قازاقتا قورقىتتىڭ قوبىزى تۋرالى ايتىلاتىن كەرەمەت اڭىز بار. ال قورقىت اتا بولسا – ەجەلگى وعىز تايپاسىنان شىققان, سىرداريا بويىندا جاساعان ء(ىح عاسىر), ارتىندا وشپەس ادەبي-مۋزىكا مۇراسى قالعان تاريحي تۇلعا. قوبىز – قازاقتىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارى ىشىندە ىسپالى اسپاپتار تۇرىنە جاتاتىن ساز اسپابى. بۇل اسپاپتىڭ ۇلى جىبەك جولى ارقىلى ۇزاق ساپار تارتىپ, سان قىردان اسىپ, شىعىستاعى قىتاي ەلىنە جەتكەنىن ۇمىتىلىپ بارا جاتقان تاريح رەتىندە ايتىپ وتكىمىز كەلەدى.
اڭىزدا قورقىت اتا ءوزىنىڭ جۇيرىك جەلماياسىنا ءمىنىپ, ماڭگىلىك ءومىر سىرىن ىزدەپ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن كەزىپ كەتەدى. سودان ماڭگى ءومىر تەك ونەردە دەگەن ويعا كەلىپ, قوبىز اسپابىن ويلاپ شىعارىپتى. سونداعى ويلاپ تاپقان قوبىزىنا شىعارعان قورقىت اتانىڭ ولەڭى مىناداي بولىپتى:
قاراعايدىڭ تۇبىنەن
قايىرىپ العان, قوبىزىم.
ۇيەڭكىنىڭ تۇبىنەن
ءۇيىرىپ العان قوبىزىم.
جەلمايانىڭ تەرىسىن
شاناق قىلعان, قوبىزىم.
ورتەكەنىڭ ءمۇيىزىن
تيەك قىلعان, قوبىزىم.
بەستى ايعىردىڭ قۇيرىعىن
ىشەك قىلعان, قوبىزىم.
ولەڭدە قوبىزدىڭ نەدەن, قالاي جاسالعانى ايتىلادى. بۇل اسپاپپەن ارقانداي دىبىستى كەلتىرۋگە جانە ادامنىڭ ىشكى كوڭىل كۇيىن ادەمى جەتكىزۋگە بولادى.
قىتايدا ەرحۋ دەيتىن ساز اسپابى بار, قوبىزعا وتە ۇقسايدى. بۇل اسپاپتىڭ قىتايعا تارالعانىنا دا ءبىر ح-حV عاسىردىڭ ءجۇزى بولعان. ماماندار جانە تاريحشىلار بۇل اسپاپ كەزىندەگى قىتايدىڭ تاڭ ديناستياسى زامانىندا قىتايدىڭ باتىس-تەرىستىگىندەگى كوشپەندىلەردەن ورتا جازىققا جەتكەن سوڭ ەل ىشىندە كەڭىنەن تارالىپ, كەيىنگى جاڭعىرۋ ۇدەرىستەرىنەن ءوتىپ حان ۇلتىنىڭ ۇلتتىق ساز اسپابى بولىپ قالىپتاستى دەيدى.
سوزىمىزگە دالەل كەلتىرۋ ءۇشىن قىتاي تىلىندەگى ەرحۋ ءسوزىن تالداپ كورەيىك. اۋەلى قىتايدىڭ ەرحۋ سوزىنە قاراپ-اق بۇل اسپاپتىڭ ەجەلدەن قىتايدىڭ ءتول كۇي اسپابى ەمەستىگىن بايقايمىز. ەندى قاراڭىز, ەرحۋ ءسوزى قىتايشا 二胡 يەروگليفىمەن تاڭبالانادى, وسىنداعى «二 ەر» ەكى دەگەندى بىلدىرسە, ال «胡حۋ» ەجەلگى قىتايدىڭ باتىسى مەن تەرىستىگىندەگى كورشى ەلدەر مەن ۇلىستارعا جانە كوشپەندىلەرگە قويعان جالپىلاما اتاۋى. ەندەشە بۇل اسپاپتىڭ اتىنا قاراپ ونى «ەكى حۋ» دەۋگە كەلە مە؟ ارينە, جوق. ولاي بولسا 二胡 ەرحۋدىڭ تولىق اتاۋى 二弦胡琴 ماعىناسى «ەكى ىشەكتى حۋلاردىڭ كۇي اسپابى» دەگەندى بىلدىرەدى. قىتاي تىلىندە سوزدەردى قىسقارتىپ, ازايتىپ جاساۋ ەرەكشەلىكتەرىنە ساي二弦胡琴 بۇگىنگى二胡 ەرحۋ بولىپ شىعا كەلگەن. سوندىقتان ونىڭ قىتايلارعا كوشپەندىلەردەن, سونىڭ ىشىندە وعىزداردان بارعاندىعى ءسوزسىز جانە دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات.
قارت تاريحتىڭ ءىزى قالعان, سارتاپ بولىپ سارعايعان قاعازداردا حاتتالعان جازباشا دەرەك كوزدەرىنە ۇڭىلەر بولساق, ودان دا قوبىزدىڭ قىتايعا باتىستان بارىپ تارالعانىن, كەيىن ۋاقىت وتە كەلە ەرحۋ اتانعانى تۋرالى دەرەكتەردى دە وڭاي تاۋىپ الۋعا بولادى. قىتايدىڭ تاڭ پاتشالىعى تۇسىندا تاڭ ەلى مەن باتىس ايماق اراسىندا قارىم-قاتىناس ورناپ, ۇلى جىبەك جولى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە دامىتىلىپ, شىعىس پەن باتىس اراسىندا مادەني بايلانىستار ورناعان.
سول تۇستاردا قاڭلى, كۇسان, فەرعانا (داۋان) ەلدەرىنەن بي جانە مۋزىكا ونەرىنىڭ دە تاڭ استاناسى چاڭ-ان قالاسىنا جەتكەندىگى, پاتشا سارايىندا باتىس ايماق ەلدەرىنىڭ ءبيى مەن مۋزىكاسى سىندى ونەر كورسەتىلىمدەرى بولاتىنى, وردالىقتار ونى ۇناتىپ قالسا دەرەۋ قابىلداپ, شەتتەن كەلگەن ونەردى ۇيرەنەتىن جاڭاشا سالت قالىپتاسقان. وعان مىسال رەتىندە «قاڭلى ءبيىن» اتاۋعا بولادى. قوبىز دا سونداي بي ونەرى سياقتى قىتايعا بارعان مادەنيەت. قىتاي جىلناماسى جوۋنامادا «جۋ ۋدي تۇرىك قىزىن كىشىلىككە حانشايىم ەتىپ الدى. قىز ۇزاتىلىپ كەلگەندە باتىس ايماقتاعى كۇسان, شالىك, قاڭلى ەلدەرى پاتشانىڭ تويلىعىنا ارناپ ءوز ەلدەرىنىڭ كۇي اسپاپتارىن تارتۋ ەتتى» دەپ حاتتالعان. تاڭ ءداۋىرىنىڭ ايگىلى اقىنى تسەنسان ءبىر ولەڭىندە:
قولباسشى شاتىرىندا جايىلىپ
مول داستارقان,
ۇلىقتى اتتاندىرماققا شاراپ قۇيىپ
شاتتانعان.
تارتىلدى پيپامەنەن قيان
سىبىزعىسى,
حۋچين قۇيقىلجىتتى اسەم اۋەن تامىلجىعان, – دەپ جىرلايدى. وسىندا ايتىلىپ وتىرعان حۋچين («حۋلاردىڭ كۇي اسپابى» دەگەن ماعىنادا) كەزىندەگى ەرحۋ. تاعى دا ولەڭنەن بايقاعاندارىڭىزداي, پيپا, قيان سىبىزعىسى دا سول تۇستا قىتايعا باتىس ايماقتان بارعان كۇي اسپاپتارى بولاتىن. قىتاي عالىمدارى ەرحۋدىڭ تاڭ زامانىندا حۋچين دەپ اتالعانىن سانداعان دەرەكتى كورسەتە وتىرىپ دالەلدەيدى. كەزىندەگى ءحۋچيننىڭ قانداي بولعاندىعى تۋرالى مىناداي ءبىر مالىمەتتى كەلتىرە كەتۋدى ءجون سانادىق. قىتايدىڭ سۇڭ داۋىرىندەگى ايگىلى عالىمى شەنكو (1031-1095) ءوزىنىڭ «مىڭشيۋان جازبالارى» اتتى ەڭبەگىندە ءحۋچيندى بىلايشا تۇسىندىرەدى: «جىلقىنىڭ قۇيرىعىن ىشەك قىپ تاعاتىن حۋلاردىڭ كۇي اسپابى قىتايدىڭ شىعىسىنا دەيىن تارالدى, داۋىسى اۋەزدى, قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەدى, ءتىپتى اۋەنىنىڭ اسەمدىگىنە اسپاندا ۇشقان قازدىڭ ءوزى اينالىپ قالادى» دەپ جازعان, سونىمەن بىرگە ونىڭ سول زامانداعى سۋرەتىن سالىپ كورسەتكەن. بۇدان تىس قىتاي جىلناماسى «يۋانناما. جوسىن جانە كۇي بايانىندا»: « حۋچين (胡琴 ) قوبىز (火不思 حۋو-بۋ-ءسى) دەپ اتالادى, سابىنىڭ باسى يمەكتەلىپ قوس ىشەك تاعىلادى, جىلقىنىڭ قۇيرىعىنان ادىرنا سياقتالىپ ىسقىسى جاسالادى» دەپ حاتتالعان. مىنە وسىنداي تاريحي دەرەكتەردەن ەرحۋدىڭ قوبىز ەكەنىن ايقىن اڭعارامىز.
عالىمدار ەرحۋ قىتايعا تاڭ داۋىرىندە كەلدى دەپ ەسەپتەيدى, ويتكەنى تاڭ ءداۋىرى قىتاي تاريحىنداعى ۇلى ءداۋىر, سول تۇستا ۇلى جىبەك جولى ارقىلى باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى مادەني بايلانىستاردىڭ ورناۋىنا ەشقانداي شەكتەۋ قويىلماعان. قىتاي ەلى كوپ مادەنيەتتى سول زامانداردا باتىس ايماقتان, ياعني حۋلاردان قابىلداعانىن تاريحقا حاتتاپ تا قويعان. سونىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە 1959 جىلى قىتايدىڭ شي-ان قالاسى (كەزىندە تاڭ پاتشالىعىنىڭ استاناسى چاڭ-ان) ماڭىنداعى جوڭباۋتسۋن قىستاعى جەرىندەگى قورعاننان تابىلعان تاڭسانتساي (تاڭسانتساي 唐三彩 Tang Tri-Color Glazed Ceramics ءۇش ءتۇستى تاڭ كەراميكاسى. تاڭ داۋىرىندە كەراميكالى ونىمدەرگە كوبىندە سارى, اق, جاسىل تۇستەردى پايدالانعانى سەبەپتى كەيىنگىلەر ولاردى تاڭسانتساي دەپ اتاستى) ستيلىندەگى قىش مۇسىندەردى اتاۋعا بولادى. ول قىش ءمۇسىن «تۇيە ۇستىندەگى كۇيشىلەر» دەپ اتالادى, ءمۇسىننىڭ بيىكتىگى 58 سم, ۇزىندىعى 41 سم قازىرگى كۇنى شانشي تاريح مۋزەيىندە ساقتاۋلى. مۇسىندە تۇيەگە كەبەجە تەڭدەلىپ, كىلەم جابىلعان, ونىڭ ۇستىنە كۇي اسپاپتارىن تارتىپ تۇرعان 7 ەر ادام جانە ورتاسىندا بي بيلەپ تۇرعان ءبىر ايەل ادامنىڭ بەينەسى كەسكىندەلگەن. مۇسىندەگى تۇيە, كىلەم, ادامدار, كۇي اسپاپتارى جانە كيىم ۇلگىلەرى تۇگەل باتىس ايماقتاعى ۇلتتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتىپ تۇر. بۇل ءمۇسىن سول تۇستاعى حۋ مادەنيەتىنىڭ قىتاي جەرىنە كەلگەندىگىن ايگىلەيدى, ويتكەنى كىلەم جابىلعان تۇيە – جىبەك جولىنىڭ سيمۆولى. مادەنيەت, سونىڭ ىشىندە بي مەن كۇي ۇلى جىبەك جولى ارقىلى باتىس ايماقتان قىتايعا كىرگەندىگى تۋرالى مالىمەت وسى ءبىر ءمۇسىن كەسكىندەمەسىندە بەرىلگەن. ەندەشە ۇلى جىبەك جولى ارقىلى قازاقتىڭ قوبىزى دا سول كوپ مادەنيەتتەرمەن بىرگە قىتايعا جەتىپ, ءا دەگەندە حۋچين, ودان كەيىن ەرحۋ اتانىپ كەتكەن.
جوعارىدا ەرحۋدىڭ ارعى تەگى قوبىز ەكەندىگىن انىقتادىق. ەندى بۇگىنگى قىتاي ەرحۋىنىڭ قازاق قوبىزىمەن ۇقساستىقتارىن سالىستىرىپ كورەيىك.
ەرحۋ – ەكى ىشەكتى, جىلقىنىڭ قۇيرىق قىلىنان ىسقىشى بار ىسپالى كۇي اسپابى. شاناعى ءىشى قۋىستالىپ التى بۇرىشتى ەتىلىپ قارا اعاشتان نە قىزىل اعاشتان جاسالادى, شاناق بەتى ءابجىلان تەرىسىمەن قاپتالادى. شاناق بەتىنىڭ جىلان تەرىسىمەن قاپتالۋى قىتايلاردىڭ ايداھاردى توتەم ەتۋىمەن بايلانىستى. سابى مەن قۇلاعى قارا اعاشتان نە قىزىل اعاشتان, ىشەگى كۇمىستەن نە اليۋمينيدەن جاسالسا, تيەگى ۇيەڭكى اعاشىنان تاڭدالىپ جاسالادى. ىسقىسى اق جىلقىنىڭ قۇيرىق قىلىنان تاڭداپ الىنىپ, ۇزىندىعى 70-85 سم شاماسىندا بولادى. ەرحۋدىڭ دىبىس اۋەنى قۇيقىلجىعاندا تەرەڭنەن سىر شەرتكەن شەجىرەشىنى, كەيدە زارىن توگىپ جاتقان مۇڭلىقتى كوز الدىعا اكەلەدى.
قوبىز قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكا اسپابى, ونىڭ ىشىندە ىسپالى كۇي اسپابىنا جاتادى. قوبىزدىڭ باسى, ەكى قۇلاعى, يىلگەن موينى, تومەن جاعىندا تەرىمەن قاپتالعان شاناعى, جىلقىنىڭ قۇيرىق قىلىنان جاسالعان قوس ىشەگى, مۇيىزدەن تيەگى جانە قىلدان ىسقىشى بولادى. دىبىس ىشەك پەن ىسقىشتىڭ ۇيكەلىسىنەن شىعادى. قوبىز – قازاقتىڭ سان مىڭجىلدىق تاريحى بار اتامۇراسى.
ۇلى جىبەك جولى تەك ساۋدا جولى عانا ەمەس, تاريحتىڭ اقجال تولقىندارى اراسىنان مادەنيەتتەردىڭ الماسۋىنا دانەكەر بولعان التىن كوپىر ءارى مادەنيەتتەردىڭ كۋاگەرى. سول ءۇشىن دە ول ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ, قازىرگى ايتىپ وتىرعان قوبىزدىڭ مىڭداعان جىل بۇرىن سان قىردان اسىپ قىتايعا بارعانىنا كۋا بولىپ وتىر.
قالبان ىنتىحان ۇلى,
جازۋشى, دەرەكتانۋشى