اقش-تىڭ سيريادان شەگىنۋى: تۇركيا مەن رەسەي اراسىندا جاڭا داعدارىس

2018 جىلعى 19 جەلتوقساندا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ امەريكاندىق اسكەرلەردىڭ سيريادان كەتەتىنى تۋرالى مالىمدەمەسى امەريكانىڭ باقىلاۋىنداعى جەرلەردە ۆاكۋمنىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولدى. بۇل جاعداي تۇركيا مەن رەسەي اراسىندا جاڭا تۇسىنىسپەۋشىلىككە اكەپ سوقتى. ويتكەنى ەكى جاقتىڭ ايماقتاعى ۆاكۋمدى تولتىرۋ تۋرالى باسقاشا ۇستانىمدا بولعاندىعى بەلگىلى. وسى اعدايدى نازارعا الاتىن بولساق, اقش-تىڭ سيريادان اسكەرلەرىن اكەتكەننەن كەيىن ەلدە بولۋى ىقتيمال كەيبىر وزگەرىستەر ءوربىپ كەلەدى. بۇل ىقتيمالداردى تالقىلاعان كەزدە اق ءۇيدىڭ نەلىكتەن سيريادان شەگىنۋگە شەشىم قابىلداعانىن اڭعارامىز.

بىرىنشىدەن, اقش-تىڭ شەگىنۋى يراننىڭ سيرياداعى ىقپالىنىڭ ارتا تۇسەتىندىگىن بىلدىرەدى. سيرياداعى يران اسكەرلەرىنىڭ ماقساتى – باشار ءال-اسادتىڭ بيلىكتە قالۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە اقش اسكەرلەرىنىڭ وسى ەلدەن كەتۋىنە قول جەتكىزۋ. سوندىقتان امەريكاندىق اسكەرلەردىڭ سيريادان كەتۋى ءبىر جاعىنان اسادتىڭ جەڭىسى بولسا, ەكىنشى جاعىنان يراننىڭ جەتىستىگى بولىپ تابىلادى.

ەكىنشىدەن, تۇركيا جانە ەركىن سيريا ارمياسىنىڭ ەۆفرات وزەنىنىڭ شىعىسىنا وپەراتسيا ۇيىمداستىرۋى ول جەردە باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى «تەرروريستىك مەملەكەتتىڭ» قۇرىلۋىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جاعداي سيريانىڭ بولاشاعىن انىقتاۋدا وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ پوزيتسياسىن كۇشەيتە تۇسەدى. سونداي-اق تۇركيانىڭ قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلگەن بولادى.

ۇشىنشىدەن, اقش-تىڭ سيريادان شىعۋى ماسكەۋدىڭ بۇل ەلدەگى ىقپالىن كۇشەيتەدى. راسىندا دا, امەريكالىق ءباسپاسوز ترامپتىڭ سيريا شەشىمىن «پۋتينگە جاسالعان جاڭا جىلدىق سىيلىق» رەتىندە سيپاتتاۋدا. اقش-تىڭ سيريادان كەتۋى ماسكەۋدىڭ ماڭىزدى جەڭىسى ەكەندىگى ايقىن. ويتكەنى پۋتين 2015 جىلدان بەرى اقش-تى سيريادان شىعۋعا ماجبۇرلەۋ ءۇشىن اسكەري جانە ديپلوماتيالىق قۇرالداردى قولدانعان ەدى. بۇل جەردە استانا ۇدەرىسىنىڭ ۇلەسى ماڭىزدى ەكەندىگىن دە ايتا كەتۋىمىز كەرەك.

جوعارىدا اتالعان ىقتيمالداردىڭ ءبىرىنشىسى ياعني يراننىڭ سيرياداعى ىقپالىنىڭ ارتۋى ءيزرايلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەدى. بۇل قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اقش پەن رەسەي اراسىنداعى كەلىسىم جاسالعان بولۋى مۇمكىن. سەبەبى بۇرىنىراق تا ماسكەۋ يران اكەرلەرىن سيريانىڭ وڭتۇستىگىنەن شىعىپ كەتۋىنە ماجبۇرلەگەن بولاتىن. وسى ورايدا, 2018 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ميحايل بوگدانوۆتىڭ «سيريانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى قالپىنا كەلگەننەن كەيىن يراننىڭ سيريادا قالۋىنا ەشقانداي سەبەپ جوق» دەپ مالىمدەۋى وتە ورىندى. وسىعان بايلانىستى, گولان جوتالارىنىڭ قايتادان كۇن تارتىبىنە كەلۋى ابدەن مۇمكىن. باسقاشا ايتقاندا, ماسكەۋ ءيزرايلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپ وتىر.

سيريادا تۇركيانىڭ ىقپالىنىڭ ارتۋى ماسەلەسىنە كەلسەك, بۇل جاعداي, نەگىزى, اقش-تىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس كەلەدى. بۇل جەردە ۆاشينگتون انكارامەن اراسىنداعى  وداقتاستىق قارىم-قاتىناستاردى قايتا جانداندىرىپ, تۇركيا ارقىلى سيرياداعى ءوز مۇددەسىن قورعاۋدى دىتتەپ وتىر. بىراق تا اق ءۇي تالاي جىلدان بەرى مانبيدج جانە ەۆفرات وزەنىنىڭ شىعىسىنا قۇيعان «ينۆەستيتسيالارىنىڭ» تولىقتاي انكارانىڭ قولىنا ءوتۋىن جانە «PYD/YPG كارتاسىنىڭ» ىسكە جاراماي قالۋىن قالامايدى. سوندىقتان اقش سيريادان كەتۋ ارقىلى ادەيى جانە سانالى تۇردە بۇل جەردە ءبىر ۆاكۋم قالىپتاستىرۋدا.  PYD-ءنىڭ جالعىز ءوزىنىڭ تۇرىك ارمياسىنا قارسى تابىسقا قول جەتكىزۋى مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا PYD مەن داماسك رەجيمىنىڭ ىنتىماقتاستىعى تەگىن ەمەس. بۇل دەگەنىمىز بۇدان كەيىن «PYD كارتاسىن» داماسك رەجيمى, دالىرەك ايتقاندا ماسكەۋ وينايدى. 2018 جىلى 28 جەلتوقساندا سيريا ارمياسىنىڭ مانبيدجكە كىرگەندىگى تۋرالى جاڭالىقتار اتالعان ىقتيمالدى كۇشەيتەدى.

كرەمل تۇرعىسىنان قاراعاندا ەۆفراتتىڭ شىعىس ايماقتارى اساد رەجيمىنىڭ باقىلاۋىنا ءوتۋى كەرەك. مىسالى, 2018 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى ماريا زاحاروۆا بۇل تۋراسىندا كەلەسى مالىمدەمەنى جاسادى: «بۇل جەردەگى باستى ماسەلە مىناۋ: امەريكاندىقتار وزدەرى باقىلاۋدا ۇستاعان ايماقتاردى كىمگە قالدىرادى؟ البەتتە, بۇل جەر داماسك ۇكىمەتى باقىلاۋىنا ءوتۋى كەرەك. دەگەنمەن, ازىرگە دەيىن بىزدە ۆاشينگتون مەن داماسك اراسىنداعى قانداي دا ءبىر بايلانىس تۋرالى ەشقانداي مالىمەت جوق. سيرياداعى كەز-كەلگەن جاعىمدى وزگەرىس تەك ەلدىڭ بىرلىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن جانە ەگەمەندىگىن نازارعا الا وتىرىپ, تەك ساياسي شەشىم نەگىزىندە عانا پايدا بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز.»

رەسەي بيلىگى اقش-تىڭ سيريادان كەتۋى تۋرالى ء«بىز ءالى دە بۇل قادامنىڭ بارلىق سەبەپتەرى مەن موتيۆتەرىن تولىعىمەن تۇسىنبەيمىز» دەگەن مالىمدەمە جاساعانىمەن, رەسەي مەن اقش اراسىندا قۇپيا ءبىر كەلىسىم بار دەپ ايتۋعا بولادى. شىن مانىندە, ۆاشينگتون ەۆفراتتىڭ شىعىس بولىگىن ماسكەۋ مەن داماسكقا قالدىرۋعا كەلىسكەن بولۋى مۇمكىن. ارينە, ۆاشينگتون «PYD ارمياسىنىڭ» جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى. اقش پەن رەسەي اراسىنداعى مۇنداي كەلىسىمنىڭ جاسالعاندىعى تۋرالى ىقتيمالدى اراب ەلدەرىنىڭ داماسكتاعى ەلشىلىكتەرىن قايتا اشۋلارى كۇشەيتەدى. سونىمەن قاتار, بۇۇ-نىڭ سيريا وكىلى جانە جەنەۆا ۇدەرىسىندەگى باستى تۇلعاسى ستەففان دە ميستۋرانىڭ وتستاۆكاعا كەتۋى دە وسى كەلىسسوزدەرگە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.

باسقاشا ايتقاندا ەۆفراتتىڭ شىعىسىنا قاتىستى تۇركيا مەن رەسەيدىڭ ءار ءتۇرلى ۇستانىمى بار. بۇل قارسى كوزقاراستار انكارا مەن ماسكەۋدىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن.

انكارا مەن ماسكەۋ بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋى كەرەك. كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە يدليب ماسەلەسىندە جاسالعان كەلىسىمگە ۇقساس جاڭا ءبىر كەلىسىم ەۆفراتتىڭ شىعىس بولىگى جونىندە دە جاسالۋى مۇمكىن. مۇنداي ءبىر كەلىسىم جاسالعان جاعدايدا تۇركيا شەكارا ايماقتارىندا ءوز باقىلاۋىن ورناتادى. ال رەسەيدىڭ ايماقتىڭ وڭتۇستىك بولىگىن باقىلاۋعا الۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى PYD/YPG رەسەيدىڭ باقىلاۋىنداعى اۋداندارعا شەگىنۋى مۇمكىن. ماسكەۋ PYD-ءنىڭ قارۋسىزدانۋىندا جانە بۇل قارۋ-جاراقتىڭ «يەسىنە» قايتارىلۋىندا دانەكەر ءرولىن اتقارا الادى. باسقاشا ايتقاندا, رەسەي PYD-ءنىڭ جاڭا پاترونىنا اينالۋى مۇمكىن.

قورىتا ايتقاندا, ترامپ استانا ۇدەرىسىنىڭ ءۇش كەپىلگەرى ماسكەۋ, تەگەران جانە انكارانىڭ اراسىندا كيكىلجىڭ تۋدىرىپ, ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋ ماقساتىندا كەرەمەت قادام جاسادى. بۇل قادامنىڭ ءساتتى بولۋ ىقتيمالى وتە جوعارى. وسى تۇرعىدان العاندا تۇركيا دەلەگاتسياسىنىڭ 2018 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى ماسكەۋگە ساپارى وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. تۇركيا مەن رەسەيدىڭ اراسىنداعى كەلىسىم استانا ۇدەرىسىنىڭ تاعدىرىن جانە سوڭعى ەكى جىلدا قالىپتاسقان «ەۋرازيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ» بولاشاعىن ايقىندايدى.

دىنمۇحاممەد امەتبەك,

انكاراداعى انكاسام زەرتتەۋ ورتالىعى ەۋرازيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى,

دوكتور PhD