قاراشانىڭ باسىندا استانادا شەتتە جۇرگەن قانداستاردىڭ ءبىراز ونەرپاز جاستارىنىڭ باسىن قوسقان ونەر فەستيۆالى وتكەن ەدى. سوندا جىر-تەرمە اتالىمى بويىنشا ساحناعا شىعىپ ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ ء«سوز باسىنان» باستاپ «ال, جىراۋىڭ تولعاسىن», «ال, جىگىتتەر سال قۇلاق» تولعاۋلارىنان بىرىنەن سوڭ ءبىرىن توگىپ-توگىپ جىبەرگەن جانعار مامبەتنازاروۆ دەگەن جاس جىگىت جۇرت نازارىن وزىنە ەرەكشە اۋدارتىپ ەدى. ءوزى قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى نوكىس قالاسىنان كەلگەن ەكەن.
كوڭىلىمىز ەلەڭ ەتە قالدى. كەزىندە ايگىلى عالىم راحمانقۇل بەردىباي «جىرشىلىق ونەردى ەرەكشە قاستەرلەيتىن ەپيكالىق اۋدان» دەپ باعالاعان جۇرتتان كەلىپ وتىرعان جىرشى جىگىتپەن تانىسىپ, ارعى-بەرگىدەن اڭگىمە قوزعاعىمىز كەلدى. ەرتەدەگى بەسقالا وڭىرىندە سوناۋ XVI عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ تالاي جىرعا ارقاۋ بولعان ەر قوساي باتىر سۇيەگىنىڭ نوكىس قالاسىنىڭ ىرگەسىندە جاتۋىنىڭ ءوزى بۇل جەردىڭ جىرشىلىقتىڭ جىرىندى ءبىر قاينارى ەكەندىگىنە ايعاق بولسا كەرەك. بەسقالا جايلى كىشكەنە عانا تۇسىنىك بەرە كەتسەك, كەزىندەگى شىمباي, حوجەلى, قوڭىرات, شابباز, كونە ۇرگەنىش قالالارى XVΙΙΙ-XΙX عاسىرلاردا بەسقالا دەپ اتالعان ەكەن. بۇگىندە كونە ۇرگەنىشتەن باسقاسى بۇل كۇندە قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا.
بەسقالانى ەجەلدەن مەكەن ەتكەن قازاقتاردىڭ سول وڭىردە وزىنە ءتان سالت-ءداستۇرى, ونەرى, مادەنيەتى, ادەبيەتى قالىپتاسقانى تالاسسىز. سولاردىڭ ىشىندەگى بوگەنايى بولەكتەۋ, شوقتىعى بيىگى جىرشى-جىراۋلىق ونەر ەكەنىن زەرتتەۋشىلەر جازادى. عىلىمي ەڭبەكتەر مەن زەرتتەۋ ماقالالاردا بەسقالا ءوڭىرىنىڭ حVΙΙΙ-XΙX عاسىرلارداعى جىراۋلىق ونەر وكىلدەرى رەتىندە جيەنەي ءوتىم, قوسىم, تۇرمانقوجا, ورازباي, قازان, امانتۇرلى, ساعىر دۇيسەنباي, تىلەۋماعامبەت (قۋ مولدا) لەپەس, سياقتى اقىن-جىراۋلاردىڭ اڭىز بوپ ايتىلسا, ولاردان كەيىنگى تولقىندا ءابدىمۇرات, مىڭباي, تورتقارا تەڭىزباي, ەرەجەپ, جولي جاقسىلىق, الدابەرگەن, ناۋرىزبەك سياقتى ونەر يەلەرىنىڭ ەسىمدەرى ەل جادىندا ەرەكشە ساقتالعان ەكەن. الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ وقىتۋشىسى, جىرشى, ءارى زەرتتەۋشى كۇنقوجا قايرۋللا: «ەرتەرەكتە ءومىر سۇرگەن اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارمالارى مەن مۋزىكالىق مۇرالارى بۇگىنگى كۇنگە تۇگەل جەتكەن جوق. ال حح عاسىرداعى جىراۋلاردىڭ شىعارمالارى ءبىرشاما ساقتالىپ, بۇگىندە حالىق كادەسىنە جاراپ وتىر. اتاپ ايتار بولساق, قۇدايبەرگەن كەردەرى, ەرەجەپ تىلەۋماعامبەت ۇلى, جاقسىلىق مامىت ۇلى, جاقسىلىق تولەپوۆ, ەرعوجا قۇلپىباي ۇلى, جالعاسباي ارالباەۆ, قايروللا يمانعاليەۆ, الدابەرگەن تاسقىنباي ۇلى, ناۋرىزبەك نۇرجاۋباي ۇلى, اتاۋباي مامبەتوۆ, ومىرزاق قالباي ۇلى, قاراساي ءابدىمۇرات ۇلى, تۇرعانباي جاڭاباي ۇلى ت.ب. اقىن-جىراۋلاردىڭ مۇرالارى مول» دەپ جازادى. ونەر زەرتتەۋشىسى وسىلاردى ايتا كەلىپ, قازاق جەرىندەگى سىر بويى, جەتىسۋ, باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ جىراۋلىق مەكتەپتەرى سەكىلدى قاراقالپاقستاندىق قازاقتار اراسىندا قالىپتاسقان مەكتەپ «بەسقالا جىراۋلىق مەكتەبى» دەپ اتالاتىنىن دا العا تارتادى.
سونىمەن, جانعاردى سوزگە تارتتىق. بۇل ونەردى قايدان, قالاي ۇيرەنىپ, كىمنەن جالعاستىرىپ كەلە جاتقاندىعىن, سونىمەن قوسا قازىرگى قاراقالپاقستانداعى جىردىڭ جاعدايى قالاي, جىرشىلاردىڭ ءحالى نەشىك دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە اڭگىمەلەپ بەرۋىن سۇرادىق.
– مەنىڭ اتام بەسقالا وڭىرىندەگى جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ, كۇيشىلەردىڭ ونەرىن زەرتتەپ, زەردەلەگەن عالىم, پروفەسسەر, بەرداق اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قالباي مامبەتنازاروۆ دەگەن كىسى. سوندىقتان جىر مەنىڭ بەسىكتەگى كەزىمنەن قۇلاعىما قۇيىلدى دەسەم بولادى. اتام ءتىپتى توي, مەرەكەدەن تىس, جەر-جەردەن جىرشىلاردى شاقىرتىپ, ۇيدە جىرلاتاتىن. سول داستارقاندا ايتىلاتىن «مىناۋ تەڭىزبايدىڭ جولى», «ناۋرىزبەكتىڭ جولى عوي», «جولي جاقسىلىقتىڭ جولى» دەگەن سەكىلدى سوزدەر دە قۇلاققا ءسىڭىستى بولدى. «جولى» دەپ وتىرعانى ماقامى» دەگەن ءسوز عوي, كەيىن ەرجەتە كەلە سول ماقامداردى سالىپ ءوزىم ايتا باستادىم.
بالا كۇنىمدە ء«ۇش كۇن, ءۇش ءتۇن جىرلايدى» دەپ ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ ەسىمىن, ول كىسىمەن زامانداس ايگىلى «اساۋ باراق» داستانىمەن تانىمال بولعان الدابەرگەن تاسقىنباي جىراۋدىڭ اتىن كوپ ەستيتىنمىن. سول «اساۋ باراق» داستانىن 1979 جىلى الماتىدا جىرلاپ, ۇنتاسپاعا جازىپ تاراتقان ەكەن. سولاردى تىڭدادىق. الدابەرگەننىڭ شاكىرتتەرى سانالاتىن ەركىنباي, باۋىرجان, بۇل كۇندە اقتاۋدا تۇراتىن ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ شاكىرتى وسەرباي جىرشىلاردان باتا الىپ, ساباق ۇيرەنىپ, قازاقستانداعى الماس الماتوۆ, اماندىق كومەكوۆ جانە تاعى دا باسقا جىرشىلاردى ءۇنتاسپادان تىڭداپ, ونەرىمدى ارى قاراي ۇشتاي ءتۇستىم, – دەيدى جانعار.
ونىڭ ايتۋىنشا قازىر مەكتەپتە, ۋنيۆەرسيتەتتە جىرشىلىققا دايىندايتىن ارنايى ساباق, كۋرس جوق ەكەن. باياعى ءداستۇر بويىنشا تالاپتانعان جاستاردى كونەكوز جىرشىلار ۇيىندە تاربيەلەپ, توي-تومالاقتا ءجون ايتىپ دەگەندەي جول-جونەكەي باۋليدى. نوكىس مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ مۋزىكا فاكۋلتەتىندە دە جىرشىلىق ءبولىم جوق ەكەن. جاس جىرشى بۇل ونەردى قازىر توي-جيىنعا ارنايى شاقىرۋمەن كەلىپ, ات ءمىنىپ, شاپان كيىپ قايتاتىن باياعى جىرشى-جىراۋلاردىڭ داڭقتى جولى عانا ۇستاپ تۇرعانىن ايتادى.
– تاقتاكوپىر, قوڭىرات سەكىلدى قازاقى قايماعى قالىڭ جەرلەردەگى جيىن-تويلاردا جىر سۇرايتىن حالىقتىڭ قاراسى از ەمەس, اسىرەسە ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ ماقامىنداعى جىردى تىڭداماي تويدىڭ اسى باتپايتىن تىڭدارمان كوپ. بىزدەردەي جاس جىرشىلاردى الدىرىپ جىرلاتىپ, شاپانىن جاۋىپ جاتادى. الايدا سالتقا اينالىپ, ساناعا ءسىڭىپ قالعان سول ءۇردىس تە قازىر السىرەپ بارادى. جاستار جاعى ەستراداعا ەلەگىزىپ تۇراتىنى بەلگىلى عوي, كوپ ناسيحاتى بولماعان سوڭ دا جىرشىلىقتىڭ ءباسى بيىك بولماي تۇر. دەگەنمەن, جانىنان جاقىن, تامىرىنداعى قانىنداي تۋلاپ جاتقان ونەردى ولتىرمەۋگە تىرىسىپ, جانسەبىلدىكپەن جىر جىرلاپ جۇرگەن ونەرپازدار جوق ەمەس. ولاردىڭ ىشىندە جاستار دا بار. تەك ولاردى العا ۇمتىلدىراتىن بەلگىلى ءبىر نىسانا, ونەرىنە بەرىلەتىن باعىت پەن باعا بولسا, - دەيدى جاس جىرشى.
جانعار ءسوز اراسىندا «Balapan» تەلەارناسىنا مىڭ راحمەتىن جاۋدىرىپ ءوتتى. – كەيدە ناعىز قازاقى تىركەستەردى ۇلكەندەر بالالاردىڭ اۋزىنان ەستىپ قالىپ جاتادى. بۇل, ارينە زور قۋانىش. قازاق ەلىنەن جەتكەن ىستىق لەپتەي كۇندىز-ءتۇنى قازاقشا سارناپ تۇراتىن «Balapan» تەلەارناسىنىڭ ارقاسى. – دەيدى.
سونىمەن, جىردىڭ جايى نە بولماق؟ التىن قايناردىڭ بىتەلە باستاعان كوزىن اشۋ ءۇشىن نە ىستەۋگە بولادى, نە ويلاپ ءجۇرسىڭ؟ - دەپ جانعاردىڭ وزىنەن سۇرادىق.
- مەنىڭشە, الدىمەن ونىڭ ءپان رەتىندە جولعا قويىلعانى دۇرىس بولار ەدى. ودان كەيىن ونىڭ ناسيحاتىن كۇشەيتۋ كەرەك. ول ءۇشىن قارجى شىعىنداپ بەدەلدى كونكۋرس ۇيىمداستىرىلسا. جالپى, جىل باسىنان باستاپ, ەڭ تومەنگى اۋىلدان باستاپ ساتىلى بايگە ۇيىمداستىرىلسا دەيمىن. تەك قاراقالپاقستاندا ەمەس, قازاقستان دا سولاي بولسا, ەكەۋى قاتار باستالسا. اۋداندىق جارىستا جەڭىمپاز بولعان جىرشى وبلىستىق دوداعا جولداما السا, ولاردان شىققان جەڭىمپازدار جىل قورىتىندىسى رەتىندە وتەتىن حالىقارالىق باسەكەگە تۇسسە دەيمىن. قازاقستاننىڭ وبلىسىنان شىققان جەڭىمپاز سەكىلدى قاراقالپاقستاننان ءبىر عانا جىرشى جولداما الۋى مۇمكىن, سول كەلىپ قاتىسسا. سوندا ءبىزدىڭ جاقتاعى ەل كەلەسى جىلى بولسا دا, سول كونكۋرسقا نازارى اۋادى, قازاقستانعا جولداما العان جىرشىنى جىل بويى تەلەارنادان اسپەتتەسە ونەردىڭ باعاسى ارتا تۇسەدى, قىزىعۋشى جاستار مولايا تۇسەدى دەپ ويلايمىن. ءبىر جاعىنان بۇل ەكى ەلدەگى قازاقتى ءبىر-بىرىنە ونان سايىن جاقىنداتا تۇسەر ەدى. – دەيدى. سونىمەن قوسا استاناداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جىرشى-تەرمەشىلىك بولىمىندە باكلاۆر جانە ماگيستراتۋرا دارەجەسىن الۋ ءۇشىن وقۋعا تۇسۋگە قايسى تاراپ بولسا دا گرانت بولسە دەگەن تىلەگىن دە جەتكىزدى.
دەرەكتەرگە قاراپ وتىرساق, قاراقالپاقستانداعى جىرشىلىق ءداستۇر تۋرالى قازاقستاندا ەرتەرەك جازىلعان ەكەن. قاراقالپاقستاندىق عالىم قارجاۋباي جۇماجانوۆتىڭ «قاراقالپاق ايماعىنداعى قازاق ادەبيەتى» اتتى مونوگرافياسىندا 1960-63 جىلدارى قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ت.بەكحوجينا, ت.قاناعاتوۆ, ب.ىسقاقوۆ, ب.بايدىلداەۆ, ت.سىدىقوۆ, مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ا.سەرىكباەۆالاردىڭ ارنايى ساپارلاپ ماتەريالدار جيناقتاعانى ايتىلادى. ودان كەيىن دە بىرنەشە دۇركىن ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. جوعارىدا اتالعان قارجاۋباي جۇماجانوۆ پەن تۇرسىناي تورتكۇلباەۆا قۇراستىرىپ, وتكەن جىلى الماتىداعى ء«داستۇر» باسپاسىنان شىققان «قاراقالپاقستانداعى قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ مۇراسى» اتتى وقۋلىق-حرەستوماتياعا العىسوز جازعان اقتوبەلىك اقىن باۋىرجان باباجان ۇلى: «مەنىڭ ۇستازىم, بەلگىلى عالىم الما قىراۋباەۆا قايروللا جىراۋدان 4 داستان جازىپ العاندارىن ايتاتىن. «اتتەڭ, ابدەن شاۋ تارتقان شاعىندا جولىعىپپىز. ون جىل بۇرىن كەزدەسكەنىمىزدە, كوپ دۇنيە الىپ قالار ەدىك...» دەپ وكىنەتىن» دەپ جازادى.
مىنە, قازىنانىڭ قاينارى قايدا جاتىر!؟ وسى جەردە ايتا كەتەتىن ماڭىزدى ءبىر ماسەلە تاعى بار. ول – ماقام جايى. ءبىز ءسوزىمىزدىڭ باسىندا بەسقالا وڭىرىندەگى جىراۋلار تىزبەگىن ءسوز ەتكەن, كۇنقوجا قايرۋللا ءوزىنىڭ «بەسقالا باستاۋى» اتتى ماقالاسىندا: «بۇل وڭىردەگى جىرشىلىق ءداستۇردى ءسوز ەتكەندە جىر سازدارىن, ماقامدارىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. بەسقالانىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىندەگى جىرشى-جىراۋلاردىڭ جىر ايتۋ ءستيلى, رەپەرتۋارلارى, جىر سازدارى مەن تەرمە ماقامدارى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. بەسقالا قازاقتارىنىڭ جىراۋلىق ءداستۇرىن زەرتتەۋشىلەردىڭ دەنى نەگىزىنەن ادەبيەتشى عالىمدار بولدى دا, مۋزىكالىق تۇرعىدان زەرتتەلۋى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن نازارعا ىلىنە قويعان جوق. قازىرگى كەزدە ەرتەرەكتە ءومىر سۇرگەن جىراۋلاردىڭ ساز-ماقامدارى تابىلىپ وتىر, بۇل كوڭىل قۋانتارلىق ءىس. ەل اراسىنان مۇنداي ۇمىت بولا باستاعان دۇنيەلەردى ءالى دە كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. جوعارىدا اتالعان جىراۋلاردىڭ قانشا ماقامى بولعانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. كەشەگى وتكەن ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ ءبىر ءوزى وتىزدان استام ماقاممەن جىرلاعان», دەپ جازادى.
ماقام – جىرشىلىق ونەردىڭ قان تامىرى. بۇل كۇندە بۇرىنعى جىراۋلاردىڭ ءبىراز ماقامى ايتىسقا ءتۇسىپ, جاتتاندى بولا باستادى. جاتتاندىلىعى جاقسى, بىراق بىرىنەن كەيىن ءبىرى شىققان اقىننىڭ دا, جىرشىنىڭ دا اينالاسى التى-جەتى ماقامدى اينالدىرا بەرگەنىنەن جۇرت جالىعا باستايتىنى دا بەلگىلى, ەندەشە, جوعارىدا ايتىلعان جاڭا ماقام جاڭالىقتاردى جەردە قالدىرماي, نەگە جالعاپ, جاندىرىپ اكەتپەسكە!؟
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاقىندا جاريالاعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى» بولىمىندە «... فولكلورلىق ءداستۇردىڭ ورتاق تاريحي نەگىزدەرىن ىزدەۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرى مەن وزگە ەلدەرگە بىرنەشە ىزدەۋ-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت», دەپ وتە انىق جازىپ, باعدار ۇسىنعان. ءتىپتى بۇل ماقالادا ء«بىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ نەگىزگى سيۋجەتتەرىندە, كەيىپكەرلەرى مەن سارىندارىندا شەكارا بولمايدى, سول سەبەپتى ونى جۇيەلى زەرتتەپ, بۇكىل ورتالىق ەۋرازيا كەڭىستىگى مەن بارشا الەمدە دارىپتەۋگە ءتيىسپىز» دەگەن بولاتىن. ەندى ءدال وسى مۇمكىندىكتى قولدان جىبەرمەي, بەسقالاداعى مۋزىكالىق مۇرانى تۇگەندەپ قالۋعا, قاراقالپاقستاندا قالعىپ بارا جاتقان قازاق جىرىنىڭ قارلىعىڭقى داۋىسىنىڭ قايتا اسپانداۋىنا بار كۇشتى سالۋ عانا قالىپ تۇر.
پ.س:. اڭگىمەمىز اياعىنا جاقىنداعاندا جانعار قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنە بارعىسى كەلەتىنىن, ونداعى جىر بولىمىندە ءوتىلىپ جاتقان ساباقتىڭ بىرەۋىنە بولسا دا قاتىسىپ كەتكىسى كەلەتىنىن ايتتى. قوناق جىگىتتى سوندا ەرتىپ باردىق. جولىمىز بولدى, ونشاقتى جاس جىرشى قىز-جىگىتتەردى اڭگىمەگە ۇيىتىپ اتاقتى جىرشى اماندىق كومەكوۆ اعامىز وتىر ەكەن. جانعاردىڭ كوزى جانىپ كەتتى. اماندىقتان سوڭ-اق اڭگىمە اۋانى بەسقالاعا بەت الىپ, ساعات جارىمدا بارىپ ساعاسىنا ءتۇستى. ءوز شاكىرتتەرىنە «اۋىلدىڭ التى اۋىزىن» ايتقىزىپ, جانعاردان «قوناقكادە» سۇرادى. بالا كۇنىندە ەمىس-ەمىس ەسىندە قالعان ەسكى سارىننان ەستىگىسى كەلدى مە, «كونەلەۋ جاعىنا قاراي كوسىلشى» دەگەندى قوسىپ قويدى كومەكوۆ جىرشى. جانعاردىڭ جان ايار جەرى ەمەس بۇل, جىرلاپ باقتى. «انا ءبىر جەرىن اششىلاۋ الشى, مىنا ءبىر جەرىن بۇلكىلدەتشى» دەدى تاعى دا ۇستاز. «بىلاي ما؟ بىلاي دا ايتىلادى» دەپ جاڭا شاكىرتتىڭ جانى كىرىپ بارادى... جاس شاكىرتتەر تاپ ءبىر كىسىنەسىپ تابىسقان تاي-قۇنانداي قۇلدىراڭداپ جانعارعا جان تارتىپ بارادى. جىرشىلار عوي, بۇلاردىڭ جان دۇنيەلەرى اناۋ ارعى جاقتاعى جىرلار جولدارىندا توعىسىپ جاتقانداي. جابىلا كەلىپ, تانىسىپ, سۋرەتكە ءتۇسىپ, تەلەفوندارىن الماستى. ولار بۇنى, بۇل ولاردى قيماي تۇرعانداي. قايتا-قايتا قاراعىشتاپ قيپاقتاپ قويادى.
جىر جايىنىڭ ارعى-بەرگى اڭگىمەسىن اعىنان اقتارىلا ايتىپ, شىنايى بولمىسىمەن وزىنە باۋىر باستىرىپ ۇلگەرگەن جاس جىرشىنى شىعارىپ سالىپ تۇرىپ قايتا-قايتا قۇشاقتاپ باۋىرىمىزعا باستىق. كوپ ىشىنە ءسىڭىپ بارا جاتقان جانعاردىڭ جالعىز ءوزى كەشەگى جۇزدەپ سانالاتىن بەسقالا اقىن-جىرشىلارىنىڭ جوعالماي كەلە جاتقان جالقى جۇرناعىنداي سەزىلىپ, كوڭىلىمىز تولقىماسى بار ما...
شىنى كەرەك, سودان ونشاقتى كۇن عانا كەيىن جاريالانعان ەلباسى ماقالاسىن وقىپ وتىرعاندا كوز الدىمىزعا تاعى دا جانعار كەلە بەرگەن. ەندى سول كەزدەگى ايتىلعان ارمانداردىڭ بارلىعى دا ورىندالاتىنداي...
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»