ۇلت تاريحىن جازۋ, حالىق تاعدىرىن ساراپتاۋ سىندى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ كوبىسى بۇگىنگى تاڭدا قاعاز بەتتەرىنە ءتۇسىپ جاتىر. بولاشاق ۇرپاققا قالدىرعان تاريح اقيقاتى ولاردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلكەن سەرپىن بەرەرى انىق. تاريحتىڭ ساياساتپەن قوسا ەكونوميكامەن دە ءبىر ارنادا توعىسىپ جاتاتىندىعى ءمالىم. سول سەبەپتى قازىرگى زامان تاريحشىلارىنىڭ كوبى تاريح پەن ساياسات سىندى جۇگى اۋىر قوعامدىق ماسەلەلەردە دۇرىس تۇسىنۋشىلىك قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قالىڭ بۇقاراعا ارناپ, كوپتەگەن ەڭبەكتەر جازىپ ءجۇر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراعاتىندا مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى مەن استانا قالالىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ بىرىگىپ ۇيىمداسىرۋىمەن اتالعان ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ جارىققا شىعارعان كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى. مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلعانىنا ءبىر جىلدان ءسال استام عانا ۋاقىت بولسا دا عىلىمي, عىلىمي-ادىستەمەلىك جانە اقپاراتتىق-انىقتامالىق سىندى 15 كىتاپ جارىق كورىپ ۇلگەرگەن. باسپادان شىققان ەڭبەكتەردىڭ قاتارىندا ج.قىدىرالينانىڭ “ۇلت جانە تاريح” (“ناتسيا ي يستوريا”), ح.ءابجانوۆ پەن ع.كەنجەباەۆتىڭ “تاۋەلسىز قازاقستان: جوعارى ءبىلىم, عىلىم, ساياسات” اتتى مونوگرافياسى, تاعى دا باسقا ەڭبەكتەردىڭ ءبارى ۇلت تاريحىمەن تىعىز ساباقتاسىپ جاتىر.
ماسەلەن, “ۇلت جانە تاريح” اتتى مونوگرافيادا حح عاسىرداعى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋداعى تاريحي ءتاجىريبەلەر, قازىرگى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىمداعى وزەكتى ماسەلەلەر, ۇلتتىق يدەيانىڭ قالىپتاسۋى, ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءۇردىسىندەگى ينتەلليگەنتسيانىڭ ءرولى مەن ورنى باياندالادى.
ال “تاۋەلسىز قازاقستان: جوعارى ءبىلىم, عىلىم, ساياسات” مونوگرافياسىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىنداعى ماسەلەلەر جايى زەرتتەلگەن.
قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنان باسقا, قوعامداعى ساياسي جۇيەنىڭ ورنىعۋى جايلى ەڭبەكتەر دە كەزدەسەدى. مىسالعا, “قازىرگى كەزەڭدەگى قازاقستاننىڭ ساياسي پارتيالارى” اتتى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى انىقتامالىق جيناقتا پارتيالاردىڭ باعدارلامالارى, جارعىلارى مەن پارتيا جەتەكشىلەرىنىڭ ءومىرباياندارى تۋرالى مالىمەتتەر بەرىلگەن.
اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.
“قايتكەندە الاش كوركەيەر...”
بار سانالى ءومىرىن قازاعىنىڭ باقىتى مەن بولاشاعىنا ارناعان ۇلت كوسەمى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, عۇلاما عالىم, پۋبليتسيست ءاليحان بوكەيحاننىڭ 7 تومدىق تولىق شىعارمالار جيناعىنىڭ العاشقى ءۇش تومى وقىرمانعا جول تارتتى. ۇلتتىق كىتاپحانادا تانىستىرىلىمى وتكەن جيىنعا ەلىمىزدىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى مەن عالىمدارى, وقىرماندار قاتىسىپ, بۇل ەڭبەكتى الاشتانۋداعى تاريحىمىزعا قوسىلعان ەڭ ءبىر سۇبەلى ۇلەس قاتارىنا قوستى.
ارقايسىسى 2 مىڭ دانامەن جارىق كورگەن ەڭبەككە قايراتكەردىڭ 1889 – 1913 جىلدار ارالىعىنداعى مەرزىمدى باسىلىمداردا, عىلىمي جۋرنالدار مەن جيناقتاردا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورگەن ءىرى عىلىمي مونوگرافيالارى, عىلىمي-زەرتتەۋلەرى, ساياسي پۋبليتسيستيكالارى, ادەبي اۋدارمالارى مەن جەكە حاتتارى كىرگەن. جيناقتى قۇراستىرۋشى ءاليحانتانۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سۇلتانحان اققۇلىنىڭ 19 جىلعا جۋىق ىزدەنىسكە تولى ەڭبەگىندە بۇرىن باسپاسوزدە جازىلماعان تىڭ دەرەكتەر, زەرتتەۋلەر از ەمەس.
– 1906 جىلى ومبىدا “ستەپنوي پيونەر” گازەتىندە رەسەيدىڭ رەاكتسياشىل ۇكىمەت باسشىسى ءستولىپيندى جەرمەن-جەكسەن ەتىپ سىناعان شامامەن 25 ماقالاسى بار. بۇلار ەش جەردە جاريالانباعان. كىتاپتىڭ ءتورتىنشى تومىنان تاعى ءبىر تىڭ دەرەك تاباسىزدار. كەزىندە رەسەيدە بروكگاۋز بەن ەفروننىڭ كەرەمەت ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى شىققان. الەكەڭ 1908 جىلدان 1917 جىلعا دەيىن ەنتسيكلوپەديانىڭ 8 تومىنان 22 تومىنا دەيىن رەداكتسيا مۇشەسى بولعان. سونداعى ءا.ءبوكەيحاننىڭ ءوزى تۋرالى انىقتامادا 1906-1907 جىلدارى “ومىچ”, “يرتىش”, “گولوس ستەپەي” دەگەن ءۇش گازەتكە رەداكتور بولعانى ايتىلادى. ازىرگە ء“ومىچتىڭ” بىردە-ءبىر داناسى تابىلعان جوق, “يرتىشتىڭ” قۇداي ساقتاپ قالعان ەكى داناسى بار ەكەن, سونى تاپتىم. سوسىن “گولوس ستەپەي” گازەتىنىڭ بۇكىل 42 داناسى تابىلدى, – دەيدى زەرتتەۋشى عالىم.
سونداي-اق, قۇراستىرۋشى ءا.ءبوكەيحاننىڭ قازاقتىڭ جىلقىسى تۋرالى بىرنەشە وچەرك جازعانىن, سونى تابا الماي جۇرگەنىن, ول كىسىنىڭ قىزى ەليزاۆەتانىڭ ايتۋىنشا, 1930-شى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن فرانتسۋزداردىڭ “فيگارو” گازەتىمەن بايلانىستا بولعان دەگەن حابار بارىن, قازىر سونى ىزدەستىرۋ ۇستىندە ەكەنىن جەتكىزدى.
– ءاليحان بوكەيحانوۆ – قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوش باستاۋشىسى, – دەدى جيىندى جۇرگىزگەن كورنەكتى عالىم, بەلگىلى تاريحشى مامبەت قويگەلدى. – حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق مەملەكەتتىلىگىن جاڭعىرتۋشى, ونى تەوريالىق, پراكتيكالىق تۇرعىدان نەگىزدەۋشى عانا ەمەس, ىسكە اسىرۋعا كۇش سالۋشى تاريحي تۇلعا. سوندىقتان ءا.بوكەيحاننىڭ كوپتومدىعىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءبىزدىڭ رۋحاني ءومىرىمىز ءۇشىن دە, عىلىم ءۇشىن دە, بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ بولمىسى ءۇشىن دە ۇلكەن تاريحي ماڭىزى بار وقيعا دەپ بىلەمىن.
1994 جىلى قازاقستاندا ءا.بوكەيحاننىڭ جيناعىن شىعارۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان مامبەت قويگەلدىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل 7 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ باسىم بولىگى بۇرىن وقىرمان قولىنا جەتپەگەن شىعارمالارى, ەڭبەكتەرى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
الماتى.