ءوزى دە, ءسوزى دە بولەك دارا تۇلعا

ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ ەسىمىن مەن تۇڭعىش رەت عۇلاما قايىم مۇحامەت­حانوۆتان ەستىپ ەدىم. قايىم اعامىز جەڭگەيمەن بىرگە ماسكەۋگە كەلىپ ءبىزدىڭ ۇيدە قوناقتا بولعان. ەركىن وتىرىپ, كەڭ كوسىلە سويلەگەن. تەلەگەي تەڭىز ءبىلىم, ءومىردىڭ اششىسىن كوپ تارتقان, بىراق نامىسىن تاپتاتپاعان, رۋحىن الاسارتپاعان قاسيەتتى اعامىزدىڭ جاراتىلىسى بولەك ەدى.

− روللان, ساعان شاھكارىم قاجى مەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ءبىر داپتەر قول­جازبالارىن ارنايى اكەلدىم. سەنىڭ جۇ­رەگىڭدە دە اسقان اقىنداردىڭ, شىن مانىندە ءدىنشىل ادامداردىڭ سوزدەرى مەن ويلارى ۇيالاسىن دەگەن تىلەك. شاھكارىم قاجى تۋرالى رومانىڭا كەرەك بولادى. ال مىنا ءماشھۇر ءجۇسىپ اتاڭدى ىڭعايى كەلسە «ليتەراتۋرنايا گازەتاعا» تىقپالاپ جىبەر. شاھكارىم قاجىنىڭ ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى تۋرالى تولعانىپ جازعان سوزدەرىڭدى «لگ»-دان وقىدىم. ءسۇيسىندىم. بۇل باباڭنىڭ دا, سەنىڭ دە جانايقايلارىڭ. كەرەكۋدىڭ ءماشھۇرى دە تەرەڭ ادام. حالقىنىڭ باقىتىن ويلاعان كيەلى جان. لەنين كىتاپحاناسىندا الاش وردا تۋرالى مالىمەتتەر كوپ, سولاردى تاعى دا مۇقيات قاراپ شىق. سونىڭ ىشىنەن ماشەڭدى تاباسىڭ, − دەپ ەدى. 

ول كەزدە مەنىڭ «شايتاننىڭ تاعى» رومانىما ماسكەۋدىڭ «سوۆەتسكي پيساتەل» باسپاسىندا ءازىر شىعارۋعا بولمايدى دەگەن قاتال ۇكىم بەرىلىپ يىعىنا ۇلتاراق جاپسىرعان ادامدار جوسپاردان سەگىز جىلعا لاقتىرىپ تاستاعان. مەن ول كەزدە 32 جاستا ەدىم جانە ماس­كەۋدە ماعان دەگەن سەنىمسىزدىك سال­قىنى دا ۇدەي تۇسكەن. سودان دا مەن لەنين كىتاپ­حاناسىنا بارىپ, الاش وردانىڭ قاعازدارىن قاراي المادىم. بىراق ورىنبوردىڭ مول ارحيۆىنە بوي سۇڭگىتىپ جۇمىس ىستەپ جاتقانىمدا, مەنى ول جەردەن تايقىتىپ جىبەردى. ءماش­ھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ ەڭبەكتەرى مەن ءۇشىن جابىلىپ قالدى. قايىم اعام الىپ كەلگەن داپتەردەگى ازداعان ولەڭدەرىن كوڭىلگە ءسىڭىرىپ كوبىن جاتتاپ تا العانمىن. ماس­­كەۋ مەتروسىندا ءجۇرىپ, ماشەكەڭ با­بامىزدىڭ ولەڭدەرىن كۇبىرلەپ جاتقا وقۋشى ەدىم-اۋ.

«شامشىراق ەدىم جايناعان

ءوز-وزىمنەن سونگەنىم.

ءبىلدىم وسى ساپاردا

باسىما اجال تونگەنىن!

ەلدە قالدىڭ كوپ دوستار.

توپىراق سالىپ كومبەدىڭ!

توپتان اسقان جىگىت ەم,

كىم بولار ەندى ەرمەگىڭ؟!

جالعان دۇنيە قايتەيىن,

وزەگىمدى ورتەدىڭ!

بەزىندەي اق قايىڭنىڭ,

جاس بولسام دا بەرىك ەدىم.

قىراتتان قاشقان تۇلكىدەي,

قىزىقتى دۇنيە الدادىڭ.

كۇيمەگە جازدا جەكتىرىپ,

ءۇش جورعانى پارلادىم.

ناۋقاس, شىركىن, مەڭدەتىپ,

سوڭىمنان ءسىرا قالمادىڭ!

ساپارعا شىعىپ كەرۋەنمەن,

تاستۇلەك قۇستاي سامعادىم.

وتىز ەكى ميزامدى,

تەگىس وقىپ تالدادىم.

كوتەرمەي قايدا بارايىن,

اللانىڭ باسقا سالعانىن؟!

تويىمى جوق, قارا جەر,

ەل كورسەتپەي, جالمادىڭ!

ۇلكەن-كىشى قايران جۇرت

ارازداسپاي قالعانىم!

ۇلكەن-كىشى, قايران, جۇرت

قارىزىم بولسا المادىم.

ويناپ-كۇلگەن قۇربىلار,

توپىراق قولدان سالمادىڭ!

ولەم دەگەن ويدا جوق,

باسىما كەلىپ اڭدادىم.

وتىز جىگىت ىشىندە

اجال, مەنى تاڭدادىڭ».

ءدال وسى ولەڭنىڭ جالعاسىن مەن شىڭ­عىستاۋدىڭ اسقاق جۇرەكتى, نامىسشىل, ءدۇلدۇل, ەپيك اقىنى, بولمىسى بولەك شاكىر ابەنوۆ اعامنان ەستىگەن ەدىم. «شايتاننىڭ تاعى» رومانىن ماسكەۋ شىعارمايتىن بولعان سوڭ, (روماندى 29 جاسىمدا باستاپ, 32 جاسىمدا ءبىتىردىم. ال رومان «سوۆەتسكي پيساتەل» باسپاسىنان 40 جاسىمدا, 1986 جىلى بيلىك باسىنا ميحايل گورباچەۆ كەلگەندە عانا جارىق كوردى. سونداي زامان بولدى عوي...) كوڭىل قۇلازىپ, ءبىراز رەسەيدى ارالاپ, كۇزدە سەمەيگە اكەمە تارتىپ كەتتىم. ەلدى ارالاعان بولدىم. سول جىلى قۇندىزدى اۋىلىنا, شاكىر ابەنوۆ اعاما سالەم بەرۋگە ارنايى باردىم. ول كىسى تورگى ۇيدە, الاسا دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا قۇران كىتابىن وقىپ وتىر ەكەن. ۇستەل ۇستىندە كىتاپ كوپ, قولجازبالار, ۇلكەن سىيا سا­ۋىت, قالام كورىنەدى. سول كۇنى اعا ەكەۋمىز تۇڭعىش رەت ۇزاق, جۇيەلى اڭگىمە قۇردىق. اقىل ۇيرەتىپ, مورال وقىپ مازاڭدى الاتىن قىرت شالداردى قازاق دالاسىندا كوپ كوردىم. سولاردان جالىعىپ, شارشاعان كەزىم دە بولدى. شاكىر اعا دا, قايىم اعا دا اقىل ايتىپ ءوزى دە تالاۋسىراعان ميىڭدى شۇقىپ, مازاڭدى المايتىن. بۇل دا, ولاردىڭ بويىنا بىتكەن وزگەشە قا­سيەت بولسا كەرەك. تازا دەموكراتيالىق كوز­قاراس. دەموكراتيالىق پايىم. ەكەۋى دە كولىمانىڭ ىزعارىنان وتكەن سا­يىپقىران ادامدار. ۇندەمەسە, تىمىرىق, بيىك شاتقالعا قونىپ كەڭ جازىقتى ءجىتى باعىپ وتىرعان بۇركىت سياقتى تاس-ءتۇيىن جيناقى, ال سويلەسە, شەشەن تىلمەن, وبرازدى كوركەم سۋرەتپەن بەزەندىرىلگەن كەڭ اۋقىمدى مونولوگ. ءبىر ءسوزدى ەكىنشى رەت قايتالامايدى. ەرنەست حەمينگۋەي دە جازۋ تەحنيكاسى جونىندە ايتقان ويىندا, ءبىر جازىلعان ءسوز, سەگىز جولدان كەيىن عانا قايتالانۋى كەرەك دەگەن. ايتپەسە, ءسوز ءجيى قايتالانسا تاپتاۋرىن بولىپ كەتەدى. شاكىر اقىن قازاق حالقىنا ءتان ءريتمدى جاقسى ۇستايدى. ەندىگى تىرىلەردىڭ ىشىندە قازاقى ءريتمدى ۇستاي بىلەتىن ادام قالعان جوق.

ادامدى سىناۋدا الدىنا كىسى سالمايتىن شاكىر اقىن, دومبىراسىن اقى­رىن عانا كۇيلەپ وتىرىپ: − مەن ساعان ءبىر ءان ايتايىن, سەن سونىڭ كىمدىكى ەكەنىن ءبىلىپ كورشى؟ − دەدى. − اسىلى, بۇل ءان ەمەس, ۇلكەن داستان. مەن كەيدە «جا­پالدىڭ» ء(وز پوەماسى) ۇنىنە سالىپ جال­عىز وتىرعاندا كوڭىل باسامىن.

قاباعى ءتۇيىلىپ, ءوڭى كۇرەڭىتىپ, دومبىراسىن قاتتى قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ باستاپ كەتتى.

«ۇل تۋماس بۇل ارعىننان

ءنۇسىپحانداي,

قور بولعان پەندە كوپ قوي تىلگە نانباي.

قايعى مەن قاسىرەتتەن تۇك پايدا جوق,

جىلادىق باعانادان سالىپ ويباي.

قۇداي ءبىر, پايعامبار حاق تىڭداعاندا,

جەتەدى كىمنىڭ كوزى بۇل جالعانعا؟!

بىرەۋدى ۇيدە, بىرەۋدى تۇزدە الادى,

پەندەسىن جاراتۋشى سىناعاندا.

حالىق ءۇشىن كەڭ جارالعان بولعانىم-اي,

الىسقا ايداپ اجال بارعانىم-اي!

«سابىر ءتۇبى – سارى التىن», – 

دەگەن ءسوز بار.

كونەمىز جازىمىش باسقا سالعانىن-اي!

سابىرلى ادامعا لايىق مىنەز-ق ۇلىق,

ۇل تۋماس ءنۇسىپحانداي توبىق­تىدان.

ەر ەدى, جاس تا بولسا كوپكە ۇناعان,

شاريعات پەن ميزامعا جەتىك تۋعان».

شاكىر اقىننىڭ ماڭدايى شىپ-شىپ تەرلەدى. كوزى ۇشقىن اتادى. داۋىسى ەندى عانا اشىلىپ, كوكىرەگى كەڭەيە تۇسكەندەي. ءسال تىنىستاپ, دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ توقتادى. − قىزىم, ىستىق ءشاي اكەل, − دەدى. ىستىق قويۋ قوڭىر قىزىل ءشايدى ءسىمىرىپ-ءسىمىرىپ الىپ, قايتادان دومبىراسىن قولىنا الدى. ءۇنسىز. اقىن كوڭىلى ءان مەن ولەڭنىڭ قۇزىرىنا قۇلاپ كەتكەن. ەندى جۋىق ارادا شىعا الار ەمەس.

«جاقسى كورگەن اقىننىڭ,

ءبىرى ەدى ءبىرجان سال.

توپ باستاعان ۇنەمى

ءبىرجان ەدى جىگىت نار...».

شاكىر اقىن زارلاپ-زارلاپ الىپ ازەر توقتادى. دومبىراسىن الدىنا وڭگەرىپ, مول ورامالمەن ماڭدايىن, بەتىن ءسۇرتتى. − اكە, شاي دايىن, دەپ داۋىستادى قىزى. اقىن ۇندەگەن جوق. قىزى بولمەگە باسىن عانا سۇعىپ: − اكە, شايعا كەلىڭىز, شار­شادىڭىز, دەپ تاعى قايتالادى. − بارا تۇر, قىزىم. ات باسىنداي التىن اكەل­گەندەي, اڭقىلداما, − دەدى جايدارى, سابىرلى كەيىپپەن.

− ال روللان, وسىدان سەن نە ۇقتىڭ؟ بۇل كىمنىڭ ولەڭى؟ سونى ايتشى ماعان, − دەدى ءسال شارشاڭقىراعان سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان اقىن ارقاسىن جاستىق­قا بەرىپ شالقايا وتىرىپ جاتىپ.

مەن مۇدىرمەستەن: − ءماشھۇر ءجۇسىپ­تىڭ ۇزاق ولەڭى عوي, − دەدىم. − توبىقتىدان شىققان ءنۇسىپحان دەگەن ءوزى سەرى, ءوزى باي, ەل قامقورشىسى بولا بىلگەن ادام. ومىردەن جاستاي كەتكەن. اباي بابامىزبەن ارالاس-قۇرالاس, جاقسى دوس بولعان.

شاكىر اعام لەزدە ارقاسىن جاستىقتان ج ۇلىپ الىپ, تىك وتىرىپ ماعان وتكىر كوزدەرىن قاداپ بوگەلە بەردى. ءۇنسىز. كوزى وڭمەنىڭنەن وتەدى. − وسى ولجاس پەن سەنى قازاق جازارلارى ورىسشىل دەپ جاق­تىرمايدى. سەنى ماسكەۋگە قاڭعىرىپ كەتكەن تالانتى نىق بولعانىمەن, قازاقى تانىمى تومەن دەيدى. مەن ولارعا قو­سىلمايمىن. مەنىڭ ءوز ويىم بار. 

سۋىپ قالعان ءشايدان ءبىر ۇرتتاپ الىپ, ءتىل قاتپاي بوگەلە بەردى. − سەنى, اباي اتاڭدى كىنالاعانداي ورىسشىل دەيدى, ءا؟ ال وزدەرى ماشەكەڭدى بىلمەيدى. سەن سوناۋ ماسكەۋدە جاتىپ ونى ءبىلىپ وتىرسىڭ. وسى ناعىز قازاق ءبىز ەمەس, ولجاس ەكەۋىڭ بولساڭ كەرەك, مەن بىلسەم. ءبىلىم بار عوي, قالعىماعان نامىس, تەنتىرەپ كەتپەگەن رۋح بار عوي بويلارىڭدا. قازاق ءىشى كورە المايتىن الاۋىز ەل. زامان وزگەرسە دە, ادام بويىنداعى ءبىتىم-بولمىس وزگەر­مەيدى ەكەن. وسى وي دۇرىس, بىلەم. وسىعان توق­تايىن. ال سەن, الماتىدا سەڭدەي سى­عىلىسقان پىسىقاي جازارلارعا نازار دا سالما. ارلان قاسقىرداي جالعىز تارت! ۇلى اباي مەن شاكىرتى شاھكارىم قاجىنىڭ دا تاڭداپ تاپقان بەكىمى سول بولاتىن. سەندە وزگە جول جوق. ونەردە دە ولشەم جوق. تارت العا, شىڭعىستاۋدىڭ ارلان قاسقىرى. اباي مەن قاجىنى الدارىڭا سالىپ, الەم ادەبيەتىندە ولجاس ەكەۋىڭ ويران سالىڭدار. سەندەردىڭ جۇرەكتەرىڭە اللا قۇيعان تالانت ولشەمى تەڭدەسسىز. سونى شايقالتىپ ءار جەردە بەكەر توگىپ, ءراسۋا قىلىپ الىپ جۇرمەڭدەر. وسى باتا بولسىن ساعان. ءاۋمين!

ءماشھۇر ءجۇسىپ بابامدى بىلگەنىمە رازى بولعان اقىن كوڭىلىنىڭ تاسقان كەزى ەدى. اسىلدار ومىردە ءبىر-ءبىرىن قاپىسىز سىيلاپ وتەتىندەرىنە سول جولى كوزىم جەتتى. ۇلىلاردا كۇندەستىك, قىزعانىش دەگەن بولمايدى ەكەن-اۋ دەپ ويلادىم. 

− اكە, اس دايىن! − دەپ قىزى تاعى دا ءبىزدى داستارقان باسىنا شاقىردى.

− استان ۇلكەن ەمەسپىز, ءجۇر, قول شايايىق, − دەدى اقىن. مەن قولتىعىنان سۇيە­مەك ەدىم, قولىن تارتىپ الدى. − ءوزىم – دەدى ءور اقىن. داۋىسى دالا بۇر­كىتىندەي شاڭق ەتە ءتۇستى. كوزى دە ىزعار شا­شىپ تۇر ەدى. قايران توبىقتىنىڭ مى­نەزى-اي! − دەپ ويلادىم.

اسا قادىرلى شاكىر اعاممەن ءبىر كۇن, ءبىر ءتۇن وڭاشا وتىرىپ سىر شەرتىسكەن ءساتىم ءومىرى جادىمنان شىقپاس. ادامعا ايتپايتىن جۇرەك تۇكپىرىندەگى جا­بۋلى قالعان ويلارىمەن ءبولىسىپ ەدى. ول قارت ادامنىڭ مۇڭداسار ادامىن تاپپاي قا­جىعان, جالعىزدىقتان شارشاعان كوڭىل ايدىنى ەمەس, مەن ءۇشىن باعا جەت­پەس ساباق. شىڭعىستاۋدىڭ عۇلاما وي­شى­لىنىڭ تەگىن لەكتسياسى ەدى.

− ماشەكەڭ, سەن ايتىپ وتىرعان كوش­پەندىلەر تسيۆيليزاتسياسىنىڭ سوڭعى تۇياق­تارىنىڭ ءبىرى بولاتىن.

ەڭ سوڭعى تۇياعى ءسىز بولارسىز دەدىم.

اقىن سەلت ەتپەدى, تاباندا ايتاتىن تۋراشىل اقىن جوق! − دەپ ساڭق ەتتى.

سوڭعى تۇياق, اسىل AMANAT سەن بو­لارسىڭ. سۇلەيمەننىڭ ولجاسى, مۇق­تاردىڭ مۇراتى, سۇلەيمەننىڭ اسقارى, سەرىكقاليدىڭ زەينوللاسى, الگى ءبىر سۋرەتشى بار ەدى الماتىدا... ايتبايدىڭ ءساليحيتدينى دەپ ەسىنە ءتۇسىردىم. ءدال ايتاسىڭ. وسى توپ حالقىنىڭ ونەرىنە وندىرە قىزمەت ىستەۋى شارت. قايداعى شارت... مىندەت! سوندا شاھكارىم قاجى مەن ءماشھۇر ءجۇسىپ ادەبيەت ايدىنىنا ەرتە كەلىپ قوسىلادى. ايتپەسە, ارۋاق­تارىنان ۇيات. وبال. مەنىڭ تۇسىمە بۇلار ءجيى ەنەدى. جان قينالعان, بويداعى قان سۋىپ, ولەرمەن بولعان زامان وسى بولدى عوي.

ۆلاديمير ەكەۋمىز تاڭمەن تالاسا تۇر­دىق. اعامىزدى وياتىپ المايىق دەپ جۇر­سەم, ول كىسى الاسا ۇستەل باسىندا جازۋ جازىپ وتىر ەكەن.

ءبىز جۇرەردە; جۇرگىزۋشىڭ وڭدى ورىس ەكەن. قاسىڭا ءسوز ۇعار قازاق ەرتىپ جۇ­رۋگە داعدىلان. بىراق سەن ماسكەۋدەن قا­زاقتى قايدان تاباسىڭ؟.. ايتەۋىر قا­سىڭا ەرتكەنىڭ وزىڭە ادال بولسىن. اباي اتاڭنىڭ ءبىر ءسوزى بار:

«ىشىمەن جاۋ بوپ قايتەسىڭ, سىرتىمەن قىلعان قۇرمەتكە», دەيدى.

اتاڭنىڭ وسى ءسوزى ىلعي جا­دىڭدا ءجۇرسىن, دەپ توقتادى. ماشيناعا وتىرار تۇستا جەڭىمنەن تارتىپ تۇرىپ:

− ال روللان, سەن ءالى جاسسىڭ. 32-دە عانا ەكەنسىڭ. ءدال قازىر قۇرانعا كەل دەپ ايتپايىن. تۇ­بىندە قۇرانعا جەت. كوزىڭنەن كو­رىپ تۇرمىن, ءوزىڭ دە ال­لانىڭ جولىنا تۇسەرسىڭ. ءماشھۇر ءجۇسىپ پەن شاھكارىم قاجى سول كەزدە وزدەرى الدىڭنان شىعار. سول كۇن ەرتەرەك جەتسە دەپ تىلەيمىن. سەن دە سونى اللادان تىلە.

اسىل اقىن ماڭدايىمنان ءسۇيدى.

مەن سودان كەيىن شاكىر اقىندى كورە المادىم. اكەم قايتىس بولعان سوڭ, ەلگە بارۋ دا شورت تىيىلدى. سەمەيدىڭ اكىمسىماقتارىنا ءسوزدى قور قىلعىم كەل­مەدى. قولىندا بيلىگى, قالتاسىندا قوبىراعان اقشاسى جوق روللان سەيسەن­باەۆتىڭ دا ول اكىمدەرگە كەرەگى جوق بولاتىن. مەنىڭ تۇسىمە شىڭعىستاۋ, اباي مەن شاھكارىم بابالارىم كىرەدى. كوز الدىما تۋعان جەردىڭ توپىراعى ەلەستەيدى.

سودان تۋرا وتىز جىل وتكەن سوڭ, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي­ ۇلىنىڭ ايتۋلى كىتابىنا سوڭعى ءسوز جازدىم. كەرەكۋ ەلى, ۇلى ويشىل, عۇلاما اقىن, اسقان ءدىنشىل پەرزەنتىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋگە بەل شەشىپ كىرىسكەن.

ۇزاق جىلدار بويى ۇلى اقىن بابا­مىزدىڭ ولەڭ-داستاندارى جانىما قۇت بوپ دارىعان.

ءوزى دە, ءسوزى دە بولەك جاراتىلعان اسىل بابامىزدىڭ جارىق كورگەن شىعارما­لارىن ەل ىشىنە تاراتىپ, ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە جەتكىزۋگە جان سالۋ قاجەت. ويت­كەنى, ءماشھۇر ءجۇسىپ بابامىز, جا­نى ءۇشىن ەمەس, ار-نامىسى ءۇشىن, جانىنا جيعان, جۇرەگىنە مىقتاپ تۇيگەن, قازاق دالاسىنىڭ مول رۋحاني بايلىعىن بولاشاق قازاقتارعا جەتكىزۋدى امانات دەپ ءبىلدى. 

ءالى دە تولىق قارالماعان, اقىل زەر­دەسىنەن وتپەگەن شىعار­مالارىن تەزى­رەك جارىققا شىعا­رۋعا ۇمتىلۋدى وزى­مىزگە پارىز دەپ بىلەيىك. اتالى مۇراعا سال­عىرت, سالاق قاراۋ قازاقي قانعا ءسىڭىپ, سۇيەك­تەن ءوتىپ كەتكەنى جان قينايدى, ارينە.

قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى اقىنى بۇگىن ورتامىزدا.

جانى ءجانناتتا بولسىن!

رۋحى اسقاقتاي بەرسىن!

قازاق ەلى تىرىدە ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى بابامىز دا ءتىرى بولماق.

روللان سەيسەنباەۆ