“بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى وسىنى ايقىن كورسەتىپ وتىر
ەگەر تاۋەلسىزدىكتەن بەرگى قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنا كوز جىبەرەتىن بولساق, ونى العا قويىلعان ايشىقتى مىندەتتەرىنە سايكەس ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولاتىن سەكىلدى. ءبىرىنشى كەزەڭ – ەل بولۋ كەزەڭى. بۇل كەزەڭدە قازاقستان ءوزىن تاۋەلسىز ەل رەتىندە جاريالاپ, سىرتقى الەممەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتا باستادى. بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ كىردى. ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىن بەلگىلەدى.
ەل ىشىندە نارىق ەكونوميكاسىن ورناتۋ ءورىس الدى. مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تولىق قالىپتاستى. قولداعى بار مۇمكىندىكتەر ەسەپكە الىنىپ, سوعان سايكەس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتتىڭ باسىمدىقتارى ايقىندالدى. مىنە, وسى كەزدە ەلباسى ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن جاريالاپ, حالقىمىزدى جارقىن بولاشاققا جىگەرلەندىردى.
ستراتەگيادا بەلگىلەنگەن ۋاقىت ولشەمىنىڭ العاشقى 10 جىلدىق بولىگىن ارتقا تاستادىق. وسى 10 جىلدا ەكونوميكالىق ساياساتتا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. حالقىمىز ساۋدا جاساپ ۇيرەندى. تابيعي رەسۋرستاردى يگەرۋ كەزەڭى باستالىپ, ول ءبىرشاما ءساتتى جۇزەگە استى. بۇلاي دەيتىنىمىز, وسى 10 جىلدىڭ وزىندە قازاقستان تابيعي رەسۋرستاردان الىنعان شيكىزات كوزدەرىن حالىقارالىق رىنوكتارعا شىعارۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك مۇراتتارى ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەكىدى. ارينە, سىرتقى ساياساتتاعى تابىستارىمىز دا از بولعان جوق. سونىڭ ايشىقتى كورىنىسى – بۇرىن جاس تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءوزىن بىلاي قويىپ, تۇركى الەمىنىڭ ەشبىر مەملەكەتى وسى ۋاقىتقا دەيىن قول جەتكىزبەگەن بيىك مەجە ەقىۇ-عا توراعا بولىپ, ەۋروپا تورىنە شىقتىق. مۇنداي بيىككە تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا دا ءبىرىنشى بولىپ كوتەرىلدىك. سونىمەن “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىنىڭ العاشقى 10 جىلى ءساتتى قورىتىندىلاندى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
ەندى ەلباسىمىز ودان دا تەرەڭ كەتتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىنداعى جاڭا جولداۋىندا قازاقستاننىڭ الدىمىزداعى 10 جىلدىقتاعى جاڭا دامۋ مەجەسىن ايقىندادى. وعان جەتەر جولداردى سارالادى. بىلگەن ادام ءۇشىن وتكەن 10 جىلداعى مەجە مەن جاڭا 10 جىلدىق مەجەنىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. ءبىرىنشى 10 جىلدىقتا قازاقستان حالقى نەگىزىنەن كاسىپكەرلىكتى اشىپ جۇرگىزۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەردى. ارامىزدان كاسىپكەرلەر اتالاتىن ۇلكەن الەۋمەتتىك توپ ءبولىنىپ شىقتى. ولار كاسىپ تۇرلەرىن اشىپ, جۇرگىزۋ ارقىلى ەلىمىزدى قاجەتتى تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتتى. حالىققا جۇمىس تاۋىپ بەردى. بىراق ولار وسى 10 جىلدىڭ ىشىندە الەمدىك رىنوكتا باسەكەلەستىك قابىلەتىن شىڭداپ ۇيرەنگەن جوق. كوپ جاعدايدا مەملەكەتتىڭ قولداۋى, قامقورلىعىنا سەنىپ جۇمىس ىستەپ كەلدى.
ال الدىمىزداعى جاڭا 10 جىلدىقتىڭ مىندەتى ەندى وسى كاسىپ تۇرلەرىن يگەرۋ ءىسىن ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ بولىپ وتىر. ماسەلەن, بىزدە مۇناي مەن تابيعي گاز بايلىعى بار. وكىنىشكە وراي, ونى شي-كىزات تۇرىندە عانا ساتىپ كەلەمىز. ەندى ولاردى ءوڭدەۋ ىسىنە كىرىسۋىمىز كەرەك.
سونداي-اق بىزدە مەتالل شيكىزاتى دا مول. ءبىز ونى كەڭەس وداعىنان قالعان ءداستۇر بويىنشا باستاپقى وڭدەۋ ساتىلارىنان عانا وتكىزىپ كەلدىك. بۇل سالادا تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ, وڭدەۋدىڭ ءۇشىنشى, ءتورتىنشى شەگىنە دەيىن جەتۋ مىندەتى تاعى دا الدىمىزدا تۇر.
باسقا ەكونوميكالىق سالالارداعى جاعدايىمىز دا وسىعان ۇقساس. مال وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ۇلكەن ءورىس بار. ساپالى استىق وسەتىن كەڭ جازيرالى القاپتار بار. قازاقستاندا نە جوق دەيسىز, ءبارى بار. بىراق, وسى بار دۇنيەنى ىسكە اسىرۋ, ءبىردى ەكى ەتۋ جاعى جەتپەي جاتىر. نەگە جەتپەيدى؟ سەبەبى, ءبىزدىڭ ادامدار بۇرىن مۇنداي ىسپەن اينالىسىپ كورمەگەن. اينالىسىپ كورمەدىك دەپ قاراپ وتىرا بەرۋگە تاعى دا بولمايدى. ويتكەنى, ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى. بۇكىل الەم العا باسىپ كەلەدى. وتىرا بەرسەك, سول العا باسقان الەمنىڭ شاڭىندا قالماقپىز. سوندىقتان ەلباسى وسى الەمدەگى وزگەرىستەر مەن بارعان سايىن العا ۇمتىلىپ وتىرعان حالىقتاردىڭ جۇرىسىنە سايكەس ەلىمىزدىڭ الدىنا جاڭا مەجەلەر قويىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى الدىمىزداعى 10 جىلدىڭ ىشىندە الەمدەگى ەڭ دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ تالابى بولىپ وتىر. وسى بيىك مەجەگە ءبىز ءوزىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىمىزبەن عانا ەمەس, سول تابيعي رەسۋرستارعا ارقا تىرەي الاتىن ونەرىمىزبەن, بىلىمىمىزبەن جەتۋىمىز كەرەك.
سونىمەن العاشقى ونجىلدىقتىڭ نەگىزگى مىندەتى – تابيعي رەسۋرستاردى ىسكە اسىرۋ بولسا, جاڭا ونجىلدىقتىڭ مىندەتى – ادام رەسۋرستارىن ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل مىندەت بىرىنشىسىنە قاراعاندا الدەقايدا اۋىر جانە ابىرويلى.
وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدا ەڭ اۋىر سالماق العاشقى ونجىلدىقتا ءوسىپ-جەتىلگەن كاسىپكەرلەر كورپۋسىنا تۇسەيىن دەپ وتىر. سوندىقتان جاڭا جولداۋدا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ىسىنە اسا ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. ءارى وعان ۇلكەن دايىندىق جۇمىستارى دا جۇرگىزىلىپ كەلدى. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ زاڭدىق بازاسى ءۇستىن-ءۇستىن جاڭارتىلۋدا, جەتىلدىرۋدە بولدى. زامانعا لايىقتى جاڭا كاسىپكەرلەردى شىعارۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسىنا رەفورمالار جۇرگىزىلدى. قازاقستاننىڭ جاستارى مەملەكەتتىڭ كۇشىمەن شەت مەملەكەتتەردىڭ ەڭ جاقسى دەگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءبىلىم الۋعا جىبەرىلدى. مەملەكەت پەن جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن ورناتۋدىڭ تەتىكتەرى قاراستىرىلدى. اكىمشىلىك رەفورمانى جۇرگىزۋ ءىسى قولعا الىندى. قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى رەتتەلدى.
بۇل جۇمىستار بۇدان كەيىنگى كەزەڭدەردە دە جۇرە بەرەتىن بولادى. مۇنداعى ساپىرىلىسىپ جاتقان سانداعان شارۋالاردىڭ بارلىعى ءبىر ماقساتقا باعىندىرىلىپ كەلگەندىگىن كوزى قاراقتى وقىرماندار اڭعاراتىن بولار. ول ماقسات قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋعا, ياعني سان قىرلى ەتۋگە, حالىقارالىق باسەكەدە تالاسقا تۇسە الاتىنداي كاسىپتىڭ جاڭا تۇرلەرىن مەڭگەرۋگە باعىتتالىپ وتىر.
قازاقستان ۇكىمەتى ەلباسىنىڭ جاڭا جولداۋى جاريالانىسىمەن ونداعى العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە بىردەن بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتتى. جولداۋدان بەرى بولىپ جاتقان ۇكىمەت وتىرىستارىنىڭ كوپشىلىگى, ءتىپتى بارلىعى دا وسى ماسەلەگە ارنالىپ كەلەدى. ماسەلەن, وسى اپتادا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسى قازاقستاننىڭ 2014 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن قاراسا, ونىڭ الدىنداعى وتىرىس “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020”, بيزنەستىڭ الدىنداعى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى. ەگەر وسى قارالعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعىنا كوز جىبەرە قارايتىن بولساق, ولار نەگىزىنەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. سەبەبى بەلگىلى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, جولداۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتكە ەڭ الدىمەن كاسىپكەرلىك ورتانىڭ قولداۋى قاجەت. كاسىپكەرلىك دەگەنىمىز قوعامدى العا سۇيرەيتىن جەتەكشى كۇشتىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جاڭا يندۋستريالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن سولار, حالىققا جۇمىس تاۋىپ بەرەتىن سولار. ويتكەنى ولار بۇل ىسكە ءوزىنىڭ قارجىسىمەن قاتار بۇكىل كۇش-جىگەرىن, اقىل-ويىن باعىتتايدى. كاسىپكەر نەعۇرلىم بىلىكتى دە ءبىلىمدى, باسەكەلەستىك قابىلەتى مىعىم, سونىمەن قاتار وتانسۇيگىش پاتريوت, ەلدىڭ قامىن ويلايتىن كەمەل بولسا, وندا وسى توپتىڭ كۇشىمەن تاۋدى بۇزىپ, تاستى قوپارۋعا بولادى. مەملەكەتتىڭ بيزنەسپەن اراداعى ارىپتەستىكتى قالىپتاستىرىپ, دامىتۋعا ۇمتىلاتىندىعى دا سودان.
ارينە, كاسىپكەرلىك كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولۋ ءۇشىن وعان جۇمىس ىستەۋگە قولايلى ءمۇمكىندىكتەر تۋدىرىلۋى كەرەك. قازىرگى ۇكىمەتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىسىنىڭ بارلىعى وسىعان باعىتتالۋدا. ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ وسى باعىتتاعى ماڭىزدى ماسەلەلەردى قاراعان تۇستا “بۇل ماسەلەگە كاسىپكەرلەرلىك قۇرىلىمداردىڭ ءوزى قالاي قارايدى ەكەن؟” دەگەن سۇراقتى ءجيى قوياتىن سەبەبى دە وسىدان.
جوعارىدا ۇكىمەت وتىرىسى “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىن ازىرلەپ, پىسىقتاپ جاتقاندىعىن ايتتىق. بۇل باعدارلاما مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاڭا جاعدايدا رەتتەۋدىڭ مۇددەلى ماسەلەلەرىن قاراستىرعان. بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋدىڭ جولدارىن ايقىنداعان. ونىڭ جوباسى جاسالماس بۇرىن ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرلەرىندەگى كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدارمەن, سونىمەن قاتار دامۋ ينستيتۋتتارى جانە بانكتەر وكىلدەرىمەن, قازاقستان قارجىگەرلەرى اسسوتسياتسياسىمەن, قازاقستان كاسىپكەرلەرى فورۋمىنىڭ كەڭەسىمەن, “اتامەكەن” وداعى” ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسىمەن, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى نەگىزگى وپەراتورى بولىپ تابىلاتىن “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىمەن جانە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەڭ كولەمدە تالقىلانعان.
بۇل باعدارلاما كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاڭا ءادىس-تاسىلدەرىن بەلگىلەپ وتىر. ولار – بانكتەردىڭ كاسىپكەرلەرگە بەرەتىن نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق ستاۆكالارىن مەملەكەت ەسەبىنەن سۋبسيديالاۋ, جەكەلەگەن نەسيەلەردىڭ قايتارىلىمىنا مەملەكەتتىك كەپىلدىك بەرۋ, كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتەتىن ينفراقۇرىلىمدىق الاڭداردى ازىرلەۋ, كاسىپكەرلەرگە سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋ.
بۇل قولداۋ شارالارى قانداي جاعدايدا كورسەتىلەتىندىگى, قانداي وڭىرلەرگە قانداي كولەمدە كورسەتىلەتىندىگى ەكشەلەنگەن. ماسەلەن, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى ءليميتىن بەلگىلەپ, ونى وڭىرلەر بويىنشا بولەدى. مۇندا ءبىرىنشى كەزەكتە وڭىرلەردەگى حالىقتىڭ سانى, سونىمەن قاتار جالپىۇلتتىق شيكىزاتتىق ەمەس ۇلەستەگى ءوڭىردىڭ ۇلەسى ەسەپكە الىنادى. وسى ارقىلى قولعا تيگەن قارجىنى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى ءوز شەشىمدەرىمەن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جۇمسايتىن بولادى. قارجى نەگىزىنەن جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ ىسىنە باعىتتالادى. سونىمەن قاتار وسى جاعدايعا وراي كوپتەگەن كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدار بۇرىنعى جۇمىس ىستەپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارىن كەڭەيتۋ, جاڭعىرتۋ ءۇشىن دە مەملەكەتتىڭ قولداۋ كورسەتۋىن وتىنگەن بولاتىن. بۇل ءوتىنىش جەكە قاراستىرىلۋ ۇستىندە. ونىڭ قورىتىندىسى جۋىقتا جاريا ەتىلەدى.
بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر قاتىستىرىلادى. بانكتەر بۇل ىستە ۇلكەن ءرول وينايدى. ويتكەنى, نەگىزگى نەسيەلىك قارجىنى كاسىپكەرلەر ءۇشىن سولار بولەدى. بانكتەر وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوز ساياساتتارىن, ءىس-ارەكەتتەرىن ايقىنداپ, قاجەتتى باعدارلامالىق قۇجاتتى جاساپ, ونى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا تاپسىرادى. بانكتىڭ بەلگىلەگەن سىياقى ستاۆكاسىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىن مىنە, وسى جەرگىلىكتى ورگاندار شەشەدى. ياعني, وسى ارادا بانكتەر مەن جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ تاسىلدەرى قالىپتاسۋى ءتيىس.
كاسىپكەردىڭ “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىنا قاتىسۋىن ىنتالاندىرۋ تەتىگى نەسيەنىڭ سىياقى ستاۆكاسىندا بەلگىلەنگەن. باستى شارت – كاسىپكەردىڭ ءوزى وندىرەتىن ءونىمىنىڭ كەمىندە 10 پايىزىن ەكسپورتقا شىعارا الۋى. مۇنداي جاعدايدا نەسيە ستاۆكاسى 60 پايىز سۋبسيديالاناتىن بولادى. ەگەر ونىمدەگى ەكسپورت ۇلەسى 30 پايىز بەن 40 پايىز ارالىعىندا بولسا, وندا نەسيە ستاۆكاسى 70 پايىز سۋبسيديالانادى. ال ونىمدەگى ەكسپورت ۇلەسى 50 پايىزدان اسقان جاعدايدا نەسيە 90 پايىز سۋبسيديالانادى.
نەسيەلەردى ءىشىنارا كەپىلدەندىرۋ ىسىندە دە وزىندىك شاما مولشەرى بەلگىلەنگەن. كەپىلدەندىرۋدىڭ ەڭ ءىرى كولەمى 3 ملرد. تەڭگە كولەمىندە. ول جوبا قۇنىنىڭ 50 پايىزىنان اسپايتىن بولادى. كەپىلدەندىرۋ ۇزاقتىعى ءارى كەتكەندە 10 جىلدى قۇرايدى. بۇل كەپىلدەندىرۋ كاسىپورىن جاڭا جوبا بويىنشا جاڭعىرتىلعان نەمەسە كەڭەيتىلگەن جاعدايدا, سونداي-اق جاڭا ءوندىرىس ورنى قۇرىلعان جاعدايدا جۇزەگە اسادى.
وسىنداي مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ەكسپورتتىق وپەراتسيالارمەن قاتار كاسىپكەرلەر ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىندا قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ ىسىنە قاتىسقان جاعدايدا دا جۇزەگە اسادى. ول ءۇشىن كاسىپورىننىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتى ايقىندالادى. كوپ رەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندار اراسىندا وڭىرلىك جاعدايدا جۇيە قۇرۋشى سۋبەكتىلەرگە باسىمدىق بەرىلەدى. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە جانە ۇلتتىق كومپانيالارداعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تاپسىرىسىنا قاتىسۋ دەڭگەيى ەسەپكە الىنادى.
باعدارلامادا ەلىمىزدىڭ العا قويىپ وتىرعان مۇددەلى ماقساتتارىنا سايكەس بىرقاتار سالالارعا باسىمدىق بەرىلگەن. ولار – مەتاللۋرگيا, مەتالل وڭدەۋ جانە ماشينە جاساۋ, حيميا جانە مۇناي-حيميا ونەركاسىبى, ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ ءوندىرىسى; بيداي ءوندىرىسىن ەسەپتەمەگەندەگى بۇتىندەي اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرى, تۋريزم مەن جەڭىل ونەركاسىپ, ساۋدا, جىلجىمايتىن م ۇلىك وپەراتسيالارىن ەسەپتەمەگەندەگى قىزمەت كورسەتۋ سالالارى, سونىڭ ىشىندە تۇرمىستىق قىزمەت سالالارى. مىنە, وسى سالالار بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەر “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىنا قاتىسىپ, مەملەكەتتىك جەڭىلدىكتەردى پايدالانا الادى.
ۇكىمەت وتىرىسىندا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ بۇل ىسكە ىنتالى ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى.
“اتامەكەن” وداعى” ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسىنىڭ ءتوراعاسى ازات پەرۋاشەۆ “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” جوباسىنىڭ بۇرىنعى باعدارلامالاردان ءبىر ەرەكشەلىگى رەتىندە وندا تۇڭعىش رەت وندىرىستىك سەكتوردى قولداۋ ءىسى ناقتى كورسەتىلگەندىگىن, جوبا تۇتاستاي وسى ماقساتقا ارنالعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ال بۇرىنعى باعدارلامالار كوبىنەسە ساۋدا-قارجىلىق سەكتورعا قاراي باعىتتالىپ كەلگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار جاڭا باعدارلاما وڭىرلىك بيزنەستى قولداۋ ماقساتىن كوزدەپ وتىر. دەمەك, وسى ءىستى جۇزەگە اسىرۋ سالماعى ەڭ الدىمەن وڭىرلەرگە تۇسەتىن بولادى.
قازاقستان كاسىپكەرلەرى فورۋمى كەڭەسىنىڭ توراعاسى رايىمبەك باتالوۆ كاسىپكەرلىك قۇرىلىمداردىڭ بۇل باعدارلامانى جاڭالىق رەتىندە قابىلداپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا ىنتا تانىتىپ وتىرعاندىقتارىن جەتكىزدى. ويتكەنى بۇل باعدارلامادا ولاردىڭ مۇددەسى كوزدەلگەن.
سونىمەن ەلباسى العا قويعان ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنا سايكەس كاسىپكەرلەر الدىندا جاڭا ابىرويلى مىندەت تۇر. ول مىندەت – بۇرىنعىداي ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋ عانا ەمەس, ءونىم شىعارۋ مىندەتى. ءونىم بولعاندا ەكسپورتقا شىعارۋعا لايىقتى نەمەسە ءوز ەلىمىزدىڭ ىشىندە قات بولىپ وتىرعان, ءوندىرىستى دامىتۋ ءۇشىن قاجەت بولىپ وتىرعان زاتتاردى شىعارۋ. ال بۇل وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ونەر مەن ءبىلىم كەرەك. كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدار تەزدەتىپ جەتىلىپ, ءوز ىسىنە شىنايى كومەك بەرە الاتىنداي مەنەدجەرلەر مەن كادرلىق قۇرامدى سايلاپ, جاڭا تەحنولوگيالار بويىنشا جۇمىس ىستەپ ۇيرەنۋى كەرەك. وسىعان قولى جەتكەندەر بولاشاقتا العا وزاتىن بولادى. مۇنداي كاسىپكەرلەرگە مەملەكەت تە قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى.
وسى ماسەلەنى ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ سونىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قاداپ ايتتى. ەلىمىزدىڭ رەسەيمەن, بەلارۋسپەن كەدەن وداعىنا بىرىگۋىنىڭ ءوزى ەل كاسىپكەرلەرىنىڭ الدىندا باسەكەلەستىك قابىلەتتى شىڭداۋ مىندەتىن قوياتىندىعىن اتاپ كورسەتە وتىرىپ, وسى تۇرعىدان العاندا قارالىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ اۋقىمى اسا كەڭ ەكەندىگىن, بۇعان ءبىز ەلباسى جۇكتەگەنىندەي ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرعان جاعدايدا عانا قول جەتكىزە الاتىندىعىمىزدى مالىمدەدى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ, كاسىپكەرلىك قۇرىلىمداردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى قاجەت. ياعني, اتالعان ماقساتقا كەشەندى ءادىس-تاسىلدەردى جۇيەلى ىسكە قوسقاندا عانا جەتە الامىز. “مىنە, وسىنداي مىندەتتى مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ الدىمىزعا قويدى, ءبىز ونى ورىندايتىن بولامىز”, دەدى كارىم ءماسىموۆ.
سۇڭعات ءالىپباي.
“ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ” كوكجيەگى
ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىك دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جۇيەسىنە جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك جۇگى زور. وسىعان بايلانىستى سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە “ەلەكتروندى ۇكىمەت” (ەۇ) قۇرۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, ينتەرنەت جانە باسقا كانالدار ارقىلى ەلەكتروندى قىزمەت كورسەتۋ ماسەلەلەرىن دامىتۋ ەرەكشە كۇن تارتىبىنە قويىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2008 جىلى “نۇر وتان” حدپ-نىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بويىنشا وتكىزگەن فورۋمىندا ەۇ قۇرۋدىڭ سىبايلاس جەمقورلىق ىندەتىن جويۋداعى باستى تيىمدىلىكتەرىن ايتا كەلىپ, ءاربىر ادام ەلەكتروندى جۇيە ارقىلى كورسەتىلەتىن قىزمەت ءتۇرلەرى تۋرالى تولىق تا ناقتى اقپارات الۋعا جانە سول قىزمەتتەردى دەر ۋاقىتىندا ءارى ساپالى پايدالانۋعا جان-جاقتى مۇكىندىك الۋى قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ەلىمىز بويىنشا كەشەندى تۇردە قولعا الىنعان وسى يگى باستاما ءوزىنىڭ ناقتى جەمىسىن بەرە باستادى.
بۇۇ-نىڭ الەم ەلدەرى بويىنشا جىل سايىن وتكىزەتىن ەلەكتروندى ۇكىمەت قۇرۋ جونىندەگى جاھاندىق دايىندىق رەيتينگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس قازاقستان وتكەن جىلى 81- ورىننان 46-ورىنعا جىلجىپ, رەسەيدەن (59 ورىن), ۋكراينادان (54), بەلارۋستەن (64) وزىپ العا شىقتى. ەلىمىز بويىشا قازىرگى كۇنى “ە-ۇكىمەت” پورتالىندا 70 مىڭنان استام تۇراقتى تۇتىنۋشى زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار ءتىركەلگەن. تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دا-مىتۋ بويىنشا 91- ورىندا تۇرعانىنا قاراماستان قازاقستان “ون-لاين” قىزمەتىن كورسەتۋ جۇيەسى بويىنشا الەمدىك ورتاشا 0,286 كورسەتكىشتەن ءبىرشاما العا شىعىپ, 24-ءشى ورىندى يەلەنسە, جاڭا ىزدەنىستەرگە دايىندىعى جونىنەن 22-ورىندى يەلەنىپ وتىر. ازاماتتاردى ەلەكتروندى مەملەكەتتىك جوبالارعا تارتۋ جونىندەگى ەلەكتروندى قامتۋ كلاسسيفيكاتسياسى بويىنشا قازاقستان 2010 جىلى الەمدە 18-ورىنعا شىقتى. 2008 جىلى بۇل كورسەتكىش بويىنشا ەلىمىز 106-شى ورىندا بولاتىن.
دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ەۇ جۇيە-ءسىن پايدالانۋعا دايىندىق دارەجەسىن بۇۇ-نىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ دەپارتامەنتى انىقتايدى. ولار جىل سايىن الەمنىڭ 192 مەملەكەتىنىڭ وسى تەحنولوگيانى پايدالانۋ قۋاتى جانە مۇمكىندىكتەرى جونىندەگى ەسەبىن الىپ, جارىققا شىعارىپ وتىرادى. ءاربىر مەملەكەتتىڭ ەلەكتروندى ۇكىمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا دايىندىق يندەكسى ءۇش باعىت بويىنشا انىقتالادى: ادام قۋاتىن دامىتۋ يندەكسى, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار ينفراقۇرىلىمىنىڭ احۋالى جونىندەگى يندەكس جانە ون-لايندىق مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ يندەكسى. بۇۇ-نىڭ رەيتينگى بويىنشا العاشقى ۇزدىك بەستىكتىڭ قاتارىن بۇرىنعىشا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, باتىس ەۋروپا جانە سولتۇستىك امەريكا مەملەكەتتەرى, كورەيا, اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا, نيدەرلاند يەلەنگەن.
قازاقستان رەيتينگىنىڭ وسۋىنە قولدا بار اقپاراتتىق جۇيەنى ءارتاراپتاندىرۋ جانە جاڭا جۇيەلەردى ەنگىزۋ ماقساتىنداعى ءتيىمدى تەحنولوگيالىق ساياساتتى تۇراقتى جۇرگىزۋ سەبەپ بولدى. ينتەرنەت-اۋديتورلارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس 2009 جىلدىڭ سونىندا ينتەرنەت جۇيەسىن پايدالانۋشىلار سانى ەلىمىز بويىنشا 3,16 ملن. ادامدى نەمەسە ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇرعىندارىنىڭ 19,8 پايىزىن قۇراعان. جالپى العاندا 2008 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 2009 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ينتەرنەت-اۋديتوريا 30 پايىز ارتقان.
بۇرىنعىسىنشا ينتەرنەت جۇيەسىن پايدالانۋ نەگىزى تۇرعىنداردىڭ ۇيىندەگى كومپيۋتەرلەر بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, 2008 جىلى ينتەرنەت جۇيەسىن ۇيىندە پايدالاناتىنداردىڭ ۇلەس سالماعى 56 پايىز بولسا, 2009 جىلدىڭ سونىندا بۇل كورسەتكىش 61 پايىزدى قۇراعان. ال جۇمىس ورىندارىندا ينتەرنەت جۇيەسىن پايدالاناتىن ەرەسەك ينتەرنەت-تۇتىنۋشىلار 2008 جىلعى قازان ايىنداعى 17 پايىزدان, 2009 جىلعى قاراشا ايىنداعى 14 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن.
مەملەكەتتىك ورگاندار جانە ازاماتتار ءۇشىن “ەلەكتروندى ۇكىمەت” قىزمەتىن كورسەتۋدە ءبىرشاما وڭ جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. “ەلەكتروندى ۇكىمەت” پورتالى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. ونى دامىتۋ ماقساتىندا ءتيىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2009 جىلى وسى پورتال بويىنشا قوسىمشا 15 قىزمەت ءتۇرى كورسەتىلدى. بۇل پورتال قىزمەتىن تۇتىنۋشىلار سانى 1,6 ملن. ادامنان استى. قازىر بۇل پورتالدا 59 ەلەكتروندى قىزمەت ءتۇرى كورسەتىلەدى. ماسەلەن, تۇتىنۋشىلار وسى پورتال ارقىلى سوتتالماعاندىعى جونىندە, مەنشىگىندەگى م ۇلىكتەر جونىندەگى انىقتامالار الۋلارىنا بولادى. قازىردىڭ وزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كۋالاندىرۋ ورتالىقتارىنىڭ 28 تىركەۋ ورىندارى اشىلدى. قازىرگى كۇنى ۇلتتىق كۋالاندىرۋ ورتالىعىنىڭ 53 مىڭنان استام ەلەكتروندى ساندىق قول قويۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەلەكتروندى قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىمەن قاتار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسى دا جانداندىرىلۋدا. ماسەلەن, 2009 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تاجىريبە رەتىندە پاۆلودار وبلىسىندا “ە-اكىمدىك” جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. بۇل پورتال 5 ەلەكتروندى سەرۆيس قىزمەتىن كورسەتەدى. ەلەكتروندى ۇكىمەت قىزمەتىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن ىسكە قوسۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلۋدا.
بىرىڭعاي ەلەكتروندى قۇجات سۇرىپتاۋ جۇيەسىنە 16 اكىمدىك, ونىڭ ىشىندە استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرى قوسىلعان. سونىمەن بىرگە ۆەدومستۆوارالىق قۇجات سۇرىپتاۋ ورتالىعىن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. “ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ” تولەم تولەۋ ءشليۋزىن دامىتۋ شەڭبەرىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن ينتەگراتسيالانۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى جانە بانكتەردىڭ اعىمداعى شوتتارىن پايدالانۋ ارقىلى تولەم كارتالارىمەن تولەم تولەۋ مەحانيزمدەرى جۇزەگە اسىرىلدى. “قازكوممەرتسبانك”, “بتا”, “نۇربانك”, “رەسەي جيناق بانكى” سياقتى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىس ۇيىمداستىرىلدى. تولەم تولەۋ شليۋزدەرى بويىنشا قازىردىڭ وزىندە سالىق كوميتەتىنىڭ جانە ادىلەت مينيسترلىگى قىزمەتتەرى بويىنشا 120 سالىق ءتۇرىن تولەۋگە بولادى.
“ەلەكتروندى ۇكىمەت” جانە ەلەكتروندى قىزمەت ءتۇرلەرىن دامىتۋ ماقساتىندا 2009 جىلعى جەلتوقسان ايىندا قاناتقاقتى ايماق رەتىندە استانا قالاسى بويىنشا “ە-نوتاريات” اتتى بىرىڭعاي نوتاريالدىق اقپاراتتىق جۇيە ينۆەستيتسيالىق جوباسى ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل شارا نوتاريالدىق جۇيەنىڭ تۇرعىندارعا ساپالى قۇقىقتىق نوتاريالدىق قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىن وسىرۋگە باعىتتالعان. 2010-2012 جىلدار ارالىعىندا بۇل جۇيە بۇكىل ەلىمىز بويىنشا جۇمىسقا قوسىلاتىن بولادى.
وتكەن جىلدان باستاپ “ە-ليتسەنزيالاۋ” جونىندەگى مەملەكەتتىك دەرەك بازاسىن قۇرۋ جونىندەگى جوبا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. قازىرگى كۇنگە دەيىن بۇل جۇيەگە 9 مەملەكەتتىك ورگان قوسىلسا, بيىل تاعى دا 10 مەملەكەتتىك ورگان قوسىلماق. جوبا تولىعىمەن 2012 جىلى جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگاندار ليتسەنزيالاردى ەلەكتروندى ءتاسىل بويىنشا بەرە باستادى.
قازىر ەلىمىز بويىنشا ەڭ جوعارى سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعان www.goszakup.kz مەملەكەتتىك ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق پورتالى بولىپ وتىر. “ەلەكتروندى مەملەكەتتىك ساۋدا-ساتتىق” اۆتوماتتاندىرىلعان ينتەگراتسيالاندىرىلعان مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيە بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار ول ساتىپ الۋشىلاردى جانە ساتۋشىلاردى بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەگە توپتاستىراتىن “ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ” قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ سانالادى. مەملەكەتتىك ساۋدا-ساتتىقتى ەلەكتروندى ءتاسىل ارقىلى جۇرگىزۋ بۇل سالادا جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى بولدىرماۋعا, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان سىبايلاستىقتى جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سالادا ءمولدىرلىك پەن اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ءادىل باسەكەلەستىك ورناتۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. مەملەكەتتىك ساۋدا-ساتتىققا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن مەيلىنشە كەڭىنەن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر بۇل جۇيەگە 80834 ساۋدا-ساتتىق جارناماسى كىرگىزىلگەن. بۇدان بۇرىن وتكىزىلگەن 143135 ەلەكتروندى مەملەكەتتىك ساۋدا-ساتتىقتىڭ قورىتىندىسى جاريالانعان. بۇل جۇيە قازىردىڭ وزىندە بيۋدجەت قارجىسىن 24,6 پايىز ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.