگىنىن ۇستايتىنىن ساقا ساراپشىلاردان سۇراپ كورگەن ەدىك. سولاردىڭ ءبىر لەگىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز. 

ماقسات حالىق, «Pro gente» ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, ەكونوميست: 

– الەمدەگى قارجىلىق  شيەلەنىس­تەردىڭ ارتىپ, ساۋدا سوعىسىنا ۇلاسىپ جاتقان ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە سالىپ جاتقان سانكتسيالارى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ تۇرالاۋىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. وسىنداي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە قازاقستان ەكونوميكاسى بىلتىرعى كورسەتكىشتى ساقتاسا, بيىل ءبىز ءۇشىن تۇراقتى بولار ەدى. دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا تالداۋ جاساعان حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى – 3,1 پايىزدىڭ كولەمىندە بولماق. ال دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بولجامى 3,5 پايىزدىق كورسەتكىشكە سايادى. ەلدەگى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىگىنىڭ جوسپارىنا ساي­كەس ءىجو 3,8 پايىز بولماق. بۇعان دەيىنگى 2 جىلدا, ياعني 2017-2018 جىلدارى قازاقستان ەكونوميكاسى 4 پايىزدىق دەڭگەيىندە ساقتالعان بولاتىن. وسى تۇراقتىلىق 2019 جىلى دا ساقتالاتىن بولسا, ەكونوميكا ءۇشىن جاقسى كورسەتكىش بولار ەدى. ايتا كەتەرلىگى, تەڭگە ەركىن اينالىمعا ەنگەننەن بەرى ەلدىڭ ءىجو-ءسى اقش دوللارىمەن ەسەپتەگەندە 2 ەسە تۇس­كەندىگىن كورىپ وتىرمىز. 2013 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىجو 13 600 اقش دوللارىن قۇراسا, 2015-2017 جىلدار ارالىعىندا 10 مىڭ دوللاردان تومەندەگەن. كەلەر جىلى قازاقستان ەكونوميكاسى تابىسى ورتاشا دەڭگەيدى قۇرايتىن دامۋشى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلادى دەگەن ءۇمىت بار. 

ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى دامۋ كورسەتكىشتەرى سانالاتىن مۇناي-گاز, تاۋ-كەن سالاسى دەسەك, الداعى ۋاقىت­تا بۇل قاتارعا يندۋستريالان­دىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا باسىم باعىتتار رەتىندە تانىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دا جات­قىزۋعا تولىق مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. ءبىر عانا مىسال, كورشى قىتاي مەم­لەكەتى قازاقستاننىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىم­د­ەرىنە سۇرانىسىن ارتتىرۋدا. راسىمەن, ەلىمىزدەن شىعاتىن ەت, ۇن, ءسۇت, ماي ونىمدەرى قىتايدا ايتارلىقتاي سۇرانىسقا يە. كەلەر جىلى بۇل سالانىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشۋ ءۇشىن ارنايى كورمەلەر ۇيىمداستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل دا مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋ كولە­مىن ارتتىرۋ­دى كوزدەپ وتىرعا­نىنىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار لوگيس­تيكا سالاسىن دا اتاپ وتكەن ءجون. مى­سالى, ۇلى جىبەك جولى يدەياسىن جاڭ­عىرتىپ, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» ءدالىزى سالىنۋىنىڭ ءوزى اتالعان سالانىڭ جاندانۋى­نا تىكەلەي ىقپال ەتپەك. ەلدەگى لوگيستيكا سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىك بولادى دەپ ويلايمىن.  

باۋىرجان يسكاكوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت:

– ءاربىر نارىقتىق قاتىناس­تار­داعى مەملەكەتتىڭ العا قويعان ماق­ساتى − ەلدىڭ سىرتقى يمپورتقا تاۋەل­دىلىگىن ارتتىرۋ, شىعارىلاتىن ونىم­دەر كولەمىنىڭ ارتۋىنا جاع­داي جاساۋ. وسىعان بايلانىستى ۇدەمە­لى يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىن­داعى مەملەكەت ءۇشىن كەلەشەك­تە يندۋستريالدى دامۋ مەملەكەت­تىك باعدارلاماسىنىڭ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ, اگروونەر­كاسىپ كەشەنىن دامىتۋ, «نۇرلى جول» جانە «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باع­دار­لامالارىن ىسكە اسىرۋدى جال­عاستىرۋ وزەكتى بولماق. سون­دىق­تان دا وسى باعدارلامالار ەسەبى­نەن وڭدەۋشى ونەركاسىبى − 4,2%, اۋىل شارۋاشىلىعى – 5,7%, قۇرى­لىس سالاسى – 4,0%, كولىك – 5,1%, ساۋ­دا 3,5% دەڭگەيىندە نەعۇر­لىم جوعارى ءوسۋ قارقىنى كۇتىلۋ­دە دەپ ايتۋعا بولادى. ەگەر وسى باع­دار­لامالار قالىپتى داميتىن بولسا, سىرتقى ەكونوميكالىق داعدارىس­تاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تيگىزەر زارداپتارىنىڭ الدىن الۋعا بولادى.

اجار بەيسەنباەۆا, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى: 

− ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقى­نى, سۇرانىستىڭ قالىپتى جاعدايى, شيكى­زاتتىڭ ورتاشا باعاسىنىڭ تۇ­راق­تى دەڭگەيىنە تاۋەلدى بولادى. دەگەنمەن, حالىقتىڭ تۇتىنۋ جانە ەكس­پورتتىڭ بىرقالىپتى جانە تۇ­راقتى ءوسۋى ەسەبىنەن ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشىنىڭ جوعارى­لاۋىن­دا ورنىقتى جانە ۇدەمەلى ەكونوميكالىق سەرپىن كۇتۋگە بولادى. 2019 جىلى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى 3,9-4,2 پايىزدى قۇراۋى مۇمكىن. ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا درايۆەرى رەتىندە اگرارلىق سەكتوردى اتاۋعا بولادى. سەبەبى مەملەكەت تاراپىنان اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ­عا قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى كەشە­نىن تسيفرلاندىرۋ ماقساتىندا,  بيو­لو­گيالىق اكتيۆتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءۇي شارۋاشىلىعى مەن فەرمەرلەردى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ, ءتيىمدى جاڭا قۇرالدار پاي­­­دالانۋ ارقىلى ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالار اتقارىلۋدا.

مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدى­راۋىنا كەلەر بولساق, ارينە بۇل ءوز كەزەگىندە ەل ەكونوميكاسىنا تەرىس اسەر ەتىپ, شيكى مۇنايدى ەكس­پورت­تاۋ بويىنشا بيۋدجەتكە تۇسە­تىن ءتۇسىم ازايادى. سونىمەن قاتار مۇناي باعاسى ۇلتتىق ۆاليۋ­تاعا ايتارلىقتاي اسە­رىن تيگى­زەدى. تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋى ءوندى­رىس سەكتورىمەن بايلانىستى بول­عان­دىقتان ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدىڭ مەحا­نيز­مىن كۇشەيتۋ اۋاداي قاجەت. مەم­لەكەت ەكونوميكانىڭ وسىنداي باعىتتارىنا باسىمدىق بەرۋدە.

ەركەجان ايتقازى,

«ەگەمەن قازاقستان