قازىرگى جاعداي تۇرعىسىنان قاراعاندا استانا پروتسەسى تۇركيا, رەسەي, يران جانە اقش مامىلەلەرىنە مۇمكىنشىلىك بەرەتىن مەحانيزم رەتىندە سيرياداعى تەڭگەرىمدى داعدارىستىڭ بارىسىن وزگەرتكەندەي. يليم-ءنىڭ (دايش) جەڭىلىسكە ۇشىراۋى ارقىلى سيريادا ءۇش توپتىڭ باقىلاۋى ورنادى. ءبىرىنشى توپقا داماسك رەجىمى مەن ونىڭ وداقتاستارى رەسەي جانە يران, ەكىنشى توپقا تۇركيا مەن وپپوزيتسيالىق كۇشتەر, ءۇشىنشى توپقا اقش جانە ونىڭ قولداۋىنداعى ۇيىم كىرەدى.
2018 جىلعى 19 جەلتوقساندا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ امەريكالىق اسكەرلەردىڭ سيريادان كەتەتىنى تۋرالى مالىمدەمەسى اقش-تىڭ باقىلاۋىنداعى جەرلەردە ۆاكۋمنىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولدى. بۇل جاعداي تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى جاڭا تۇسىنىسپەۋشىلىككە اكەلىپ سوقتى. ويتكەنى ەكى جاقتىڭ ايماقتاعى ۆاكۋمدى تولتىرۋ تۋرالى ۇستانىمدارى وزگەشە بولعاندىعى بەلگىلى. وسى جاعدايدى نازارعا الاتىن بولساق, اقش سيريادان اسكەرلەرىن اكەتكەننەن كەيىن ەلدە بولۋى ىقتيمال كەيبىر وزگەرىس قىلاڭ بەرىپ كەلەدى. بۇل ىقتيمالداردى تالقىلاعان كەزدە اق ءۇيدىڭ نەلىكتەن سيريادان شەگىنۋگە شەشىم قابىلداعانىن اڭعارامىز.
اقش-تىڭ شەگىنۋى يراننىڭ سيرياداعى ىقپالىنىڭ ارتا تۇسەتىندىگىن بىلدىرەدى. سيرياداعى يران اسكەرلەرىنىڭ ماقساتى – باشار ءال-اسادتىڭ بيلىكتە قالۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە اقش اسكەرلەرىنىڭ وسى ەلدەن كەتۋىنە قول جەتكىزۋ. سوندىقتان كەيبىر ساراپشى اقش اسكەرلەرىنىڭ سيريادان كەتۋىن ءبىر جاعىنان اساد جانە يران ءۇشىن جەتىستىك سانايدى.
سونداي-اق تۇركيا جانە ەركىن سيريا ارمياسىنىڭ ەۆفرات وزەنىنىڭ شىعىسىنا وپەراتسيا ۇيىمداستىرۋى ول جەردە باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى «تەرروريستىك مەملەكەتتىڭ» قۇرىلۋىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جاعداي سيريانىڭ بولاشاعىن انىقتاۋدا وپپو-
زيتسيالىق كۇشتەردىڭ پوزيتسياسىن كۇشەيتە تۇسەدى. سونىمەن قاتار تۇركيانىڭ قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلگەن بولادى. بۇدان بولەك ساراپشىلار اقش كۇشتەرىنىڭ سيريادان شىعۋى ماسكەۋدىڭ بۇل ەلدەگى ىقپالىن كۇشەيتەدى دەگەن پىكىردە.
جوعارىدا اتالعان ىقتيمال جاعدايلاردىڭ ءبىرىنشىسى, ياعني يراننىڭ سيرياداعى ىقپالىنىڭ ارتۋى ءيزرايلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەدى دەگەن پىكىر دە بار. بۇل قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اقش پەن رەسەي اراسىندا كەلىسىم جاسالعان بولۋى مۇمكىن. سەبەبى وسىدان ءبىراز بۇرىن ماسكەۋ يران اسكەرلەرىن سيريانىڭ وڭتۇستىگىنەن شىعارۋعا ىقپال ەتكەن بولاتىن. وسى ورايدا 2018 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ميحايل بوگدانوۆتىڭ «سيريانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى قالپىنا كەلگەننەن كەيىن يراننىڭ سيريادا قالۋىنا ەشقانداي سەبەپ جوق» دەپ مالىمدەگەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى گولان جوتالارىنىڭ قايتادان كۇن تارتىبىنە كەلۋى ابدەن مۇمكىن. باسقاشا ايتقاندا, ماسكەۋ ءيزرايلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپ وتىر.
تۇركيانىڭ سيرياداعى ىقپالىنىڭ ارتۋى ماسەلەسىنە كەلسەك, بۇل جاعداي نەگىزى اقش-تىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس كەلەدى. بۇل جەردە ۆاشينگتون انكارامەن اراداعى وداقتاستىق قارىم-قاتىناستاردى قايتا جانداندىرىپ, تۇركيا ارقىلى سيرياداعى ءوز مۇددەسىن قورعاۋدى دىتتەپ وتىر. بىراق اق ءۇي تالاي جىلدان بەرى سيريانىڭ مانبيدج قالاسى مەن ەۆفرات وزەنىنىڭ شىعىسىنا قۇيعان «ينۆەستيتسيالارىنىڭ» تولىق انكارانىڭ قولىنا ءوتۋىن جانە «PYD/YPG كارتاسىنىڭ» ىسكە جاراماي قالۋىن قالامايدى. PYD-ءنىڭ جالعىز ءوزىنىڭ تۇرىك ارمياسىنا قارسى كۇرەستە تابىسقا قول جەتكىزۋى مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا PYD مەن داماسك رەجىمىنىڭ ىنتىماقتاستىعى تەگىن ەمەس. بۇل دەگەنىمىز بۇدان كەيىن «PYD كارتاسىن» داماسك رەجىمى, دالىرەك ايتقاندا ماسكەۋ وينايدى. 2018 جىلى 28 جەلتوقساندا سيريا ارمياسىنىڭ مانبيدجگە كىرگەندىگى تۋرالى جاڭالىقتار اتالعان ىقتيمالدى كۇشەيتەدى. كرەمل تۇرعىسىنان قاراعاندا ەۆفراتتىڭ شىعىس ايماقتارى باشار ءال-اساد رەجىمىنىڭ باقىلاۋىنا ءوتۋى كەرەك. مىسالى, 2018 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى ماريا زاحاروۆا بۇل تۋراسىندا كەلەسى مالىمدەمەنى جاسادى: «بۇل جەردەگى باستى ماسەلە مىناۋ: امەريكالىقتار وزدەرى باقىلاۋدا ۇستاعان ايماقتاردى كىمگە قالدىرادى؟ البەتتە, بۇل جەر داماسك ۇكىمەتى باقىلاۋىنا ءوتۋى كەرەك. دەگەنمەن ازىرگە دەيىن بىزدە ۆاشينگتون مەن داماسك اراسىنداعى قانداي دا ءبىر بايلانىس تۋرالى ەشقانداي مالىمەت جوق. سيرياداعى كەز كەلگەن جاعىمدى وزگەرىس تەك ەلدىڭ بىرلىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن جانە ەگەمەندىگىن نازارعا الا وتىرىپ, تەك ساياسي شەشىم نەگىزىندە عانا پايدا بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز».
رەسەي بيلىگى اقش-تىڭ سيريادان كەتۋى تۋرالى ء«بىز ءالى دە بۇل قادامنىڭ بارلىق سەبەپتەرى مەن موتيۆتەرىن تولىعىمەن تۇسىنبەيمىز» دەگەن مازمۇندا مالىمدەمە جاساعانىمەن, رەسەي مەن اقش اراسىندا قۇپيا ءبىر كەلىسىم بولۋى دا مۇمكىن. ارينە ۆاشينگتون «PYD ارمياسىنىڭ» جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى. اقش پەن رەسەي اراسىنداعى مۇنداي كەلىسىمنىڭ جاسالعاندىعى تۋرالى بولجامدى اراب ەلدەرىنىڭ داماسكىدەگى ەلشىلىكتەرىن قايتا اشۋلارى نەگىزدەيدى. سونىمەن قاتار بۇۇ-نىڭ سيريا جونىندەگى وكىلى جانە جەنەۆا ۇدەرىسىندەگى باستى تۇلعاسى ستەففان دە ميستۋرانىڭ وتستاۆكاعا كەتۋى دە وسى كەلىسسوزدەرگە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. باسقاشا ايتقاندا, ەۆفراتتىڭ شىعىسىنا قاتىستى تۇركيا مەن رەسەيدىڭ ءارتۇرلى ۇستانىمى بار. انكارا مەن ماسكەۋ بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋى كەرەك. كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە يدليب ماسەلەسىندە جاسالعان كەلىسىمگە ۇقساس جاڭا ءبىر كەلىسىم ەۆفراتتىڭ شىعىس بولىگى جونىندە دە جاسالۋىن جوققا شىعارا المايمىز. مۇنداي كەلىسىم جاسالعان جاعدايدا تۇركيا شەكارا ايماقتارىندا ءوز باقىلاۋىن ورناتادى. ال رەسەيدىڭ ايماقتىڭ وڭتۇستىك بولىگىن باقىلاۋعا الۋى, وسىعان بايلانىستى PYD/YPG رەسەيدىڭ باقىلاۋىنداعى اۋداندارعا شەگىنۋى مۇمكىن. ماسكەۋ PYD-ءنىڭ قارۋسىزدانۋىندا جانە بۇل قارۋ-جاراقتىڭ «يەسىنە» قايتارىلۋىندا دانەكەر ءرولىن اتقارا الادى. وسى تۇرعىدان العاندا تۇركيا دەلەگاتسياسىنىڭ 2018 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى ماسكەۋگە ساپارى وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. تۇركيا مەن رەسەيدىڭ اراسىنداعى كەلىسىم استانا پروتسەسىنىڭ تاعدىرىن جانە سوڭعى كەزەڭدە قالىپتاسقان «ەۋرازيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ» بولاشاعىن ايقىندايدى.
دىنمۇحاممەد امەتبەك,
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
انكارا (تۇركيا)