مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتى ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ينستيتۋتىندا ۇستازدار, ستۋدەنتتەر قاۋىمى «جاڭا ءالىپبي نەگىزىندەگى قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ ەرەجەلەرى» جوباسىن تالقىلادى.
الماتى قالاسى تىلدەردى باسقارۋ باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى باقىت قالىمبەت لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە كوپتەگەن ءىس-شارالاردىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقاندىعىنا توقتالدى. «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا 2025 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىنا» سايكەس ۇلتتىق كوميسسيا جانىنداعى ورفوگرافيالىق, ادىستەمەلىك, تەرمينولوگيالىق جانە اقپاراتتىق قولداۋ ورتالىقتارىندا ارنايى جۇمىس توپتارى ىستەدى. كوپشىلىك تالقىسىنا ءتۇسىپ وتىرعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىلى ءبىلىمى ينستيتۋتى عالىمدارىمەن ازىرلەگەن «جاڭا ءالىپبي نەگىزىندەگى قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ ەرەجەلەرى» جوباسى تاۋەلسىز ساراپشىلار مەن ءتىلتانۋشى ماماندار تالقىسىنان ءوتتى. وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, ۇلتتىق كوميسسيا وتىرىسىندا تانىستىرىلدى.
ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عالىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قىزدارحان رىسبەرگەن قازاق جازۋىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشىرىلۋىنە وراي ينستيتۋت ماماندارىمەن ازىرلەنگەن ەملە ەرەجەسىنىڭ جوباسىن تالقىلاۋعا كوپشىلىكتى تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا شاقىردى. بۇل كەشەندى ەڭبەك, دەگەنمەن دە كەمشىن تۇستارى بولۋى ىقتيمال. قاراما-قايشى, وتكىر سىني پىكىرلەرگە قاراعاندا وسى ىرگەلى ءىستى ارى قاراي دامىتىپ, وڭتايلاندىرۋ تۇرعىسىنداعى ويلار ورتادا توعىسسا دەگەن عالىم جازۋ تاريحى تىم ەرتەدەن باستالعان ەلدەردىڭ وزىندە جازۋ ساياساتىندا تولىقتىرىلىپ جاتقان تۇستارى بار ەكەندىگىنە كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداردى.
پوستكەڭەستىك ەلدەردەگى ءتىل رەفورماسىنىڭ تاريحىنا توقتالىپ وتكەن ساياساتكەر دوس كوشىم لاتىنعا كوشۋ – تىلدىك قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ وتىر دەدى. دوس كوشىم الدىمىزدا قانشالىقتى قيىندىقتار تۇرعانىمەن دە, لاتىن جازۋىنا ەرتەرەكتە ءوتىپ كەتكەن ءازىربايجان, وزبەكستان, تۇركىمەنستان سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ءبىراز جۇمىسىمىزدى جەڭىلدەتەدى دەدى. بۇل ەلدەردىڭ دە كەزىندە تىلدىك جۇيەسىنە نۇقسان كەلدى. ساياساتكەردىڭ ايتۋىنشا, تاعى ءبىر ەسكەرە كەتەتىن جايت, 1929 جىلى لاتىن قارپىنە كوشكەننەن كەيىن ساكەن سەيفۋللين, ءسابيت مۇقانوۆ, بەيىمبەت مايلين, ت.ب. قازاق كلاسسيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرى لاتىن تىلىندە جازىلا باستادى. سول كەزەڭدە دە قازاق قاۋىمى لاتىندى تەز قابىلداپ كەتكەنى بەلگىلى. بۇگىندە لاتىن قارپىن الەمنىڭ 80 پايىزعا جۋىق ەلدەرى پايدالانادى.
جاڭا ءالىپبي ەرەجەسىنىڭ نەگىزدەرىن كوپشىلىك الدىندا تۇسىندىرگەن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ورفوگرافيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى قۇرالاي كۇدەرينوۆا كەمشىلىكتەرگە دەر كەزىندە كوڭىل اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سالىستىرمالى تۇردە العاندا لاتىن ءتىلى بىزگە جاقىنداي ءتۇستى, سوندىقتان دا لاتىن جازۋىن اركىم ءتول ءالىپبيى دەپ قابىلداعان دۇرىس دەپ اتاپ ءوتتى. ءجۇز سەگىز پاراگرافتان تۇراتىن ەرەجەدەگى جاڭا ءالىپبيدىڭ جاڭالىقتارىنا توقتالدى. «جاڭا ەملەنىڭ بارلىعى جاڭا ەمەس, ودان ۇرەيلەنۋدىڭ ەشقانداي رەتى جوق. جاڭا ەملەنىڭ 70-80 پايىزدان استامى بۇرىنعى ەملەنى قايتالايدى. جوبانى دايىنداۋدا عالىمدار جازۋ ءداستۇرىن ساقتاۋدى ۇستاندى. جاڭا جازۋدى بارىنشا ىقشام جيناقى جازاتىن جازۋعا اينالدىرۋ عالىمداردىڭ باستى ماقساتى بولدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, وقۋلىقتاردا جاڭا ءالىپبي ورفوەپياسى دا قوسا جازىلاتىن بولادى. كۋرس ىزدەپ سابىلماۋدى ەسكەرتكەن عالىم, جاڭا ءالىپبيدى جىلدام مەڭگەرىپ كەتەمىز, دەدى. ال ەلىمىز وڭىرلەرىندە تالقىلاۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىن تاباتىن بولادى. ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى 15 قاراشاعا دەيىن سوزىلىپ, 14 قاراشادا جالپىحالىقتىق ديكتانت جازۋ باستالادى. سونداي-اق ەmle.kz پورتالىندا جاڭا ەرەجەمەن تانىسىپ, ۇسىنىس-پىكىرلەردى جازىپ قالدىرۋعا بولادى.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى