ەلباسى جولى – ەلدىكتىڭ جولى

الەمدىك ءۇردىس

ءوز ەلىنە ولشەۋسىز ەڭبەگى سىڭ­گەن, تۋعان حالقىن باياندى بولا­شاققا باستاعان, سونداي-اق الەم­نىڭ ىزگىلىككە قاراي بەت بۇرۋىنا زور ىقپالىن تيگىزىپ, جا­ھاندىق تۇلعاعا اينالعان ءبىتى­مى بولەك, قىزمەتى ەرەك جان­دار­دىڭ ادامي بولمىسى, قايرات­كەرلىك قارىمى, ءومىر جولى, جاسامپاز ءىسى سانادا ۇدايى جاڭ­عىرىپ تۇرۋى ءتيىس. ويتكەنى مۇن­داي تۇلعالاردىڭ ورەلى ءومىرى, بار قاجىر-قايراتىن جۇم­ساپ اتقارعان يگىلىكتى قىز­مەتى, ونەگەسى – تاپتىرماس تاربيە قۇ­را­لى, ادامزاتقا ورتاق قۇن­دى­لىق, قاراڭعىدا جول تاپپاي داع­دار­عاننىڭ جولىنا ساۋلەسىن توسەر شامشىراق. سوندىقتان دا, وسىن­داي ءىرى, كورنەكتى قاي­رات­كەر­لەردى تەرەڭىرەك تانۋ, ناسيحات­تاۋ جۇمىستارى الەمدىك تاجىري­بەدە كەڭ ءۇردىس العانى بەلگىلى. وسى ءۇردىس اياسىندا دارا تۋعاندار, وزىق ويلى تۇلعالار مەن قايراتكەرلەر ار­قاۋ بولعان ءتۇرلى كى­تاپتار, زەرت­تەۋ ەڭبەكتەر, فيلم­دەر, ت.ب. كوپ­تەپ دۇنيەگە كەلدى.

جالپى, تالايلارمەن تەرەزەسىن تەڭ ۇستاۋدى, وركەنيەت كوشىندە وزگەلەرمەن ۇزەڭگى قاعىستىرا ال­عا جىلجۋدى مۇرات ەتكەن, ءوزىن-ءوزى قۇرمەتتەي بىلەر ءاربىر ۇلت تا­ريحىن, رۋحاني مۇراسىن, ماڭ­داي­الدى ۇل-قىزدارىن وزدەرى عانا تانىپ-ءبىلىپ قانا قويماي, ولار­دى جاھانعا جارقىراتا كور­سەتىپ, ناسيحاتتاۋدى ءجون كورەدى. بۇل قادامنىڭ استارىندا ء«بىز دە ەشكىمنەن كەم ەمەسپىز, داۋ تۋ­سا ءسوز ۇستار شەشەنىمىز, جاۋ تون­سە جانىن قيار باتىرىمىز, تامى­رى تەرەڭگە كەتكەن تاريحى­مىز, جاھاندىق مادەنيەتتىڭ قو­رى­نا قوسىلعان سالماقتى دا ارداق­تى مۇرامىز بار ەلمىز», دەپ ءوزى­نىڭ ىرگەلى ەل ەكەنىن ۇقتىر­عى­سى نەمەسە ايبى­نىن اسىرعىسى كەلەتىن نيەت جاتقانداي.

بۇل باعىتتاعى يگى ىستەردىڭ شە­جىرەسىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, ءسوزىمىز تىم ۇزارىپ كەتەدى. دە­گەن­مەن, قىسقاشا توقتالا كەتەر بولساق, سوناۋ كونە زامانداردان, دالىرەگى ساق, عۇن, تۇرىك قاعاناتى داۋىرلەرىنەن بۇگىنگە تارتىلعان «سۇرلەۋگە» وي سۇرىندىرە وتىرىپ كوز جۇگىرتكەندە رۋحىڭدى كوتەرىپ, ساناڭدى جاڭعىرتاتىن جارقىن بەينەلى, قازىرگى تۇركى جۇرتىمەن, قازاقپەن قارىنداس, كىندىكتەس, تەگى ءبىر ەكەنى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن تۇلعالاردان باستاپ, بۇگىنگى جاقسىلارىمىز بەن جايساڭدارىمىز تۋرالى توم-توم زەرتتەۋ ەڭبەكتەر, ادەبيەتتىڭ ءتۇرلى جانرىنداعى قانشاما شىعارمالار جازىلدى. 

سونداي-اق كوركەم جانە دە­رەك­تى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, الىس جا­نە جاقىن ەلدەردەگى تالاي قۇ­پيا­نى ىشىنە بۇككەن مۇراعاتتار اقتا­رىلىپ, ولاردان تابىلعان تا­ري­حي قۇجاتتار عىلىمي اي­نا­لىمعا ەنگىزىلدى, وتكەن شاقتان سىر سۋىرتپاقتار مۋزەيلەر قا­تارعا قوسىلدى. 

ارينە مۇنىڭ بارلىعى ءبىز­دىڭ ەلدىگىمىزدى, ۇلت بولىپ ۇيىس­قا­نى­مىزدى, ۇلت­تىق يدەولو­گيا­­مىزدىڭ ىرگەسىن نىعايتۋعا تۇ­بە­­گەيلى بەت بۇرعا­نىمىزدى بىل­دىرەدى.

مەملەكەتتىكتى نىعايتۋداعى مەرەيلى مەزەتتەر

اتالعان باعىتتاعى جۇ­مىس­تار­دى ىلگەرىلەتۋدە, اسىرەسە كينو ونەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرى ءتيىمدى پاي­دالانىلۋدا. ماسەلەن, وتكەن زامان­دارداعى حاندارىمىز بەن با­تىر­لارىمىز, بيلەرىمىز بەن اقىن­دارىمىز, وزگە دە ايتۋلى ارىس­تارىمىز ارقاۋ بولعان كوپتەگەن فيلمدەر جۇرتشىلىقتىڭ كو­ز­ايىمىنا اينالىپ, تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ, جاقسىلارىمىز تۋ­رالى دەرەكتەردى ۇرپاق ساناسى­نا ءسىڭىرۋ ىسىنە, كەشە مەن بۇگىندى سا­باق­تاستىرا وتىرىپ العا جىلجۋى­مىزعا سەرپىن بەردى.

وسىناۋ كەڭ اۋقىمدى, كوز قۋان­­تىپ, كوڭىل تولقىتار يگى جۇ­مىس­تار­دىڭ بارلىعى حالىقتىڭ سۇ­را­نىسى, قوعامنىڭ تىلەگى نەگى­زىندە قولعا الىندى. وسى ارادا ءبىر ايتا كەتەر جايت, ەل-جۇر­­تى­مىز­دىڭ, تىلەۋلەس جا­ماعات­تىڭ بۇل ورايداعى سۇرا­نىسى­نىڭ ءبىر باعىتى قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى – ەل­باسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ءومىر جولىن, قايرات­كەرلىك كەل­بەتىن, اتقارعان ولشەۋ­سىز ەڭبە­گىن تەرەڭىرەك بىلسەك دەگەن قوعامدىق تىلەكپەن ۇشتاس­تى. ويتكەنى حالىقتىڭ ءوز كوش­باس­شىسى جايىندا تەرەڭ ماعلۇ­مات الۋعا دەگەن ۇمتىلىسى تابي­عي زاڭدىلىق. سوندىقتان وسى سۇ­را­نىسقا لايىقتى جاۋاپ بەرۋ قا­جەتتىگى تۋىندادى. بۇل تالاپ-تىلەكتى قاناعاتتاندىرۋ ءىسى ەلبا­سى تۋرالى وتاندىق جانە شەتەل­دىك اۆتورلار جازعان سۇبەلى زەرتتەۋ­لەردى, كىتاپتاردى شىعارۋ, فيلم­دەر ءتۇسىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. مىنە, ەندى بۇل تۋىندىلاردىڭ قاتارىنا تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا ءبىز جوعارىداعى كىرىسپە سوزىمىزدە اي­تىپ وتكەن «ەلباسى جولى. اس­تا­نا» ءفيلمى كەلىپ قوسىلدى. بۇل كار­تينانى وتاندىق بەلگىلى رە­جيس­سەر اقان ساتاەۆ تۇسىرگەنىن, باس كەيىپكەر – ەلباسى ءرولىن اكتەر مۇرات احمانوۆ سومداعانىن ايتا كەتەيىك. 

جالپى, مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ ءومىر جولىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارقاۋ ەتكەن «ەلباسى جولى» كينوەپوپەياسىن ءتۇسىرۋ 2011 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «ەلباسى جو­لى. استانا» ءفيلمى وسى كينو­ەپو­پەيانىڭ التىنشى ءبولىمى. مۇنى بۇل ەپوپەيانىڭ سوڭى دەپ ايتۋعا بولمايتىنداي. ويتكەنى كارتينادا 1998 جىلعا دەيىنگى وقيعالار عانا قامتىلعان. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا ەلباسىنىڭ 1998 جىلدان بەرگى مەملەكەتىمىزدى دامىتۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەگىن ەكراندا كورسەتۋ ءىسى كەزەگىن كۇتىپ تۇر دەپ ويلايمىز.

نەگىزىندە «ەلباسى جولى. اس­تانا» ءفيلمى قازاقستان ەلور­داسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى جا­نە ونى سالۋ ۇدەرىسىندەگى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ باستى ءرولى, كەزدەس­كەن قيىندىقتاردى جەڭە ءبىلۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى, ءىس باسىندا بولعان, ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىن مۇلتىكسىز ورىنداي بىلگەن اتپال ازاماتتارىمىزدىڭ ەڭبەگى, حالىقتىڭ بىرلىگى, جۇرت­شى­ل­ىقتىڭ ىقىلاسى, سەنىمى باياندالادى. سونداي-اق كارتينادا ەلوردانى اقمولاعا كوشىرۋ شەشىمىنە قاتىستى قوعامدىق ءتۇرلى كوزقاراستار, ونىڭ ىشىندە كەر­تارتپا پىكىرلەرىن كولدەنەڭ تارت­قاندار دا كورىنىس بەرەدى. بۇ­عان قوسا, فيلمدە قامتىلعان جىلدار كولەمىندە ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاريحي وقيعالار سا­تىمەن ۇسىنىلعان. اسىرەسە ەل شەكاراسىن شەگەندەۋ, وزگە ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى قادام­داردى سانادا جاڭعىرتاتىن تۇستار كوڭىلگە جىلى اسەر ەتەدى. سونىمەن بىرگە استانانىڭ حا­لىق­ارالىق تۇساۋكەسەر ءراسىمىن سي­پات­تايتىن كورىنىستەر دە ءفيلم­نىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسكەن.

جالپى, ءبىز بۇل ماقالادا اتال­عان فيلمدەگى وقيعالاردى باسى­نان اياعىنا دەيىن سيپاتتاپ شىعۋدى ماق­سات ەتىپ وتىرعا­نى­مىز جوق. ويتكەنى كارتينانى حالىق­تىڭ ءوزى كورە جاتار. ەندى ونىڭ باعاسىن كورەرمەن بەرەدى. دەگەن­مەن, «ەلباسى جولى» كينو­ەپو­پەيا­سىن قۇرايتىن, ياعني بۇعان دەيىن تۇسىرىلگەن في­لم­دەردى حا­لىقتىڭ جىلى قابىل­داعانى بەلگىلى. 

ايتا كەتەيىك, بۇعان دەيىن «ەلباسى جولى» كينوەپو­پەيا­سىنىڭ بەس كارتيناسى ەل نازارىنا ۇسىنىلعان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, ولار: «بالالىق شا­عىمنىڭ اسپانى» (2011 جىل), «وت­تى وزەن», «تەمىرتاۋ» (2013 جىل), «تىعىرىقتان جول تاپ­قان» (2014 جىل) – رەجيسسەرى رۇس­تەم ابدىراشەۆ, «جۇلدىزدار توعىس­قاندا» (2016 جىل) – رەجيسسەرى سەرگەي سنەجكين (رەسەي). رۇستەم ابدىراشەۆ تۇسىرگەن العاشقى ءتورت بولىمدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءرولىن اكتەر نۇرلان ءالىمجانوۆ سومداسا, سەرگەي سنەجكيننىڭ فيلمىندە باس كەيىپكەردىڭ ءرولىن اكتەر بەرىك ايتجانوۆ ويناعان.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتسەك ارتىقتىق ەتپەس, ەلباسى جايلى دەرەكتى فيلمدەر دە از ەمەس. «نازارباەۆ. Live», « س نازارباە­ۆىم و گلاۆنوم...», «يزبراننىي ۆەرەمەنەم», «ەلباسى, جاڭا تاريح», «ات ۇستىندەگى عۇمىر», «ەلباسى – بىرەۋ, ءبىز وعان – تىرەۋ!» جانە تاعى باسقالار.

قورىتا ايتقاندا, «ەلباسى جولى. استانا» ءفيلمى ەكران ارقىلى ەل تاريحىنان, ەلبا­سى­نىڭ ءومىر جولىنان شىنايى دەرەكتەر ۇسىنادى. ونىڭ تاۋەلسىزدىك شە­جىرەسىن, جاڭا استانانىڭ العاش­قى قادامدارىن كورسەتە وتى­رىپ, ەلدىك سانانى كوتەرۋگە, ۇر­پاق تاربيەسىنە وڭ ىقپال ەتەرى انىق.

سونداي-اق كوركەم جانە دە­رەك­تى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, الىس جا­نە جاقىن ەلدەردەگى تالاي قۇ­پيا­نى ىشىنە بۇككەن مۇراعاتتار اقتا­رىلىپ, ولاردان تابىلعان تا­ري­حي قۇجاتتار عىلىمي اي­نا­لىمعا ەنگىزىلدى, وتكەن شاقتان سىر سۋىرتپاقتار مۋزەيلەر قا­تارعا قوسىلدى. 

ارينە مۇنىڭ بارلىعى ءبىز­دىڭ ەلدىگىمىزدى, ۇلت بولىپ ۇيىس­قا­نى­مىزدى, ۇلت­تىق يدەولو­گيا­­مىزدىڭ ىرگەسىن نىعايتۋعا تۇ­بە­­گەيلى بەت بۇرعا­نىمىزدى بىل­دىرەدى.

مەملەكەتتىكتى نىعايتۋداعى مەرەيلى مەزەتتەر

اتالعان باعىتتاعى جۇ­مىس­تار­دى ىلگەرىلەتۋدە, اسىرەسە كينو ونەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرى ءتيىمدى پاي­دالانىلۋدا. ماسەلەن, وتكەن زامان­دارداعى حاندارىمىز بەن با­تىر­لارىمىز, بيلەرىمىز بەن اقىن­دارىمىز, وزگە دە ايتۋلى ارىس­تارىمىز ارقاۋ بولعان كوپتەگەن فيلمدەر جۇرتشىلىقتىڭ كو­ز­ايىمىنا اينالىپ, تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ, جاقسىلارىمىز تۋ­رالى دەرەكتەردى ۇرپاق ساناسى­نا ءسىڭىرۋ ىسىنە, كەشە مەن بۇگىندى سا­باق­تاستىرا وتىرىپ العا جىلجۋى­مىزعا سەرپىن بەردى.

وسىناۋ كەڭ اۋقىمدى, كوز قۋان­­تىپ, كوڭىل تولقىتار يگى جۇ­مىس­تار­دىڭ بارلىعى حالىقتىڭ سۇ­را­نىسى, قوعامنىڭ تىلەگى نەگى­زىندە قولعا الىندى. وسى ارادا ءبىر ايتا كەتەر جايت, ەل-جۇر­­تى­مىز­دىڭ, تىلەۋلەس جا­ماعات­تىڭ بۇل ورايداعى سۇرا­نىسى­نىڭ ءبىر باعىتى قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى – ەل­باسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ءومىر جولىن, قايرات­كەرلىك كەل­بەتىن, اتقارعان ولشەۋ­سىز ەڭبە­گىن تەرەڭىرەك بىلسەك دەگەن قوعامدىق تىلەكپەن ۇشتاس­تى. ويتكەنى حالىقتىڭ ءوز كوش­باس­شىسى جايىندا تەرەڭ ماعلۇ­مات الۋعا دەگەن ۇمتىلىسى تابي­عي زاڭدىلىق. سوندىقتان وسى سۇ­را­نىسقا لايىقتى جاۋاپ بەرۋ قا­جەتتىگى تۋىندادى. بۇل تالاپ-تىلەكتى قاناعاتتاندىرۋ ءىسى ەلبا­سى تۋرالى وتاندىق جانە شەتەل­دىك اۆتورلار جازعان سۇبەلى زەرتتەۋ­لەردى, كىتاپتاردى شىعارۋ, فيلم­دەر ءتۇسىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. مىنە, ەندى بۇل تۋىندىلاردىڭ قاتارىنا تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا ءبىز جوعارىداعى كىرىسپە سوزىمىزدە اي­تىپ وتكەن «ەلباسى جولى. اس­تا­نا» ءفيلمى كەلىپ قوسىلدى. بۇل كار­تينانى وتاندىق بەلگىلى رە­جيس­سەر اقان ساتاەۆ تۇسىرگەنىن, باس كەيىپكەر – ەلباسى ءرولىن اكتەر مۇرات احمانوۆ سومداعانىن ايتا كەتەيىك. 

جالپى, مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ ءومىر جولىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارقاۋ ەتكەن «ەلباسى جولى» كينوەپوپەياسىن ءتۇسىرۋ 2011 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «ەلباسى جو­لى. استانا» ءفيلمى وسى كينو­ەپو­پەيانىڭ التىنشى ءبولىمى. مۇنى بۇل ەپوپەيانىڭ سوڭى دەپ ايتۋعا بولمايتىنداي. ويتكەنى كارتينادا 1998 جىلعا دەيىنگى وقيعالار عانا قامتىلعان. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا ەلباسىنىڭ 1998 جىلدان بەرگى مەملەكەتىمىزدى دامىتۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەگىن ەكراندا كورسەتۋ ءىسى كەزەگىن كۇتىپ تۇر دەپ ويلايمىز.

نەگىزىندە «ەلباسى جولى. اس­تانا» ءفيلمى قازاقستان ەلور­داسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى جا­نە ونى سالۋ ۇدەرىسىندەگى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ باستى ءرولى, كەزدەس­كەن قيىندىقتاردى جەڭە ءبىلۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى, ءىس باسىندا بولعان, ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىن مۇلتىكسىز ورىنداي بىلگەن اتپال ازاماتتارىمىزدىڭ ەڭبەگى, حالىقتىڭ بىرلىگى, جۇرت­شى­ل­ىقتىڭ ىقىلاسى, سەنىمى باياندالادى. سونداي-اق كارتينادا ەلوردانى اقمولاعا كوشىرۋ شەشىمىنە قاتىستى قوعامدىق ءتۇرلى كوزقاراستار, ونىڭ ىشىندە كەر­تارتپا پىكىرلەرىن كولدەنەڭ تارت­قاندار دا كورىنىس بەرەدى. بۇ­عان قوسا, فيلمدە قامتىلعان جىلدار كولەمىندە ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاريحي وقيعالار سا­تىمەن ۇسىنىلعان. اسىرەسە ەل شەكاراسىن شەگەندەۋ, وزگە ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى قادام­داردى سانادا جاڭعىرتاتىن تۇستار كوڭىلگە جىلى اسەر ەتەدى. سونىمەن بىرگە استانانىڭ حا­لىق­ارالىق تۇساۋكەسەر ءراسىمىن سي­پات­تايتىن كورىنىستەر دە ءفيلم­نىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسكەن.

جالپى, ءبىز بۇل ماقالادا اتال­عان فيلمدەگى وقيعالاردى باسى­نان اياعىنا دەيىن سيپاتتاپ شىعۋدى ماق­سات ەتىپ وتىرعا­نى­مىز جوق. ويتكەنى كارتينانى حالىق­تىڭ ءوزى كورە جاتار. ەندى ونىڭ باعاسىن كورەرمەن بەرەدى. دەگەن­مەن, «ەلباسى جولى» كينو­ەپو­پەيا­سىن قۇرايتىن, ياعني بۇعان دەيىن تۇسىرىلگەن في­لم­دەردى حا­لىقتىڭ جىلى قابىل­داعانى بەلگىلى. 

ايتا كەتەيىك, بۇعان دەيىن «ەلباسى جولى» كينوەپو­پەيا­سىنىڭ بەس كارتيناسى ەل نازارىنا ۇسىنىلعان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, ولار: «بالالىق شا­عىمنىڭ اسپانى» (2011 جىل), «وت­تى وزەن», «تەمىرتاۋ» (2013 جىل), «تىعىرىقتان جول تاپ­قان» (2014 جىل) – رەجيسسەرى رۇس­تەم ابدىراشەۆ, «جۇلدىزدار توعىس­قاندا» (2016 جىل) – رەجيسسەرى سەرگەي سنەجكين (رەسەي). رۇستەم ابدىراشەۆ تۇسىرگەن العاشقى ءتورت بولىمدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءرولىن اكتەر نۇرلان ءالىمجانوۆ سومداسا, سەرگەي سنەجكيننىڭ فيلمىندە باس كەيىپكەردىڭ ءرولىن اكتەر بەرىك ايتجانوۆ ويناعان.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتسەك ارتىقتىق ەتپەس, ەلباسى جايلى دەرەكتى فيلمدەر دە از ەمەس. «نازارباەۆ. Live», « س نازارباە­ۆىم و گلاۆنوم...», «يزبراننىي ۆەرەمەنەم», «ەلباسى, جاڭا تاريح», «ات ۇستىندەگى عۇمىر», «ەلباسى – بىرەۋ, ءبىز وعان – تىرەۋ!» جانە تاعى باسقالار.

قورىتا ايتقاندا, «ەلباسى جولى. استانا» ءفيلمى ەكران ارقىلى ەل تاريحىنان, ەلبا­سى­نىڭ ءومىر جولىنان شىنايى دەرەكتەر ۇسىنادى. ونىڭ تاۋەلسىزدىك شە­جىرەسىن, جاڭا استانانىڭ العاش­قى قادامدارىن كورسەتە وتى­رىپ, ەلدىك سانانى كوتەرۋگە, ۇر­پاق تاربيەسىنە وڭ ىقپال ەتەرى انىق.

جولدىباي بازار,

«ەگەمەن قازاقستان»