ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىن بارشا قازاقستاندىقتار سياقتى وتىرارلىقتار دا زور ىقىلاسپەن قابىلدادى. ەلباسىنىڭ بۇل ماقالاسى ءبىز مەكەندەگەن ۇلى دالانىڭ, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ دۇنيە ءجۇزى وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقانىن, ونىڭ تاريحتا الاتىن ورنىنىڭ ەرەكشە ەكەندىگىن جان-جاقتى دالەلدەپ بەردى.
جالپى قازاقستاندىقتارعا ەرەكشە وي تاستاعان ماقالادا كەڭىستىك – بارلىق نارسەنىڭ, ال ۋاقىت – بۇكىل وقيعانىڭ ولشەمى ەكەنى, ال تاريح ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ توعىسقان كەزىنەن باستالاتىنى, كەز كەلگەن ەلدىڭ اتا تاريحىنداعى ۇلى جەتىستىكتەرىمەن ماقتانۋىنىڭ زاڭدىلىق ەكەندىگى, ونىمەن تەك ماقتانىپ قانا قويماي, ونى تەرەڭ زەرتتەپ, وزدەرىنىڭ ءتۇپ-تامىرلارىن بىلۋگە ۇمتىلۋى وتە ورىندى ەكەندىگى ايتىلادى.
ماقالادا ەلباسى اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى بىزدەن باستالعانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن. اتقا مىنگەندە قولايلى بولۋ ءۇشىن شالباردى دا بابالارىمىز ويلاپ تاپقان. ەر-تۇرمان مەن ۇزەڭگىنى پايدالانۋ سول كەزدەگى وركەنيەت ءۇشىن توڭكەرىسپەن بىردەي باعالانعان. ويتكەنى ەردە نىق وتىرىپ, قوس اياقتى ۇزەڭگىگە تىرەپ ساداق اتقاندا جەبەسى ۇزاققا ءارى نىساناعا ءدوپ تيسە, قىلىشپەن شاپقاندا ونداعان ەسە قۋاتپەن شاباتىن بولعان. بۇل, ارينە قارسى كەلگەن جاۋىنا ۇرەي تۋعىزعان. ءداۋىرىمىزدىڭ ءى عاسىرىنا دەيىنگى ۇلى دالادا ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى, وسىنداي الىپ تەرريتوريانى يەلەنىپ قالۋىمىز دا, اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىن شەبەر مەڭگەرگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىگى مەن جانقيارلىق باتىرلىعىنىڭ ارقاسىندا بولسا كەرەك. سول داۋىردەن ۇرپاقتان-ۇرپاققا, اتادان-بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان ات ۇستىندەگى ۇلتتىق ويىندارىمىزدىڭ ۇرپاقتارىمىزدى ەرلىككە, ەپتىلىككە, باتىلدىققا, ەرجۇرەكتىلىككە, وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋدەگى الار ورنى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتاندا اۋدانىمىزدا ۇلتتىق ويىنداردى دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلۋدە. اۋدانىمىزدا ات سپورتى فەدەراتسياسى قۇرىلىپ, ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋدە. سوڭعى جىلدارى كوكپارشىلارىمىز ءىرى دودالاردان جۇلدەلى ورالىپ ءجۇر.
ەلباسىنىڭ: «ەجەلگى وتىرار قالاسىنىڭ بىرقاتار نىساندارىن – ۇيلەرى مەن كوشەلەرىن, قوعامدىق ورىندارىن, سۋ قۇبىرلارىن, قالا قامالىنىڭ قابىرعالارى مەن تاعى دا باسقا جەرلەرىن ءىشىنارا قالپىنا كەلتىرەتىن تۋريستىك جوبا دا قىزىقتى بولماق. وسىنىڭ نەگىزىندە ءبىلىمدى دارىپتەۋگە جانە ءتۋريزمدى دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلۋى قاجەت», دەپ ولكەمىزگە ارنايى نازار اۋدارعانى ءبىزدى, ياعني وتىرارلىقتاردى ەرەكشە قۋانىشقا بولەدى.
ەلباسى اتاپ كورسەتكەن وسى ماسەلەلەردى تەز ارادا شەشۋ ءۇشىن قاراجات كەرەك ەكەنى بەلگىلى. ەگەر قارجى بولىنگەن جاعدايدا وتىرار اۋدانى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىن.
ۇلى دالانىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسى وتە زور ەكەنى داۋسىز. باتىس پەن شىعىستى, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى جالعاعان ۇلى جىبەك جولى تەك قانا ساۋدا-ساتتىقتى عانا وركەندەتكەن جوق. وسى جول ارقىلى مادەنيەتتەر توعىسىپ, ول عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. باسقانى ايتپاعاندا, ورتا عاسىرلىق وتىراردا شىعىس مونشاسى, ەڭسەلى دە ءزاۋلىم مەشىت-مەدرەسەلەر, الەكساندريادان كەيىنگى ەكىنشى كىتاپحانا, تەڭگە سارايى, تاعى باسقا اسەم عيماراتتار بوي كوتەرگەن. تالايلار كارىز جۇيەسىنىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەن سول كەزەڭنىڭ وزىندە وتىرار قالاسىندا ورتالىقتانعان كارىز جۇيەسى بولعانىن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى دالەلدەپ وتىر. اتا-بابالارىمىز ەجەلدەن تابيعي ورتانى قورعاۋ, تازالىق, ەكولوگيا ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعان. ماسەلەن, وتىرار قالاسى اكىمشىلىك, ساۋدا-ساتتىق, مادەنيەت پەن ءبىلىم ورداسى بولسا, ونىڭ اينالاسىنداعى التىنتوبە, پىشاقشىتوبە, قۇيرىقتوبە, كوكماردان ت.ب. قالالاردىڭ ءبارىنىڭ اتقاراتىن ءوز مىندەتتەرى بولعان. التىنتوبەدە مىس پەن مىرىش, قولا, التىن, كۇمىس وڭدەلىپ, تەڭگەلەر سوعىلعان. بۇل تەڭگەلەر ورتا عاسىرلاردا ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ وركەندەۋىنە قىزمەت ەتكەن. سونداي-اق زەرگەرلەرىمىز التىن, كۇمىستەن سوققان ساقينا, بىلەزىك, القا, شولپى سەكىلدى اشەكەي بۇيىمدارىمىز تالاي جات جەرلىكتەردى تاڭعالدىرعان. بۇل بۇيىمداردى وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق مۋزەيىنەن تاماشالاۋعا بولادى.
پىشاقشىتوبە قارۋ-جاراعىمەن, ونىڭ ساپالىلىعىمەن شارتاراپقا داڭقى جايىلعان. دەمەك, مەتالل وڭدەۋدىڭ شىڭىنا جەتىپ, الەمگە ايگىلى قارۋلارمەن قوسا, جەر وڭدەۋ ىسىنە پايدالانىلعان ءارتۇرلى سوقا, وراق, كەتپەن سەكىلدى بۇيىمداردى دا ەرەكشە ادىسپەن جاساعان. وسىنداي قۇرال-سايمانداردىڭ ارقاسىندا وتىرار ولكەسى وازيسكە اينالعان. وتىرار قالاسى ارىس وزەنىنىڭ سىرداريا وزەنىنە قۇيىلاتىن ساعاسىندا ورنالاسقاندىقتان, ءبىزدىڭ ءداۋىردىڭ ءى عاسىرىنىڭ وزىندە مۇندا سول كەزدەگى تەڭدەسى جوق سۋلاندىرۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەپ, جۇزدەگەن گەكتار جۇزىمدىكتەر, الۋان ءتۇرلى جەمىس اعاشتارى, جايقالعان بيدايى مەن تارىسى, ءتىل ۇيىرەر قاۋىنى مەن قاربىزى وتىراردىڭ داڭقىن ونان ءارى اسقاقتاتا تۇسكەن. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سول كەزدەگى ارىق-اتىزداردىڭ ءىزى ساقتالىپ, يرريگاتسيالىق جۇيەلەر ارادا سان عاسىرلار وتسە دە سول كۇيى جاتىر. دەمەك بۇل قازاقتار تەك قانا كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانعان, ۇلى دالادا تەك كوشپەندىلەر ءومىر ءسۇردى دەگەن ۇعىمدى تەرىسكە شىعارادى.
قۇيرىقتوبە جانە جامانتوبەلەر دە ءوز ميسسيالارىن ءمىنسىز اتقارىپ, وتىرارلىقتاردى ەت, ءسۇت, تەرى, جۇنمەن قامتاماسىز ەتكەن. مۇندا مال بورداقىلانىپ, سۇتتەن كوپتەگەن ونىمدەر ءوندىرىلىپ, تەرى-جۇننەن كيىمدەر دايىندالعان.
بۇگىندە ءاربىر تاسى مەن توپىراعىن تۇرتسەڭ عاسىرلاردان سىر شەرتە جونەلەتىن وتىرار ولكەسى ىشكى جانە سىرتقى ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن كوپتەگەن يگى شارالار اتقارىپ جاتىر. بۇكىل مۇسىلمان قاۋىمى ءتاۋ ەتىپ, قاستەر تۇتاتىن ارىستان باب كەسەنەسىنىڭ ماڭايىن اباتتاندىرۋ, عاسىرلار سىرىن قوينىنا جاسىرعان وتىرارتوبە قالاجۇرتىنا الىس-جاقىن ەلدەردەن كەلەتىن تۋريستەرگە جاعداي جاساۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. مۇنان بولەك مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرگە ارىستان باب پەن وتىرارتوبە قالاجۇرتى اراسىنداعى اۋقىمدى جەرگە «ساپار» ورتالىعىن سالۋ قولعا الىندى. اتالعان ءۇش نىسان دا ءتيىستى قارجى ۋاقتىلى بولىنسە, 2019 جىلدىڭ تامىز ايىندا قۇرىلىس جۇمىستارى تولىق اياقتالىپ, تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتە باستايدى.
«ساپار» ورتالىعىن سالۋداعى ماقسات – وتىرار ءوازيسىنىڭ مادەني مۇراسىن ەلىمىز بەن شەتەلدەردە ناسيحاتتاۋ, وتىرار قورىق-مۋزەيىنىڭ تەرريتورياسىندا ورنالاسقان تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن قورعاۋ مەن ولاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, تۋريزم سالاسىنىڭ زاماناۋي تالاپتارىنا ساي تۋريستىك ورتالىق جاساۋ بولىپ تابىلادى.
وتىرار قالاجۇرتىنىڭ «ساپار» ورتالىعى – بۇل مادەني تۋريزم ورتالىعىنا اينالۋعا ءتيىس بىرەگەي نىسان. وتىرار قورىق-مۋزەيىنىڭ بازاسىندا كوممۋنيكاتسيا, مادەني اقپارات جانە شىعارماشىلىق يننوۆاتسيالار ورتالىعىن جاساۋ, قورىق-مۋزەيدىڭ فۋنكتسيالارىن مادەني-اعارتۋ مەن يميدجدىك ورتالىق دەڭگەيىنە دەيىن كەڭەيتىپ, تاريح عىلىمى, ارحەولوگيا, رەستاۆراتسيا, ونەرتانۋ, ەتنوگرافيامەن ۇشتاستىرۋعا جاعداي جاساۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەلباسىنىڭ تۇركىستان قالاسىن وبلىس ورتالىعى ەتۋ جونىندەگى جارلىعىن تاريحي شەشىم دەپ قابىلدايمىز. تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسىنا اينالعان قالاعا كەلۋشى تۋريستەردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتا تۇسۋدە. بۇل جاعدايدىڭ وتىرارعا دا وڭ ىقپالى بار. سەبەبى تۇركىستانعا كەلگەن تۋريستەر وتىرارعا سوقپاي كەتپەيدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسىندا: « ۇلى دالا ءال-فارابي مەن ياساۋي, كۇلتەگىن مەن بەيبارىس, ءاز-تاۋكە مەن ابىلاي, كەنەسارى مەن اباي جانە باسقا دا كوپتەگەن ۇلى تۇلعالار شوعىرىن دۇنيەگە اكەلدى», دەپ اتاپ كورسەتكەن. سونداي-اق ماقالادا: «وراسان زور كەڭىستىكتى يگەرە بىلگەن تۇركىلەر ۇلان-عايىر دالادا كوشپەلى جانە وتىرىقشى وركەنيەتتىڭ وزىندىك ورنەگىن قالىپتاستىرىپ, ونەر مەن عىلىمنىڭ جانە الەمدىك ساۋدانىڭ ورتالىعىنا اينالعان ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ گۇلدەنۋىنە جول اشتى. ماسەلەن, ورتا عاسىرداعى وتىرار قالاسى الەمدىك وركەنيەتتىڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ ءبىرى – ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى دۇنيەگە اكەلسە, تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى قوجا احمەت ياساۋي تۇركىستان قالاسىندا ءومىر ءسۇرىپ, ءىلىم تاراتقان», دەپ ۇلى تۇلعالارىمىز جونىندە ايقىن دا انىق ايتىلعان.
ەلباسىمىزدىڭ تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاۋعا باعىتتالعان ويلارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وتىرار اۋدانىندا ورنالاسقان الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان, ەنتسيكلوپەديست عالىم ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ كىندىك قانى تامعان وقسىز قالاجۇرتىنىڭ ماڭايىن اباتتاندىرۋ, تۋريستەرگە قولايلى جاعداي جاساۋ وتە ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار 2020 جىلى ۇلى ۇستازدىڭ تۋعانىنا 1150 جىل تولايىن دەپ وتىر. بۇل ايتۋلى كۇندى جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ماقساتىندا, دايىندىق جۇمىستارىن قازىرگى ۋاقىتتان باستاۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. الەمدەگى فارابيتانۋشى عالىمداردىڭ شاقىرىلۋىمەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, ءال-ءفارابيدىڭ اراب تىلىندەگى ولەڭدەرى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, ۇلى دالا ەلىنە كەڭىنەن تانىلۋى كەرەك.
سونىمەن بىرگە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدان بولەك وتىرارلىق وتىزدان اسا فارابي بارىن دا ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. بۇل بابالارىمىزدىڭ عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىن اتاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. بولاشاقتا وسى بابالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن تولىق زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا قوسۋ مىندەتى الدىمىزدا تۇر.
تەرەڭ تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, كەلەشەكتەگى ەل يگىلىگىنە اينالاتىن وسىناۋ باعىت-باعدارى ايقىن ماقالاداعى ماسەلەلەردىڭ جۇزەگە اسۋى جولىندا بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساپ, ايانباي ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك.
ەرلان ايتاحانوۆ,
وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى
تۇركىستان وبلىسى