حالقىمىزدىڭ ساف اۋاداي كىرشىكسىز ءتول جاۋھارلارىن كەيدە ەستراداعا تۇسىرەمىز دەپ, «جىبەكتى تۇتە الماعان ءجۇن ەتەدىنىڭ» كەرىنە تاپ بولاتىندار بار. ايتسە دە بۇل سىن مۋزىكانتتىڭ بارىنە قاتىستى ەمەس. بۇل رەتتە ءبىز ۇمىت بولىپ بارا جاتقان مۋزىكالىق اسپاپتار مەن حالىقتىق شىعارمالاردى كونە مەن جاڭانىڭ سينتەزى ارقىلى جاڭعىرتىپ تۇرلەنتۋگە اتسالىسىپ جۇرگەن «بەلەس» ەتنو-فولكلورلىق توبىنىڭ ورىنداۋشىلىق مانەرىن ايرىقشا اتاپ وتكىمىز كەلەدى. تومەندە «شابىت», قۇرمانعازى اتىنداعى رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى, پرەزيدەنتتىك ستيپەنديانىڭ ەكى مارتە يەگەرى, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «بەلەس» توبىنىڭ مۇشەسى, قوبىزشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اسەل نۇركەنوۆا وسى جانە ونەردىڭ باسقا دا وزەكتى قىرلارى تۋرالى ويىمەن بولىسكەن ەدى.
– حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسىن دارىپتەۋدە اۋەلى ۇلتتىق ساز اسپاپتارىنىڭ ايتارلىقتاي ءرول اتقاراتىنى ءمالىم. كونە مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ كەلەشەگى تۋرالى ءوزىڭ نە ايتار ەدىڭ؟
– جاعدا بابالىق ۇلى: «ۇسكىرىك, ىسقىرىق, شاڭقوبىز, كەلىقوبىز, سازسىرناي, داپ, دابىل سياقتى اسپاپتار كوزگە ىلىنبەيدى. قازىر بۇلاردى قولداناتىن, ەل اراسىنا شىعىپ وينايتىندار سانى وتە از. حح عاسىر ىشىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ كوپ بولىگى كادەگە جارامايتىن بولىپ شىقتى...» دەپ حالقىمىزدىڭ ۇمىت بولا باستاعان كونە مۋزىكالىق مۇراسىنىڭ كەلەشەگىنە قاتتى الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن بولاتىن. ءتىپتى دومبىرا مەن قوبىزدىڭ ءوزى بۇگىندە ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىراپ, قازاقتىڭ تابيعات بەرگەن قوڭىر ءۇنىنىڭ بوياۋى باستاپقى قالپىنان مۇلدە الشاقتاپ بارا جاتقانىن جابىعا جازعان ەدى. «بەلەس» توبىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى مەن ميسسياسى نەگىزى وسى جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان مۇنان باسقا دا كوپتەگەن سىني وي-ۇسىنىستارىمەن تىكەلەي ساباقتاسىپ جاتىر.
كوپتى كورگەن كونەكوز ابىزدىڭ دابىلى بەكەر ەمەس. ويتكەنى قازاق ونەرىنىڭ تاعدىرى الماس قىلىشتىڭ ۇستىندە تۇرعانداي الماعايىپ تۇستا وتكەننەن ساباق الا وتىرىپ, قولدا بار التىنىمىزدى قادىرلەي الماساق, كوپ نارسەمىزدى جوعالتىپ الاتىن ءتۇرىمىز بار. جاھاندانۋ زامانىندا, اسىرەسە مۋزىكانىڭ دامۋى مەن تارالۋىن باسقا سالامەن سالىستىرۋ قيىنداۋ. قازىر مۇندا ءبارى اشىق ايتىس-تارتىسقا, باسەكەگە كوشىپ كەتتى. بۇل ءبىر سونداي الاپات تاسقىن سەل سەكىلدى. وعان ەشكىم توسقاۋىل قويىپ توتەپ بەرە المايدى, جاھاندى جاپپاي جايلايتىن جويقىن اجداھانىڭ اۋزىنا جۇتىلىپ, جوق بولىپ كەتپەس ءۇشىن اركىم ءوزىنىڭ قال-قادەرىنشە جانتالاسىپ باعۋدا.
– كەيدە تەگىن شاقىرىپ جاتسا دا قازاق ۇلتتىق ساز اسپاپتارىندا ورىنداۋشىلاردىڭ كونتسەرتىنە جۇرتتىڭ ونشا كوپ بارا قويمايتىنى راس. ال بىراق ەسەسىنە شەتەلدىڭ قايداعى جوق بىرەۋلەرىنە قوعاداي جاپىرىلىپ, زىر جۇگىرەمىز. سول قالىڭ ءنوپىردىڭ بەتىن ءداستۇرلى ونەرگە قاراي بۇرۋدىڭ جولى بار ما؟
– اقىل-ەسى تولىسقان, سانالى ادام حالىق اندەرىن, بولماسا قۇرمانعازىنى, تاتتىمبەتتى, سۇگىردى, نۇرعيسانى... كوشەدە كەتىپ بارا جاتىپ, ءاتۇستى تىڭداماسى بەلگىلى جايت قوي. نەگىزى مۋزىكا تىڭداي ءبىلۋ مادەنيەتى دەگەنگە ءمان بەرمەيتىنىمىز جامان. مۋزىكانى شىڭعىرتىپ قويىپ تىڭدايتىن جاندار نە ءلاززات الادى ەكەن وسى؟ مىسالى, جانتالاسىپ تاڭەرتەڭ جۇمىسقا اسىعىپ كەتىپ بارا جاتقان ادام قۇلاققاپپەن قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقاسىن» قالاي تىڭدايدى؟ ءداستۇرلى ونەر كەڭ-بايتاق دالانىڭ وزىمەن بىتە قايناسىپ تۋعانى انىق. سول سەبەپتى ولارعا جەلپىلدەپ بيلەپ كەتە المايسىز. قايتا تىڭداعان سايىن تولعانتادى, تەبىرەنتەدى. تۇڭعيىقتان جانىڭىزبەن ەگىز, ۇندەس ءبىر اۋەن تابىلادى. بۇلار ساناڭىزعا ەشبىر ناسيحاتسىز-اق, سىرتتىڭ اسەرىنسىز, وزدىگىنەن بۇلكىلدەپ ءسىڭىپ كەتە بارادى.
– جەلبۋاز, باسقاشا ايتساق, مەسقوبىز تۋرالى دەرەكتەر ءال-فارابي بابامىزدىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى دەسەك, ال جالپى قازاق دالاسىنا ءالى كەڭ جايىلىپ كەتە قويماعان سيرەك اسپاپ. ونىڭ اۋەزى, بوزداعان كۇڭىرەنىسى كىسىنىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتادى, بويدى مۇڭلى سەزىم بيلەيدى. تۇرىكتەر مۇنى «تسيۋشە» دەپتى. ال ونى عالىمدار «قىپشاق» دەپ تارجىمالاعان. وسى اسپاپ بىزدەگى جەلبۋازدىڭ وزىنەن اۋمايدى. تۇركىتانۋشى عالىم ق.سارتقوجا ۇلىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, جەلبۋازدان اۋمايتىن اسپاپتى بۇگىندە بەلورۋستار مەن فرانتسۋزدار ءوز وركەسترلەرىندە كەڭىنەن پايدالانىپ ءجۇر. اتاۋى باسقا دەمەسەڭىز, سىرت ءپىشىمى سونىڭ وزىنەن اۋمايدى. بەلورۋستار «دۋدۋ» دەپ اتايدى ەكەن. بۇل ءسوزدىڭ تۇپكى ءمانى تۇرىك, موڭعول تىلدەرىنە بارىپ تىرەلەتىنى كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك. ونى العاش قازاق ساحناسىندا نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ تىرىلتكەنى ءمالىم. ونىڭ اسىرەسە بىزگە قازاقى اۋەندى جەتكىزۋدەگى ويناقى ءۇنى ۇنايدى. داۋىسىن ەشبىر اسپاپ ءدال سولاي قايتالاي المايدى. اسپاپتىڭ جاڭعىرىپ, ءوز بيىگىنە قايتا كوتەرىلۋىنە «بەلەس» توبى ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
– نۇرعيسا تىلەنديەۆ دەمەكشى, اۋەلى «وتىرار سازى» وركەسترى قۇرامىندا ونەر كورسەتكەنىڭ ەسىمىزدە. وسىنىڭ ءوزى كىسىگە ۇلكەن مەكتەپ ەمەس پە؟
– ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى مۋزىكالىق مەكتەپتە قوبىز سىنىبىن 1997 جىلى ءبىتىرىپ, ودان كەيىن قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىندا عاليا ورازاليەۆادان ءدارىس الدىم. الماتىداعى شەت تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتىن فرانتسۋز تىلىندە ءبىتىردىم. 1995 جىلى حالىق اسپاپتارىندا ورىنداۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنا, 1997 جىلى د.نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا جۇلدەلى ورىنداردى يەلەندىم. «وتىرار» سازى وركەسترىندە نۇرعيساداي ۇلى كومپوزيتوردىڭ وزىمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن بىزدەر باقىتتى ۇرپاقپىز عوي نەگىزى. مۇنان سوڭ بەلگىلى كۇيشى سەكەن تۇرىسبەكوۆتىڭ «اق جاۋىن» انسامبلىندە, پرەزيدەنتتىك وركەستردىڭ قۇرامىندا قوبىزدا ونەر كورسەتكەنىم ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. وسىلار – ادامعا مەكتەپ. مۋزىكادا ۇيرەتۋ جوق, ۇيرەنۋ عانا بار دەگەن قاعيدا بويىنشا ءومىر سۇرەمىن. وسى جاعىنان كەلگەندە, توپتاعى مۋزىكانتتاردىڭ ماقسات-مۇراتى تۇيىسەدى. ۇرمەلى اسپاپتار مەن داۋىلپازدا وينايتىن ماديار مالدىباەۆتىڭ, دومبىراشى مارات نۇكەەۆتىڭ, سىرنايشى الەكسەي ەفرەمەنكونىڭ «بەلەستە» بىرىگۋىنىڭ سىرى سوندا.
– قانشا ەلدە ونەر كورسەتتىڭدەر؟
– اقش, كانادا, كورەيا, قىتاي, يتاليا, يسپانيا, گەرمانيا, فرانتسيا, انگليا, گرەكيا, تۇركيا, رەسەي, ءۇندىستان, يندونەزيا, ت.ب. كوپتەگەن شەت مەملەكەتتە, سونداي-اق ەلىمىزگە ات باسىن تىرەگەن ءتۇرلى مارتەبەلى قوناقتار مەن پرەزيدەنتتەر قاتىسقان مادەني شارالاردا ونەر كورسەتتىك.
وسىدان 6-7 جىلداي بۇرىن انكارا قالاسى مەرىنىڭ يدەياسىمەن دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆال ءوتتى. سوعان ارنايى قوناق رەتىندە ءبىزدى شاقىردى. سونىڭ اياسىندا ءبىر ساعاتقا جۋىق قازاق ونەرىن كورسەتتىك. اياق-قولىمىزدى جەرگە تيگىزبەي تۇرىك اعايىنداردىڭ سونداعى شاتتانىپ, قۋانعانىن, قۇرمەت كورسەتكەنىن كورسەڭىز عوي. تەلەارنالار تەك ءبىز تۋرالى حابارلار تاراتتى. باسىلىمداردا ماقالالار جارىق كوردى. «بەلەس» توبى سىرتتا قانشالىق تانىمالدىققا يە ەكەنىنە العاش ءوزىمىز سول جەردە كوز جەتكىزىپ, مارقايعانبىز.
– كىمدەردەن باتا الدىڭ, ۇستازدارىڭ كىم؟
– كەزىندە بەلگىلى مادەنيەت قايراتكەرى جەكسەنبەك ەركىنبەكوۆ: «اسەل قىزىمىز پريما قوبىزدان ءوز ارىپتەستەرى اراسىندا الدىڭعى ورىندا تۇر. مۇنداي تالانتتى بالالاردى قولداۋىمىز كەرەك» دەپ قاناتىمدى قاتايتتى. وسى باعا كەلەشەگىمە داڭعىل جول اشتى دەۋىمە بولادى. ءمينيستردىڭ ءوزى وسىلاي دەپ باعامىزدى اسىرا ماقتاپ تۇرعاندا, مەنىڭ سول ءۇمىتتى اقتاماۋعا ەش قۇقىم جوق ەدى. ونەر يەسىنە قانداي دا جەتىستىك بولسىن تەك ەڭبەكپەن كەلەتىنىن ۇقتىرعان سول لەبىزدى الدىڭعى تولقىننىڭ ماعان ارناعان اق باتاسى دەپ ءبىلدىم... ونەر جولىندا كەزدەسكەن ءار تۇلعا – مەنىڭ ۇستازىم.
– پريما قوبىزدان باسقا تاعى قانداي اسپاپتاردا وينايسىڭ؟
– دومبىرا, پيانينو, ۇرمەلى اسپاپتاردا ونەر كورسەتەمىن.
– حالىقتىق ءان-كۇيلەرمەن بىرگە كىمدەردىڭ شىعارمالارىن ورىندايسىڭ؟
– احمەت جۇبانوۆ, مۇقان تولەباەۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, لاتيف حاميدي, سونداي-اق پ.چايكوۆسكي, مەندەلسون, ا.حاچاتۋريان, دج.كەرن شىعارمالارىن ورىندادىم. 1998 جىلى ەرمۇرات ۇسەنوۆپەن بىرىگىپ, قۇرمانعازىنىڭ «تورەمۇرات» كۇيىن, قوبىز بەن فورتەپيانوعا وڭدەپ اۋداردىق. بۇل تۋىندى قوبىز مەكتەبى ءۇشىن ايتارلىقتاي ۇلكەن جاڭالىق ەدى.
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»