ءار ادام اتا-اناسىن قادىر تۇتادى. اكە-شەشەڭدى كوزى تىرىسىندە قۇرمەتتەي بىلگەنگە نە جەتسىن! ءبىزدىڭ قىزمەتتەس جولداسىمىز ءجىگەر دە ءوزىنىڭ اكە-شەشەسىنە قولىنان كەلگەنشە قامقورلىق جاساپ جۇرگەن جاننىڭ ءبىرى. اكەسى تۋمىرزا قوزىكە ۇلى 1930 جىلى رەسەيدەگى چەليابى وبلىسى, ۆارنا اۋدانىندا تۋعان. اتا-اناسى ەرتە قايتىس بولىپ, جەتىمدىكتىڭ اششى ءدامىن تاتقان. جاستايىنان چەليابى, ماگنيتوگور زاۋىتتارىندا ەڭبەك ەتكەن. كراسنويار ولكەسىندە وتان الدىنداعى بورىشىن وتەگەن سوڭ, قازاق جولداستارىمەن بىرگە الماتى قالاسىن تاماشالاۋعا كەلگەن. كەيىن وسى وڭىردە ۇيلەنىپ, تۇراقتاپ قالعان. ءنوۆوسىبىر بايلانىس ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ, جەتىسۋ وڭىرىندە تەلەفون, پوشتا قىزمەتىندەگى بايلانىس تورابى سالاسىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ, زەينەتكەرلىككە شىققان ەڭبەك ارداگەرى. اناسى كۇلپاش كەرىمقۇلقىزى الماتى وبلىسىنىڭ دەگەرەس اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن. قازىر بۇل اۋلەت الماتى قالاسىندا تۇرادى. جىگەر سول قالا ىرگەسىندەگى اقسەڭگىردە تۋعان.
ءبىر جولى جىگەردىڭ اكەسى ءبىر باسىلىمدى وقىپ وتىرىپ: ء“ما, وقى مىنا گازەتتى”, دەپ ونىڭ قولىنا بەرىپتى. ول جىگەردىڭ ەكىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزى. جۋرناليستيكا جولىنا تۇسۋگە سول وقيعا اسەر ەتىپتى. سول كەزدەن باستاپ گازەت-جۋرنالدارعا, ونداعى شىققان ماقالالارعا ىنتاسى ويانا باستاعان ەكەن. ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ, 14 جاسىنان باستاپ پوشتادا شابارمان قىزمەتىن اتقارعان. ساباقتان كەيىن ءار ۇيگە جەدەلحاتتاردى جەتكىزىپ, ۇلكەن ادامداردىڭ باتالارىن العان. ايىنا 20-30 سوم تابىس تاۋىپ, اناسىنىڭ قولىنا اكەلىپ بەرەتىن بولعان. سول تۇستا قىزىقتى گازەت-جۋرنالداردى پوشتا تاسۋشىلاردان سۇراپ الىپ, وقۋدى ادەتكە اينالدىرعان. 14 جاسىندا ءوز مەكتەبى تۋرالى جازعان شاعىن ماقالاسى “لەنينسكايا سمەنا” گازەتىندە جارىق كورەدى.
كەيىن جىگەر قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەندە, اكەسى ءارىپتەستەرىنە: “بالام وسىنداي ءبىر وقۋعا ءتۇستى, كىم بولىپ شىعادى؟” دەپ سۇراپتى. سوندا قىزمەتتەس ادام: “جۋرناليست دەگەنىڭ باي دا بولمايدى, كەدەي دە بولمايدى. ايتەۋىر ءوز نانىن دۇرىس تاۋىپ جەپ جۇرەتىن ادام بولىپ شىعادى”, – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
ايتقانداي-اق, جىگەر ورىس تىلىندە شەبەر جازا بىلەتىن جۋرناليست. ول وقۋ بىتىرىسىمەن الماتى وبلىسى, ىلە اۋداندىق گازەتىنە ءتىلشى بولعان. كەلە-كەلە گازەتكە باسشىلىق جاسادى. قازاق اقپارات اگەنتتىگىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا ءتىلشىسى بولدى. جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى پارلامەنت اپپاراتىندا قىزمەت اتقارىپ كەلەدى.
سوڭعى جىلدارى اكەسى سۋسامىر دەرتىنە ۇشىراپ, كوپ قيىندىق كوردى. انە ءبىر جىلى توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى. 2005 جىلى ءبىر اياعىن كەستىرىپ, مۇگەدەكتەر ارباسىنا وتىرۋعا تۋرا كەلدى. ەگەر اياعىن كەسپەسە, دەرت جوعارى ورلەپ, جۇرەككە شاۋىپ, ءومىرىن قيىپ تىنادى ەكەن. اكەسى باستاپقىداعى قيىندىقتارعا توزە ءبىلدى. ۋاقىت وتە كەلە اربامەن جۇرۋگە دە ابدەن داعدىلانىپ الدى. 2008 جىلى استانا كۇنى مەرەكەسىنە ارنايى كەلىپ, ساۋلەتتى جاڭا ەلوردانى ءوز كوزىمەن كورىپ كەتتى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسىنداي عاجايىپ قالاعا اينالعان استاناعا تاڭ-تاماشا قالدى.
ءبىر جولى جازدا جىگەر ەڭبەك دەمالىسىن الىپ, الماتىعا بارعاندا, اكەسىنەن قايدا بارعىسى كەلەتىنىن سۇراعان ەكەن. “تاۋعا الىپ شىقشى”, – دەپتى. سودان جىگەر اۆتوكولىككە وتىرعىزىپ الىپ, مەدەۋ مەن شىمبۇلاق جاققا الىپ بارادى. الماتىنى جوعارىدان كورىپ, جاس كەزى ەسكە تۇسكەن شىعار, اكەسى كوزىنە جاس الىپ: “مەن ەندى تاۋدى ەشقاشان كورمەيتىن شىعارمىن دەپ ويلاپ ەدىم”, – دەگەن ەكەن. “تاعى قايدا بارعىڭ كەلەدى؟” – دەگەن ۇلىنىڭ سۇراعىنا “زووباققا الىپ بارشى”, – دەپتى.
الماتى زووباعىنىڭ كىرەبەرىسىندەگى باسپالداقتاردا مۇگەدەكتەر ارباسىنا ارنالعان جول جوق. جىگەر اكەسىن ارقالاپ شىعارىپتى. ال اربانى جيەنى قۋاندىق كوتەرىپ الىپ جۇرگەن.
اكەسى اڭ-قۇستاردى, تابيعاتتى جانى سۇيەتىن بولۋى كەرەك, زووباقتى ارالاي كەلىپ, ۇلى جىگەرگە: ء“ومىر دەگەن وسى ەكەن-اۋ. كىشكەنتاي كەزىڭدە سەنى قولىما كوتەرىپ وسىندا الىپ كەلۋشى ەدىم. ەندى سەن مەنى ارقالاپ الىپ كەلىپ تۇرسىڭ”, – دەپتى تەبىرەنە سويلەپ.
مىنە, وسىنداي وقيعالاردى جازا كەلىپ, قادىرلەي بىلسەك, اربادا وتىرىپ: “مۇگەدەك بولىپ قالدىم-اۋ”, – دەپ قامىعاتىن قاريانىڭ دا كوڭىلى كولدەي بولاتىنىنا كوزىمىز جەتكەندەي.
ايباتىر سەيتاق, استانا.
“تەندەر” مە, “جەڭدەر” مە؟
ادامزاتتىڭ زەرتتەلىپ بولماعان تۇستارى كوپ. سولاردىڭ ءبىرى ەش تىيىم سالىنبايتىن, توقتاۋ قويىلمايتىن ءبىر قۇبىلىس بار. ول – وي ەركىندىگى, ويلاۋ شەكسىزدىگى. وي مەن ويلاۋدىڭ ورىسىندە, شىندىعىندا, قيساپ جوق. ەڭ جۇيرىك دەيتىن شىركىندەرىڭىز دە وي شاپشاڭدىعىنا ىلەسە المايدى.
سول ويلار ءبىزدى دە مازالاي بەرەتىن ادەت تاپتى. اسىرەسە, وڭاشا قالعانىڭدا تىم مەڭدەپ الادى. سونىمەن...
“جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى”. ەل اراسىندا گۋلەگەن سوزگە قۇلاق سالساڭىز, بالاباقشا, مەكتەپ, ارناۋلى كاسىبي جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى, ولاردىڭ ماڭىندا جۇرگەن جاندايشاپتارى ابدەن پاراقور بولىپ العان.
بالاباقشاعا بالا بەرەر بولساڭىز بەلگىلى مولشەردە اقشا دايىنداڭىز. بالاڭىز ءتاۋىر مەكتەپكە بارعىسى كەلەدى ەكەن... اقشاڭىز بولسىن. كوللەدج, جوعارى وقۋ ورنىنا ستۋدەنت بولۋ ارمانى و دا اقشاسىز ورىندالمايدى. انىعى – بالاڭىزدىڭ وقۋ ورنى بيىكتەگەن سايىن تولەيتىن قارجى مولشەرى دە وسە بەرەتىن كورىنەدى.
نە دەگەن سۇمدىق بۇل؟ قىلمىس ۇستىندە ۇستالعان بىرەن-سارانى بولماسا, باسقالارى “مەن – اقپىن”, “مەن – ادالمىن” دەيدى. قىلمىستارىنىڭ جىمىن بىلدىرمەۋگە ابدەن ماشىقتانىپ العان.
ەل دە, ەلباسى دا مۇندايلارمەن كۇرەسۋدەي كۇرەسىپ-اق جاتىر. بىراق تىيىلار ءتۇرى جوق.
* * *
ءبىر ينستيتۋتتىڭ جانىنان وتە بەرگەندە تويعا جينالعانداي سامساعان كوپ كولىككە كوزىم ءتۇستى. تاڭ قالدىم. ۇلكەن جيىن ءوتىپ جاتقان بولار دەپ ىشكە ەندىم. بىراق ەشقانداي جيىن جوق ەكەن.
رەكتورىنا جولىعايىن دەپ ەم, ەسىگى جابىق. تانىس پرورەكتور كەزدەسىپ قالدى. سالەمدەسىپ, ءجون سۇراستىم. كابينەتىنە شاقىردى.
– سىزدەر الاتىن اقشانىڭ “كۇشى” قالاي وسى؟ – دەدىم.
– ويىڭىزدى ءتۇسىندىم, – دەپ كۇلدى ول.
سىرتقا شىقتىق. ول سامساعان جەڭىل كولىكتەرگە ءبىر قاراپ, تاعى دا جىميىپ كۇلدى.
مەن دە ونى ءتۇسىندىم.
* * *
مەملەكەتتىڭ قىرۋار قارجىسىن قالتاعا باسىپ, شەتەل اسىپ كەتەتىندەر كوبەيىپ بارادى. كوبىسىنىڭ اتى-جوندەرىن ەل دە ءبىلىپ وتىر.
سوندا ازۋلارىن ايعا بىلەگەن ورگاندارىمىز قايدا قاراپ وتىر؟ حالىق اڭ-تاڭ.
* * *
ەلدىڭ ەڭسەگەي بويلى ازاماتتارىن تاربيەلەۋ ءۇشىن سپورتتىڭ ورنى ءبولەك. مۇنى مويىنداماۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق, سونىڭ ۋاعىزى, ناسيحاتى جەتكىلىكسىز. ۇكىمەت وسىنى تۇزەۋ كەرەك. مۇنىڭ باستى ءبىر شاراسى – تەلەديداردان تەك سپورتقا عانا ارنالعان ارنا اشۋ قاجەت. ول سپورتتىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى جەتىستىكتەرىن, ەرتەڭگى بولاشاعىنىڭ جايىن كۇندىز-ءتۇنى ايتۋمەن بولسىن. بارلىق سپورت ءتۇرلەرىنەن تىكەلەي نەمەسە الدىن-الا جازىلىپ الىنعان جارىستار تۇراقتى تۇردە بەرىلىپ تۇرسا. مىسالى, كورشى رەسەي ەلىندە ءبىر ەمەس, ونشاقتى سپورت ارنالارى كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ جاتادى. كەرەمەت! جانىڭ سۇيسىنەدى.
بۇل ەل سپورتىنىڭ بۇقارالىعىن ارتتىرۋدىڭ, سپورتتىق تابىستارعا جەتۋدىڭ ۇلكەن شاراسىنا اينالار ەدى.
* * *
وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن ءبىر گازەت ازۋلى اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ, ەندى بىردە يسا بايزاقوۆتىڭ تىرشىلىكتەگى پەندەلىكتەرىن ەسكە الدى. سابەڭ مەن عابەڭدى دە تۇيرەڭكىرەپ كەتتى. بەكەر-اق. “باقيلىق بولعانداردىڭ جامانى جوق, ءتىرىلەردىڭ قاڭقۋ سوزدەن امانى جوق”, دەمەۋشى مە ەدى حالقىمىز. ارۋاققا اينالعان ازاماتتارىمىزدى مازالامايىقشى.
* * *
سوڭعى كەزدەردە ەل اراسىندا “تەندەر” ءسوزىنىڭ “جەڭدەر” دەگەن بالاماسى تاراپ كەتىپتى. ونىڭ ءمانىسى بار. مول اقشا قاراستىرىلاتىن تەندەردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق مۇمكىندىگى بارلار ەمەس, وڭ-سولىنا ىقپالى كۇشتى ەپتىلەر نەمەسە بيلىكتىڭ بەلگىلى ءبىر بيىگىندە وتىرعان سىبايلاس جەمقورلارمەن دامدەس-تۇزداس جوعارىداعى باسشىلاردىڭ ءتىلىن تاپقىش “مىرزالار” جەڭىپ الاتىن بولدى. ونىڭ “10”, “15” پايىز دەگەن ء“شاپكەسى” بولادى ەكەن.
مىنە, بىلىق-شىلىق, قىلمىس دەگەندى ەندىگى جەردە وسى توڭىرەكتەن ىزدەگەندەر اداسپايدى. ويمەن الىسقاندا نە ىستەرسىڭ, ء“ىش قازانداي قاينايدى, كۇرەسەرگە دارمەن جوق” دەيسىڭ دە قوياسىڭ.
باتتال جاڭاباي ۇلى,
جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
جامبىل وبلىسى.