تاريح تابالدىرىعىن ەندى اتتاعان 2019 جىلى ەلىمىزدە كەزەكتى ۇلتتىق ساناق وتكىزۋ ماسەلەسى جوسپارلانىپ وتىر. بۇل – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءۇشىنشى رەت وتكىزگەلى وتىرعان حالىق ساناعى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتتىك جوبا بويىنشا الداعى ۇلتتىق ساناق شارالارىنا 8,8 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولۋ بەلگىلەنگەن ەكەن. بۇل قىرۋار قارجىنىڭ نەگىزگى بولىگى ساناق جۇرگىزۋشى – ينتەرۆيۋەرلەردىڭ جالاقىسىنا جانە پلانشەتتەر ساتىپ الۋعا جۇمسالاتىن كورىنەدى.
وسىنشاما بيۋدجەت قارجىسىن شىعىنداپ, ۇلتتىق ساناق جۇرگىزۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟ جالپى, ون جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن حالىق ساناعىنىڭ ءمانى مەن مازمۇنى نەدە؟ وركەنيەتتى داستۇرلەرگە دەن قويعان اشىق قوعامدا مۇنداي سۇراقتاردىڭ تۋىنداۋى زاڭدىلىق. حالىق ساناعىن جۇرگىزۋ – وتە كۇردەلى, كوپ ەڭبەك ءسىڭىرۋدى جانە مول قارجى شىعىنداۋدى قاجەت ەتەتىن اۋقىمدى شارا ەكەندىگى انىق. بىراق ەرتەڭىن ويلاعان ءورىستى ەل ءۇشىن بۇل – مىندەتتى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە تاريحي ءۇردىس. ساناق قورىتىندىسى وتكەن ون جىل ىشىندە ەلدە بولعان دەموگرافيالىق, مادەني-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە باسقا دا قوعامدىق ولشەمدەردىڭ دامۋ دارەجەسىن كورسەتەدى. ۇلتتىق ساناق كەيبىرەۋلەر ويلاعانداي, دەموگرافيالىق احۋالدى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ادامي رەسۋرستاردىڭ دەڭگەيىن, ازاماتتاردىڭ ءبىلىمىن, دەنساۋلىعىن, تۇرمىستىق احۋالىن, مەملەكەتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن ايقىندايدى. ياعني, ۇلتتىق ساناق تاۋەلسىز قازاقستان دامۋىنداعى ونجىلدىق بەلەسىنىڭ ايناسى.
ەلىمىزدىڭ عاسىرلىق شەجىرەسىندەگى حالىق ساناقتارىنىڭ تاريحىنا توقتالاتىن بولساق, حالقىمىز ءبىر عاسىردا, ياعني حح عاسىردىڭ وزىندە عانا بىرنەشە رەت دەموگرافيالىق قاسىرەتتى باسىنان وتكەرگەن ەكەن. قارىمدى قالامگەر مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ ءوزىنىڭ «جالىن» جۋرنالىندا جارىق كورگەن «حالىق ساناعى: ءوسۋ مەن ءوشۋ» اتتى ماقالاسىندا: «قازاقستان تاريحىندا 1897 جىل مەن 2009 جىلدار ارالىعىندا ون ءبىر رەت حالىق ساناعى وتكىزىلگەن بولاتىن... 1897 جىلعى حالىق ساناعىندا قازاقتار جايلاعان ۇلان-بايتاق جەرلەر تۇتاس قامتىلماعان ەدى. ارينە شەكارانىڭ ار جاعىنداعى قىتاي, موڭعول قازاقتارى دا ەسەپكە تۇسپەي قالعان بولاتىن. وسىنىڭ وزىندە رەسەي قول استىنداعى قازاقتاردىڭ سانى – 3 ملن 786 مىڭ ادام دەپ كورسەتىلسە, 1911 جىلعى ساناقتا – 4 ملن 692 مىڭ قازاق بولدى. ياعني, 15 جىلدا قازاقتار 905 000 ادامعا كوبەيگەن. 1916 جىلى 6 ميلليون بولعان قازاق ءوسىپ, وركەندەۋدىڭ ورنىنا 1940 جىلى 1 ملن 900 مىڭعا دەيىن قۇلدىراپ, 3 ەسەدەن اسا ازايعان. ال بۇل كەزدە كورشىلەس وتىرعان قىرعىز, تۇرىكپەن, تاجىك, ۇيعىرلار 5 ەسەدەن, وزبەكتەر 12 ەسەگە دەيىن كوبەيىپ, ۇنەمى ءوسىپ, ورلەۋ جولىندا بولعان. بۇل حالىقتاردىڭ ءبارى دە ءبىر ساياسي جۇيەدە, ءبىر مەملەكەت ىشىندە ءومىر ءسۇردى. بىراق قازاقتار ەلدەن ەرەكشە ءوسۋدىڭ ورنىنا ءوشىپ, ازايىپ, سانى جاعىنان تومەن قاراي قۇلدىراپ وتىرعان».
مىنە, وسى شاعىن ۇزىندىدەن-اق جيىرماسىنشى عاسىردا قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن قاسىرەتتىڭ قانشالىقتى اۋىر بولعانىن انىق كورۋگە بولادى. الايدا عاسىرلارمەن جاساسقان قازاق حالقى قاتال زامان سوققىسى قانشاما ەسەڭگىرەتسە دە قۇلامادى. ءسۇرىنىپ بارىپ قايتا تۇرىپ, ءوزىنىڭ ماڭگىلىگىن تاعى دا پاش ەتتى. وسى رەتتە ەرەكشە اتاپ وتەتىن ءبىر ماسەلە, سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى قازاقتاردىڭ تابيعي ءوسۋ دەڭگەيى وتە جوعارى بولدى. ماسەلەن, 1940 جىلى وداق بويىنشا تابيعي ءوسىم ءاربىر 1000 ادامعا شاققاندا, 13,2 پروميل, قازاقستاندا 19,4 پروميل بولسا, 1957 جىلى رەسپۋبليكامىزداعى تابيعي ءوسىم 31,4 پروميلگە جەتتى. ال 1958 جىلى رەسپۋبليكامىزداعى قازاق ۇلتىنىڭ تابيعي ءوسىمى ءاربىر مىڭ ادامعا شاققاندا 42 ءپروميلدى قۇراپ, 1960 جىلدارداعى «دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدىڭ» نەگىزى بولدى. سوعىستان كەيىن باس-اياعى 20 جىلدىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ ءوسىمى 3,5 ميلليوندىق مەجەگە قايتا كوتەرىلدى. ال 1989 جىلعى حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسىندا رەسپۋبليكامىزداعى قازاقتاردىڭ سانى 6 ميلليون 535 مىڭ, وداقتاس رەسپۋبليكالاردا 1 ميلليون 670 مىڭ, شەتەلدەردە 1 ميلليون 535 مىڭ ادامدى قۇراپ, قازاق حالقى ءوزىنىڭ ءوسۋ تاريحىندا تۇڭعىش رەت 10 ميلليوندىق مەجەگە جەتتى. كوپ ۇزاماي ازاتتىقتىڭ ارايلى اق تاڭى اتىپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. ەندى مەملەكەتىمىزدىڭ دەموگرافيالىق ساياساتىندا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاسالىپ, ەگەمەن ەلىمىزدە, ءتول جەرىمىزدە ۇلتىمىزدىڭ تابيعي ءوسىمىنىڭ ەسەلەي وسەتىنىن كۇتكەن-اق ەدىك. وكىنىشكە قاراي, شيرەك عاسىردان اسقان تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە بىردە-ءبىر رەت 1960-جىلدارداعىداي «دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ» بولمادى.
قازاقستان الەمدەگى حالىق ەڭ از ورنالاسقان ەل بولىپ سانالادى. قازىر ەلىمىزدەگى ءبىر شارشى شاقىرىم جەردە تۇراتىندار سانى ورتا ەسەپپەن سەگىز ادامنان اينالادى ەكەن. ەندەشە قازاق ەلى ءۇشىن دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ ۇلكەن گەوساياسي ءمانى بار. حالقى سيرەك ۇلى دالاعا كوز الارتۋشىلار ءتورت بۇرىشىمىزدا دا از ەمەس. سوندىقتان وتكەنىمىزدى سارالاپ, بولاشاعىمىزدى بايىپپەن باعدارلاپ, ۇلى دالامىزدىڭ ءتورت قۇبىلاسىنا تۇگەل مامىراجاي جازيرالى ەل قونىستاندىرۋ ءۇشىن دە بىزگە جالپىۇلتتىق حالىق ساناعىنىڭ ماڭىزى زور.
تاعى دا ناقتى تسيفرلارعا جۇگىنەيىك. 2009 جىلعى جالپىۇلتتىق حالىق ساناعىنىڭ دەرەگىن جاريالاعان ستاتيستيكا اگەنتتىگى ەلىمىزدەگى حالىق سانى 16 ميلليون 96 مىڭ ادامعا جەتكەنىن جانە 1999 جىلدان بەرى بۇل كورسەتكىش 6,9 پايىزعا ارتىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 1 ميلليون 28 مىڭ ادامعا كوبەيگەنىن مالىمدەدى. (1989 جىلعى ساناق بويىنشا ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى 16 464 464 ادامدى قۇراعان بولاتىن.) ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ سوڭعى دەرەگى بويىنشا قازىرگى تاڭدا, ياعني 2018 جىلعى 1 قاراشاداعى دەرەككە سايكەس, رەسپۋبليكامىزداعى حالىق سانى 18 ملن 356,9 مىڭ ادامدى قۇراعان كورىنەدى. 2009 جىلعى ساناق مالىمەتى بويىنشا, رەسپۋبليكامىزداعى «قازاقتاردىڭ ۇلەسى 67 پايىزعا جەتتى» دەگەن دەرەك جاريالاندى. ارتىنان بۇل تسيفر 63 پايىزعا ءتۇسىرىلدى. جالپى 2009 جىلعى جالپىۇلتتىق حالىق ساناعى ءتيىستى دارەجەدە وتكىزىلمەدى. ءتىپتى بۇل ۇلتتىق ساناق شاراسىن قايتادان وتكىزۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەر دە بولدى. كەيىننەن انىقتالعانداي, 2009 جىلعى رەسپۋبليكالىق جالپىۇلتتىق حالىق ساناعىن وتكىزۋگە بولىنگەن 1 ميلليارد 144 ميلليون مەملەكەت قارجىسى تالان-تاراجعا سالىنىپ, ۇلتتىق ساناقتى وتكىزۋگە جاۋاپتى بىرقاتار مەملەكەتتىك لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر جاۋاپقا تارتىلدى. ۇلتتىق ساناقتا كەلتىرىلگەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ باسىم بولىگى جارامسىز بولىپ شىقتى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ سالدارىنان تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ونجىلدىق مەرزىمگە بەلگىلەنەتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, وندىرىستىك, دەموگرافيالىق دامۋ جوبالارىنا زور نۇقسان كەلتىرىلدى.
مىنە, 2019 جىلى تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى ءۇشىنشى جالپىۇلتتىق حالىق ساناعى وتكىزىلگەلى وتىر. «اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ ىشەدى» دەمەكشى, وتكەن ساناقتا جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردەن ساباق الىپ, الدا تۇرعان ۇلتتىق ساناقتى جوعارى دارەجەدە وتكىزۋ – ءبىر عانا مينيسترلىك پەن ساناق جۇرگىزۋشى ينتەرۆيۋەرلەردىڭ عانا مىندەتى ەمەس, بۇل بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىن ەلىمىزدىڭ ءاربىر سانالى ازاماتىنىڭ ۇلتتىق پارىزى.
سونىمەن تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى ءۇشىنشى جالپىۇلتتىق حالىق ساناعى 2019 جىلدىڭ قاراشا ايىندا وتكىزىلەدى. بۇل ساناقتىڭ ەرەكشەلىگى – تۇڭعىش رەت حالىق ساناعى تسيفرلى تەحنولوگيا بويىنشا يننوۆاتسيالىق نەگىزدە جۇرگىزىلمەك. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رۋسلان دالەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل رەتتەگى نەگىزگى جاڭاشىلدىق ساناق جۇرگىزۋ جۇمىستارىن تولىق كومپيۋتەرلەندىرۋ بولىپ وتىر. ياعني, ارنايى ينتەرنەت-پورتال اشىلىپ, سول اقپارات كوزىنە ازاماتتار وزدەرى تۋرالى مالىمەتتى ينتەرنەت ارقىلى جولدايتىن بولادى. «ارينە ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, تىركەۋ جۇيەسى دە قالادى. سەبەبى بارلىق ادامدار ينتەرنەت ارقىلى تىركەلمەۋى مۇمكىن. بىراق ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەڭ باستى ارتىقشىلىق – تسيفرلى تەحنولوگيانى قولدانۋ بولماق», دەپ اتاپ كورسەتتى ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر. ەندەشە تسيفرلى تەحنولوگيا نەگىزىندە وتكىزىلەتىن ۇلتتىق ساناقتىڭ اشىق تا دايەكتى بولاتىندىعىنا سەنىم زور.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»