ەلىمىزدىڭ رۋحاني دۇنيەسىندە جاقسى جاڭالىقتار جۇزەگە اسۋدا. سونىڭ ءبىرى – “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” جوباسى. ونىڭ باستى ماقساتى – تۇپنۇسقالىق ورىنداۋداعى قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق شىعارمالارىن جيناقتاۋ. سد ديسكىلەرىنە جازىپ, ۇلت مادەنيەتى تاريحىنداعى ەڭ ءىرى, تەڭدەسى جوق اكتسيانى جۇزەگە اسىرۋ بولعاندىقتان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تالاپ ەتىلدى. ال وسى جاۋاپكەرشىلىكتى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى “قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني دامۋ قورى” اق پەن “ەل” پروديۋسەرلىك ورتالىعىنا جۇكتەگەن بولاتىن. وسى ورايدا جوبانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن اتالمىش قوردىڭ توراعاسى الماز نۇراسحانمەن اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز.
– الماز شايكەن ۇلى, “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” اتتى رۋحانياتقا ۇلكەن ۇلەس قوسار, ماڭىزدى ستراتەگيالىق جوبا تۋرالى تولىق اقپارات بەرە كەتسەڭىز.
– ءيا, “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” كولەمى جاعىنان دا, ماڭىزى جاعىنان دا وتە اۋقىمدى شارۋا. جوبا ۇلتىمىزدىڭ ءان-كۇي ونەرىن ناسيحاتتاۋعا, وسى باعىتتاعى بارشا جادىگەرلەرىمىزدى ءتۇگەندەپ, تسيفرلى جۇيەگە وتكىزۋگە, وسى تۇرعىداعى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى ەلباسى تاراپىنان بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا باعىتتالعان. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن ء“مادەني مۇرا” باعدارلاماسىمەن رۋحتاس, وزەكتەس بولۋمەن قاتار, ونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى العا باسقان ۇلكەن قادام. جوبانىڭ ۋاقىتىندا اياقتالۋى ءۇشىن 12 ادامنان تۇراتىن مۋزىكاتانۋشى عالىمدار مەن 15 ادامنان جاساقتالعان ارنايى ۇيىمداستىرۋشى توپ قۇرىلىپ, ايانباي ەڭبەكتەندى.
– جاڭا سد ديسكىلەر تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. ءبىر ديسكىگە قانشا دۇنيە ەندى؟ ونىڭ ديزاينى قانداي بولماق؟
– وتە ورىندى سۇراق. ۇزىن سانى 2000 دانانى قۇرايتىن قوراپتارعا 41 ديسكىدەن جيناقتالىپ وتىر. وعان سوناۋ قورقىت, كەتبۇعا, سارى سالتىق داۋىرىنەن باستاۋ الاتىن كۇيلەر ەنگىزىلىپ, ءار ديسكىگە قورعانىش كود سالىندى. ال البوم بوياۋى ۇلتتىق ناقىشتارمەن بەزەندىرىلىپ, قوراپ سىرتىنداعى تۇسىنىكتەمەلەر, قوراپ ىشىنە سالىناتىن انىقتامالىق كىتاپ قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جازىلىپ, ولاردى بەزەندىرۋگە رەسپۋبليكانىڭ جەتەكشى ديزاينەرلەرى كوپ تەر توكتى.
جوبا جۇمىستارىن ساراپتاۋ بارىسىندا قازاقتىڭ داستۇرلىك مۇراسىنىڭ داۋىرلىك, جانرلىق, مازمۇندىق, ستيليستيكالىق, ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ساقتالۋ قاجەتتىگى باستى نازارعا الىندى. سونداي-اق, كۇي ديسكىلەرىنىڭ ءتۇسىندىرمە كىتاپشاسى شىعارىلدى. وندا قازاق كۇيلەرىنىڭ تاريحى, جۇيەلەۋ كەزەڭى, قازىرگى حال-احۋالى, جيناقتاۋى, گەوگرافيالىق ورنىنا بايلانىستى ەرەكشەلىكتەرى, ايماقتىق مەكتەپ وكىلدەرى تۋرالى مالىمەتتەر بار.
– “قازاقتىڭ 1000 كۇيىن” شىعارۋ بارىسىندا دىبىستىق جازبالار قايدا جازىلدى نەمەسە قايدان الىندى؟
– جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا قازاق راديوسى التىن قورىنىڭ, قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ, ەلىمىزدىڭ ورتالىق مۇراجايى فونوتەكالارىنداعى دىبىس جازبالارىن پايدالاندىق. ال تەحنيكالىق وڭدەۋگە كەلمەيتىن اسا قۇندى دەپ تانىلعان تۋىندىلار بۇگىنگى ءداستۇرلى ورىنداۋشىعا بەرىلىپ, قايتا جازىلدى. سونىمەن قاتار كورشى استراحان, موڭعوليانىڭ بايان-ولگي, قىتايدىڭ جانە وزبەكستاننىڭ, ت.ب قازاقتار تۇراتىن ەلدەرگە ارنايى ساپارلاپ بارىپ كەلدىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ۆەنەرا تۇگەلباي.
قوس ىشەكتەگى قۇدىرەت
“قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” جوباسىنا حالقىمىزدىڭ ۇلى مۇراسى ەنىپ وتىر. ءبىز بۇگىن سول جوباعا ەنگەن كۇيلەردىڭ ساراپتالۋى, جىكتەلۋى جونىندەگى مۋزىكا ماماندارىنىڭ ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
دومبىرا كۇيلەرى. كۇيلەر, نەگىزىنەن, ءۇش اسپاپتا – دومبىرا, قوبىز, سىبىزعىدا ورىندالعان. سونىڭ ىشىندە, ءداستۇرلى قازاق مۋزىكاسىنىڭ مەيلىنشە كەڭ تارالعان جانە اسا بيىك پروفەسسيونالدىق ورەگە جەتكەن سالاسى – دومبىرا كۇيلەرى.
تاريحي, مادەني جانە جاعىرافيالىق ەرەكشەلىگىنە, اسپاپتا ورىندالۋ تەحنيكاسىنا بايلانىستى, قازاقتىڭ دومبىراشىلىق, كۇيشىلىك ونەرىندە جەتى ءتۇرلى ورىنداۋشىلىق ءداستۇر مەن مەكتەپتەر قالىپتاستى.
بۇل ءداستۇرلى مەكتەپتەر شىعىس, ارقا, قاراتاۋ, جەتىسۋ, سىر بويى, ماڭعىستاۋ, باتىس مەكتەپتەرى دەپ اتالادى. قازاقتىڭ دومبىرا كۇيلەرى ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلىگىنە, كۇيدىڭ قۇرىلىمىنا بايلانىستى شەرتپە جانە توكپە دەپ جىكتەلەدى.
ءبىز “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” جيناعىنا ەنگەن كۇيشىلىك مەكتەپتەردىڭ رەتىن ارحايكالىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەتىن شىعىس كۇيشىلىك داستۇرىنەن باستاۋدى ءجون كوردىك.
شىعىس قازاقستان كۇيشىلىك ءداستۇرى. شىعىس ءوڭىرىنىڭ كۇيشىلىك ءداستۇرى ايماقتىق جاعىنان كەڭ اۋقىمدى قامتيدى. ويتكەنى, شىعىس قازاقستان (سەمەي, شىڭعىستاۋ, شۇبارتاۋ, اياگوز, تارباعاتاي), قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ ولكەسى, سونىمەن قاتار, موڭعوليانىڭ بايان-ولگي ايماعى قازاقتارىنىڭ كۇي مۇرالارى وسى داستۇرگە جاتادى. بۇل وڭىردەگى, نەگىزىنەن, ارحايكالىق ۇلگىدەگى اڭىز-كۇيلەردەن تۇراتىن كۇيشىلىك, دومبىراشىلىق ونەردىڭ تامىرى تەرەڭنەن باستاۋ الادى.
شىعىس كۇيشىلىك داستۇرىندەگى ەڭ ءىرى تۇلعا – قازاق كۇي ونەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە شەرتپە كۇي سالاسىنىڭ دامىپ, كوركەيۋىنە كوپ ۇلەس قوسقان بايجىگىت كۇيشى.
شىعىس كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ ءبىر تارماعى – شىڭجاڭ ولكەسىندەگى التاي, تارباعاتاي, ىلە كۇيشىلىك مەكتەپتەرى. التاي ايماعىندا قالىپتاسقان كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى بەيسەنبى ءدونەنباي ۇلى كۇيلەرىنىڭ تاقىرىبى سان ءتۇرلى. بەجەڭ (ەل اراسىندا وسىلاي اتاعان) تۋىندىلارى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ التاي ايماعىندا, موڭعوليانىڭ بايان-ولگي ولكەسىندە جانە قازاقستاننىڭ شىعىس وڭىرىندە كەڭىنەن تاراعان. بەيسەنبى كۇيلەرى وسى جيناققا ءۋالي بەكەنوۆ, عابدىلحاق بارلىقوۆ, تايىر بەلگىباي ۇلى, تۇرسىن كادەي ۇلى سىندى مايتالمان دومبىراشىلاردىڭ ورىنداۋىندا الىنىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, جيناققا التاي ايماعىندا ءومىر سۇرگەن مۇكەي, شاقاباي شالاپ, تايىر بەلگىباي ۇلى سياقتى كۇيشىلەردىڭ تۋىندىلارى ەنگىزىلدى.
تارباعاتاي وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن كۇيشىلەردىڭ ءىشىندەگى ايتۋلى تۇلعا – قايراقباي شالەكەن ۇلى دومبىراشىلىعىمەن قاتار, سىبىزعىشى دا بولعان. قايراقبايدىڭ كۇيلەرى بالاسى ءانجان ارقىلى جەتكەن. بۇل جيناققا قايراقباي كۇيلەرى كاسىمباي قۇسايىن ۇلى, مۇقاش تاڭعىت ۇلى سىندى كۇيشىلەردىڭ ورىنداۋىندا ۇسىنىلىپ وتىر. سول سياقتى تارباعاتاي وڭىرىندە بولعان ءبازعالام, بەيىسباي, ماسىعۇت, كاسىمباي قۇسايىن ۇلى, قيزات سەيىتقازين, قازەن ابۋعازى ۇلىنىڭ كۇيلەرى دە وسى جيناقتان ورىن الدى.
شىعىس كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ ءبىر بولىگى – شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ ىلە ايماعىنداعى كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ ءىرى وكىلى – ءاشىم ءدۇڭشى ۇلى. ءاشىم كۇيلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى مايتالمان دومبىراشى كامال ماقاي ۇلى ارقىلى جەتىپ وتىر. سونىمەن قوسا, مازاق, تىلەمىس, ءاتىحان, ابەۋعالي, الىپبەك ءتارىزدى ىلەلىك كۇيشىلەردىڭ مۇرالارى دا تىڭدارمان قاۋىمعا العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىر.
جەتىسۋ كۇيشىلىك ءداستۇرى. ەلىمىزدىڭ جەتىسۋ ولكەسىندە ەرتەدەگى اڭىز كۇيلەرمەن قاتار اۆتورلارى ۇمىت بولىپ, ەل اراسىندا ساقتالىپ قالعان حالىق كۇيلەرى مولىنان كەزدەسەدى. مىسالى: “اققۋ”, “اققۋدىڭ زارى”, “جەتى اتان – ەركە اتان”, “مۇڭلىق – زارلىق”, “جەتىم قىز”, “جەتىم بالا”, “جيرەنشە شەشەن”, “تەپەڭكوك”, “شۇبار كيىك”, “اقساق قىز” سياقتى كونە كۇيلەر ەرتە داۋىرلەردەن سىر شەرتەدى. تامىرىن تەرەڭنەن تارتاتىن جەتىسۋ كۇيشىلىك ونەرىندە, بەرتىن كەلە, ۇلكەن ەكى مەكتەپتىڭ قالىپتاسقاندىعىن بايقايمىز. بۇل مەكتەپتەر داۋلەسكەر كۇيشى-كومپوزيتورلار بايسەركە ق ۇلىش ۇلى جانە قوجەكە نازار ۇلى ەسىمدەرىمەن تىعىز بايلانىستى. قوجابەك, ساتقىنباي, قاتشىباي, تەمىربەك احمەتوۆ ارقىلى ءبۇگىنگە جالعاسىپ كەلگەن بايسەركە كۇيشىنىڭ كوپ مۇراسىنان, وكىنىشكە قاراي, كەزىندە جيناقتالىپ, جازىلىپ الىنباعاندىقتان, كوز جازىپ قالىپ وتىرمىز. وسى ءبىر ۇلان-عايىر كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ جۇقاناسىنداي بولىپ جيناققا بايسەركەنىڭ “ۇران كۇي”, “تولقىتاتىن كۇي” دەپ اتالاتىن تۋىندىلارى عانا ەندى. جەتىسۋ كۇيشىلىك ونەرىنە توقتالىپ, بايسەركە كۇيشىنىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى “عاسىرلار پەرنەسى” ەڭبەگىندە العاش ا.جۇبانوۆ ءسوز قوزعاعان بولاتىن.
جەتىسۋ وڭىرىندەگى تاعى ءبىر وقشاۋ كوزگە تۇسەتىن مەكتەپ – شىڭجاڭ ولكەسى كۇيشىلىك داستۇرىمەن ساباقتاس, قوجەكە نازار ۇلى باستاعان دومبىراشىلىق ءۇردىس. قوجەكە كۇيشى جەتىسۋدىڭ ءتورى قارقارا جايلاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن. قوجەكەنىڭ ءومىر سۇرگەن زامانى اۋمالى-توكپەلى قيىن كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلدى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق ەلىن وتارلاۋ ساياساتىنا باعىنباعان قوجەكە تاعدىر تاۋقىمەتىمەن قىتاي اسىپ كەتەدى. ول جاقتا دا قيىن ءومىردى باستان كەشىپ, اقىرىندا وزبىر زاماننىڭ ساياسي قۇربانى بولعان كۇيشى مۇراسى بۇگىنگە ءوزىنىڭ ۇلى راقىش, نەمەرەلەرى شاڭيا مەن تۇرسىنعازى, ياسىن, جيەنى ورىنبەك ارقىلى جەتتى.
جيناققا قوجەكە, سىبانقۇل مەكتەپتەرىنىڭ وكىلدەرىمەن قاتار, بولتىرىك, قوسداۋلەت, ومارحان كەرىمقۇلوۆ, ەلەمەس تالاسباي سىندى كۇيشىلەردىڭ, تىلەندى, شورتانباي سياقتى جەتىسۋ ولكەسىندە ءومىر سۇرگەن بەلگىلى تۇلعالاردىڭ شىعارمالارى دا قوسىلدى.
ارقا كۇيشىلىك ءداستۇرى. قازاقستاننىڭ شىعىس, سولتۇستىك, ورتالىق ايماقتارىن الىپ جاتقان بايتاق ءوڭىردىڭ اتىمەن اتالاتىن ارقا كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ ەڭ كورنەكتى تۇلعاسى – تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى. تاتتىمبەتتىڭ فيلوسوفيالىق وي-تولعامدارعا قۇرىلعان “قوسباسار” (9 نۇسقاسى), “سارىجايلاۋ”, “كوكەيكەستى”, “بەس تورە” ء(ى, ءىى ءتۇرى), ماحاببات سىرىن شەرتكەن “سىلقىلداق”, “كوش جاناعان”, “بالبىراۋىن”, تاريحي وقيعالارعا ارنالعان “ايدوس”, “الشاعىر”, “ازامات قوجا”, “بوزايعىر”, ت.ب. كۇيلەرىن ۇيرەنىپ, كەيىنگىگە جالعاستىرعان – ءوز ءىنىسى جاقسىمبەت, بالالارى مۇساتاي, يساتاي بولعان.
تاتتىمبەت كۇيلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى بەلگىلى كۇيشى, دومبىراشى ابىكەن حاسەنوۆ ارقىلى جەتتى. تاتتىمبەت ءتالىمى دەگەندە, اۋىزعا ەڭ اۋەلى ايگىلى توقا شوڭمان ۇلىنىڭ ەسىمى ىلىگەدى. ەل ءىشى ونى شىققان رۋىنا بايلانىستى “سايدالى سارى توقا” اتاپ كەتكەن. ءتاتتىمبەتتەن ون بەس جاس كىشى توقا ۇلى كۇيشىمەن ونەردە ۇزەڭگىلەس بولا ءجۇرىپ, ودان كۇيشىلىك ونەردىڭ قيلى تاعىلىمىن مەڭگەرگەن. ءوزىنىڭ ءبىلىپ, ۇيرەنگەنىن توقا اينالاسىنداعى ءىزباسارلارى قىزداربەك, ءابدي, باۋبەكتەرگە تابىستاپ وتىرعان. بۇلاردىڭ بارلىعى دەرلىك تاتتىمبەتتىڭ ىزىمەن “قوسباسارلار” تسيكلىن جالعاستىردى.
تابيعاتتىڭ بۇلا ءبىر ءساتىن كۇي ارقىلى جەرىنە جەتكىزىپ سۋرەتتەگەن ارقانىڭ تىلسىم كۇيشىلەرىنىڭ ءبىرى ءاشىمتاي ەدى. ونىڭ سوڭىندا قالعان ءبىر عانا كۇي “قوڭىر قاز” دەپ اتالادى. اتاقتى دايرابايدىڭ دا كۇيلەرىنىڭ كوبىسى بۇگىنگە جەتپەگەن. بۇل ەكى كۇيشىنىڭ تۋىندىلارىن ەلگە تابىستاعان – ايگىلى كۇيشى ماعاۋيا حامزين.
قاراتاۋ كۇيشىلىك ءداستۇرى. قاراتاۋ كۇيشىلىك مەكتەبىندەگى نەگىزگى تۇلعا – سۇگىر ءالي ۇلى. سۇگىر وزىنە دەيىنگى تاتتىمبەت, توقا, كۇيلەرىن جەتە مەڭگەرە وتىرىپ, ءتۇر, مازمۇن, كوركەمدىك جاعىنان بايىتىپ, دامىتا ءتۇستى. ايگىلى قوبىزشى ىقىلاس دۇكەن ۇلىن وزىنە ۇستاز تۇتقان سۇگىردىڭ قوبىز سازىن دومبىرا كۇيىمەن قابىستىرا ءبىلۋى ۇلكەن جاڭاشىلدىق بولدى, قوبىزداعى مۇڭدى اۋەننىڭ سۇگىر كۇيلەرىندە دومبىرامەن استاسۋى كۇيشىلىك داستۇرگە وزگەشە رەڭ بەردى. ول ءومىر سۇرگەن ءوڭىر – قارت قاراتاۋ, كونە وتىرار, قاسيەتتى تۇركىستان ايماعى – توعىز جولدىڭ تورابى, ءتۇرلى مادەنيەتتىڭ توعىسقان جەرى. سوندىقتان قازاق مۋزىكاسىنداعى وزىق جەتىستىكتەردى بويىنا جيناعان سۇگىر شىعارمالارىندا ارقا, جەتىسۋ, التاي-تارباعاتاي, باتىس اۋەن-سازدارىنىڭ كەزدەسۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. ونىڭ كۇيلەرى مازمۇنى جاعىنان دا, كوركەمدىك ءبىتىمى جاعىنان دا ەرەكشە. “شالقىما”, “ىلمە”, “بەس جورعا” (5 تاراۋدان تۇرادى), “قاراتاۋ شەرتپەسى”, “جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى” (2 تاراۋ), ت.ب. تۋىندىلارىنىڭ قاي-قايسىسىن الساق تا, كەمەلىنە كەلگەن كوركەمدىك, مۇلتىكسىز جاڭاشىلدىعىمەن, سونى سيپاتىمەن وقشاۋ تۇرادى. سۇگىر كۇيلەرىن العاش رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا تانىتقان دارىندى ونەرپاز, قوبىزشى ءارى دومبىراشى جاپپاس قالامباەۆ بولدى.
سۇگىر كۇيلەرىن اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداپ جەتكىزۋشىلەر قاتارىندا كۇيشى, دومبىراشى تولەگەن مومبەكوۆتىڭ ەسىمىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى. سۇگىردىڭ “قوسباسار”, “جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى” (2 تاراۋ), “بەس جورعا”, “قاراتاۋ شەرتپەسى”, “تەلقوڭىر”, “شالقىما”, “بوزىنگەن” سياقتى كۇيلەرىن وزىندىك مانەرىمەن ورىنداپ, ءوز جانىنان دا كوپتەگەن كۇيلەر شىعارعان تولەگەن مومبەكوۆ – سۇگىر مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى. انتولوگيادان سۇگىر, باپىش, تولەگەن, جاپپاس, بورانقۇل, ايكەن سىندى قاراتاۋلىق كۇيشىلەردىڭ تۋىندىلارى قوماقتى ورىن الدى.
سىر ءوڭىرىنىڭ كۇيشىلىك ءداستۇرى. سىردىڭ بويىندا ەرتەرەكتە وتكەن قۇرماناي ءتورەمۇرات, اسان كونەك, بەكپەنبەت سىندى كۇيشىلەردىڭ مۇرالارى كونەدەن كوشكەن كەرۋەندەي جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ودان بەرىرەكتە سىر وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن كۇيشى-كومپوزيتورلاردىڭ ىشىندە ءۇش داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ ەسىمىن اتاۋعا بولادى. ولار: مىرزا توقتابولات ۇلى, الشەكەي بەكپەنبەت ۇلى, دوسجان قۇراق ۇلى. سىر بويى كۇيشىلىك داستۇرىندەگى كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى مىرزا توقتابولات ۇلىنىڭ عۇمىر كەشكەن, مۋزىكالىق مۇراسىنىڭ مولىنان ساقتالعان جەرى – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازالى ءوڭىرى. بۇگىنگى كۇنى مىرزا كۇيشىنىڭ “اسانقايعى”, “بۇعىنىڭ كۇيى”, “باۋلى ەشكى”, “الپىس ەكى اقجەلەڭنىڭ باۋىر شەشپەسى”, “تاشاۋىز” سياقتى ءبىتىمى, قۇرىلىمى بولەك, كومپوزيتسيالىق جاعىنان وقشاۋ تۇرعان جيىرمادان استام كۇيلەرى بەلگىلى بولىپ وتىر.
مىرزا كۇيلەرىن, سونىمەن قاتار, سىر بويىندا ساقتالعان حالىق كۇيلەرىن, قۇرماناي تورەمۇرات, جالدىباي كۇيشىلەر مۇراسىن شاشاۋ شىعارماي, ەرەكشە ناقىشپەن ورىنداپ, ناسيحاتتاۋشى – قازالىلىق ءدۇلدۇل دومبىراشى ءنابي جالىمبەتوۆ.
جوعارىدا اتتارى اتالعان كۇيشىلەردىڭ شىعارمالارىمەن قاتار, وسى انتولوگياعا جالدىباي, قوبىلاش, يسلامبەك ىسقاقوۆ, جالعاسباي ارالباەۆ, تولەگەن قاراجانوۆ, مۇزاراپ ءجۇسىپوۆ ءتارىزدى سىر بويىندا ءومىر سۇرگەن كۇيشىلەردىڭ تۋىندىلارى دا ەنگىزىلدى.
باتىس قازاقستان كۇيشىلىك ءداستۇرى. باتىس كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ماحامبەت, بوعدا, قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, دينا, مامەن, تۇركەش تۋىندىلارىن قازاق ونەرىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمى مۋزىكاسىنىڭ جەتىستىگى دەپ ايتۋعا بولادى. باتىس كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ قاينار كوزىندە كۇيشى, ءارى جىراۋ, باتىر بابامىز ماحامبەت تۇر. كونەدەن تامىر تارتقان جىراۋلىق ءداستۇر وكىلى ماحامبەتتىڭ كۇيلەرى ايبىندى جىرلارىمەن سارىنداس بولىپ كەلەدى. ىشكى بوكەي ورداسىندا بۇكىل عۇمىرىن وتكىزگەن ماحامبەت كۇيلەرىن سول يساتاي باستاپ, ءوزى قوستاعان جورىق جىلدارىنىڭ مۋزىكالىق پورترەتى دەسە دە بولادى.
ماحامبەتتىڭ تولعاۋ جىرلارىنداعى تەگەۋرىندى سارىندار وسى مەكتەپتىڭ تەڭدەسسىز تۇلعاسى قۇرمانعازى كۇيلەرىنە دە جات ەمەس. ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا بوكەي ورداسىندا اسا كۇشتى دومبىراشىلىق مەكتەپ قالىپتاستى.
قۇرمانعازى قالىپتاستىرعان كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ اسا دارىندى وكىلى دينا نۇرپەيىسوۆا – ءحىح عاسىر مەن حح عاسىر ءداستۇرىن بىرىكتىرگەن, سونداي-اق, قۇرمانعازى مەكتەبىنىڭ جىگەرلى ەكپىنىن, داۋلەتكەرەي ءداستۇرىنىڭ ءفالسافاسىن, اقسۇيەكتىك نازىكتىگىن تەرەڭ مەڭگەرگەن كۇيشى.
وسى ءداستۇردى العا اپارۋشىلار قاتارىندا ءدۇلدۇل كۇيشىلەر وقاپ قابيعوجين, قالي جانتىلەۋوۆ, رۇستەمبەك وماروۆ, تولەگەن ارشانوۆ, عىلمان قايروشەۆ, عىلمان ءالجانوۆ, رىسباي عابديەۆ, ءازيدوللا ەسقاليەۆ سياقتى كۇيشى-ورىنداۋشىلاردىڭ ەسىمدەرىن اتاۋعا بولادى. جيناقتاعى باتىس كۇيشىلىك داستۇرىنە ارنالعان بولىمدە ارقايسىسى ءوز الدىنا ءبىر توبە – تۇركەش, سەيتەك سياقتى كوپتەگەن ءبىرتۋار كۇيشىلەر شىعارمالارى كەڭىنەن ورىن الدى.
باتىس كۇيشىلىك داستۇرىندەگى تاعى دا ءبىر ايتۋلى تۇلعا داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى – قازاق حالقىنىڭ كۇيشىلىك ونەرىندەگى ايرىقشا تۇلعالاردىڭ ءبىرى.
داۋلەتكەرەيدىڭ “قىز اقجەلەڭ”, “قۇداشا”, “ىسقىرما” “كەرىلمە”, “اقبالا قىز”, “بۇلبۇل”, “كوركەم حانىم” كۇيلەرى ليريكالىق اۋەنى باسىم, سىرلى سەزىمگە تولى بولىپ كەلسە, “توپان”, “سالىق ولگەن”, “وحوتا”, “شولتاق”, “جىگەر” سياقتى تۋىندىلارى تەرەڭ ويعا, فيلوسوفيالىق تولعانىسقا قۇرىلعان. وردا توڭىرەگىندە بالامايساڭ, ءمۇسىرالى, بايجۇما, ارىنعازى سياقتى دارىندى كۇيشى-دومبىراشىلار بولدى. ال داۋلەتكەرەيدىڭ ءىزىن باسا شىققان الىكەي, تۇركەش, سالاۋاتكەرەي, سەيتەك سىندى ءداۋلەسكەر كۇيشىلەر داۋلەتكەرەي التىن دىڭگەگى بولعان وسى ءبىر كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ ورنىعۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. داۋلەتكەرەي كۇيلەرىنىڭ جەتكىزۋشىلەرى – ناۋشا, ماحامبەت بوكەيحانوۆتار. ال جەرىنە جەتكىزە ورىنداپ, جازدىرىپ, ناسيحاتتاپ, كەيىنگىگە مۇرا قىلىپ قالدىرعان ايگىلى دومبىراشى قالي جانتىلەۋوۆ بولدى.
قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلى شىعارماشىلىعى ءحىح-حح عاسىرداعى قازاقتىڭ اسپاپتىق كاسىبي ونەرىندە ۇلكەن ورىن الادى. كۇيشىلىك ونەردە وزگەگە ۇقسامايتىن سارا جول سالىپ, وزىندىك ورىنداۋشىلىق مەكتەبىن قالىپتاستىرعان ساڭلاق كۇيشى, اسىرەسە, “اقجەلەڭ” دەپ اتالاتىن تارماقتى كۇيلەردى دامىتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ, ونى ءتۇر جانە مازمۇن جاعىنان بايىتا ءتۇستى.
جيناقتاعى قازانعاپ كۇيلەرى كۇيشى ءداستۇرىن جالعاستىرعان ءىزباسارلارى جالەكەش ايپاقوۆ پەن كادىرالى ەرجانوۆتىڭ, ەلگە تانىتىپ, ناسيحاتتاۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن مايتالمان دومبىراشى س.بالماعامبەتوۆپەن قاتار, ب.باسىعاراەۆ, ج.البەتوۆ, ق.جارماعامبەتوۆ, ءى.ءىلياسوۆ, ا.رايىمبەرگەنوۆ, ر.وماروۆ, ن.جانامانوۆ, ج.اسىلحانوۆتىڭ ورىنداۋلارىندا بەرىلىپ وتىر.
ماڭعىستاۋ كۇيشىلىك ءداستۇرى. ماڭعىستاۋ ولكەسىندە اڭىز-اڭگىمەلەرىمەن باياندالاتىن كونە كۇي ۇلگىلەرى, ايتىس-تارتىس, تارماقتى, تىزبەكتى, تاريحي كۇيلەر مول ساقتالعان.
ماڭعىستاۋ كۇيشىلىك داستۇرىندەگى كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ابىل تاراق ۇلى. ابىلدىڭ بىزگە جەتكەن “ابىل”, “ناراتۋ” كۇيلەرى – قازاق كۇي ونەرىندەگى شوقتىعى بيىك, فيلوسوفيالىق ءمانى تەرەڭ, ەپيكالىق سارىنى باسىم كەمەل تۋىندىلار.
ماڭعىستاۋ كۇيشىلىك ونەرىنىڭ تاعى ءبىر ايتۋلى تۇلعاسى ەسباي بالۇستا ۇلى شىعارماشىلىعىنىڭ ايشىقتى بولىگى – ء“ۇش انانىڭ تارتىسى” دەپ اتالاتىن تسيكلدى كۇيلەردەن تۇرادى. ماڭعىستاۋ تۇبەگىندە ءومىر سۇرگەن ساڭلاق كۇيشى ەسىر ايشۋاق ۇلىنىڭ “قوس ايىرعان”, “توعىز تۇيەشى”, “كوكتوبە”, “ماناتاۋ”, “اقجارما” اتتى تارماقتى كۇيلەرى ۇلى دالانىڭ سيمفونياسىنداي سول داۋىردەگى ەل باسىنان وتكەن تاريحي وقيعالاردى سيپاتتايدى.
ادايدىڭ “جەتى قايقىسى” اتانعان ونەرپازدار قاتارىندا ماڭعىستاۋ كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى وسكەنباي قالمامبەت ۇلىنىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى. وسكەنباي كۇيشىنىڭ مۇراسى, نەگىزىنەن, بەل بالاسى مۇرات وسكەنباەۆ ارقىلى جەتىپ وتىر. ول ابىل, ەسىر, قۇلشار, وسكەنباي, قارتباي سىندى كۇيشىلەردىڭ تۋىندىلارىن, ەرتەدەگى اڭىز كۇيلەردى, ءوز كۇيلەرىن قوسقاندا, ۇزىن سانى, ءۇش جۇزدەي كۇي تارتقان. بۇل انتولوگياعا ابىل, ەسىر, ەسباي, قۇلشار, وسكەنباي سياقتى اتتارى بەلگىلى كۇيشى-كومپوزيتورلار كۇيلەرىمەن قاتار, جولدى, قارتباي, قوڭىر, مۇرات وسكەنباەۆ, ايدارباي, ساميعوللا اندارباەۆتىڭ شىعارمالارى دا تولىق ەنىپ وتىر.
قازىرگى زامان كۇيلەرى. قازاق مۋزىكاسىنىڭ ارنايى كاسىپقويلىق جۇيەدە قالىپتاسۋىنا, دامۋىنا اتسالىسقان كۇيشى-كومپوزيتورلار شىعارمالارى دا وسى جيناققا ارنايى توپتاستىرىلدى. اكادەميك ا.جۇبانوۆتان باستاپ, س.مۇحامەدجانوۆ, م.قويشىباەۆ, ح.تاستانوۆ, ر.وماروۆ, ن.تىلەنديەۆ, ك.كۇمىسبەكوۆ سياقتى قازاقستان كاسىبي مۋزىكاسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا ۇلەس قوسقان كومپوزيتورلاردىڭ ايشىقتى شىعارمالارىمەن قاتار, وسى بۋىنعا ىلەسە شىققان م.ءاۋباكىروۆ, ا.مىرزابەكوۆ, م.قالاۋوۆ, ءا.ەسقاليەۆ, س.بالماعامبەتوۆ, ش.ابىلتاەۆ, ق.احمەدياروۆ, ا.جايىموۆ, ق.تاسبەرگەنوۆ, س.تۇرىسبەكوۆ, ت.ب. كومپوزيتورلاردىڭ تۋىندىلارى جانە س.قۇسايىنوۆ, ءا.جەلدىباەۆ, م.سىدىقوۆ سىندى كۇيشىلەردىڭ كەڭ تاراعان كۇيلەرى دە جيناقتان ورىن الدى.
قوبىز جانە سىبىزعى كۇيلەرى. كۇي جانرىنىڭ مەيلىنشە پروفەسسيونالدىق سيپات الۋى, سالقار دامۋى دومبىرا اسپابىنا قاتىستى. الايدا, ەڭ كونە كۇيلەر قوبىز بەن سىبىزعىدا ورىندالعانى – داۋسىز اقيقات.
اڭگىمەنى تاراتىپ ايتۋعا گازەت مۇمكىندىگى كوتەرمەي وتىر. سوندىقتان دا ءبىز بۇگىن انتولوگياعا قوبىز بەن سىبىزعى كۇيلەرىنىڭ ەڭ وزىقتارى كىرگەنىن ايتۋمەن شەكتەلمەكپىز.
ايتجان توقتاعان, دومبىراشى, ونەر زەرتتەۋشى, پروفەسسور,
مۇرات ابۋعازى, دومبىراشى, ونەر زەرتتەۋشى,
تالعات مۇقىش, سىبىزعىشى, ونەر زەرتتەۋشى,
سايان اقمولدا, قوبىزشى, دومبىراشى.