ەلىمىزدىڭ رۋحاني-ساياسي ومىرىندە ۇلكەن ورنى بار ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى تولەگەن تاجىباەۆ 30 جاسىندا حالىق اعارتۋ كوميسسارى, 32 جاسىندا – رەسپۋبليكا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, العاشقى سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتىن ۇيىمداستىرۋشى جانە ونىڭ حالىق كوميسسارى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن سويلەگەن تۇڭعىش قازاق. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى. رەسپۋبليكادا پسيحولوگيا جانە پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اكادەميك.
ءسىرا, وسىنداي بيىكتەردىڭ بىرەۋىنە عانا كوتەرىلگەن ادام دا ءوز تاعدىرىنا وكپەلەي قويماس ەدى. ومىردە ءىز قالدىردىم دەپ وكىنبەي وتەر ەدى. ال وسىناۋ بيىكتەردىڭ بارىنە شىققان تۇلعانىڭ ورنى ايرىقشا. سوعان وي جىبەرەيىكشى.
ءى
تولەگەن تاجىباەۆ تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ بالالىق شاعىنا توقتالماسقا بولمايدى. بۇل ءوزى ەرەكشە تاعدىر. ءسىرا, ونىڭ ومىرلىك نەگىزى بولماسا, وعان سەنۋدىڭ ءوزى قيىن. سول بىردە اق, بىردە قىزىل بيلەگەن الاساپىران زاماندا, قازاق اۋىلىن اشارشىلىق ابدەن سانسىراتقان ەدى. جەتى بالاسى بار قاراپايىم ءتاجىباي دەيتىن سۇتكەنتتىك شارۋانىڭ وتباسى ءبىر كۇندە ويران بولعان. اش ءۇي, كەزدەيسوق تابىلعان الدەبىر تاماقتان ۋلانىپ, جەتى ادام بىردەن مەرت بولىپ, سىرتتا جۇرگەن ەكى بالا عانا امان قالىپتى. سونىڭ ءبىرى – جەتى جاسار تولەگەن. ونىڭ ارىس دەيتىن توعىز جولدىڭ تورابىنا قالاي كەلگەنى دە بەلگىسىز. بەلگىلىسى – ونىڭ تەمىر جول جۇمىسشىسى يۆان فەدوروۆيچ كابانوۆتىڭ وتباسىنا بەسىنشى بالا بولىپ قوسىلعانى.
مەكتەپ ەسىگىن تولەگەن 10 جاسىندا اشتى. سول ارىستاعى قازىر ءوزىنىڭ اتىن يەمدەنگەن پاناسىز بالالار ءۇيىنىڭ جەتى جىلدىق مەكتەبىنە كىرگەن. ءبىراز جىل ۋاقىتىن وتكىزىپ العان, ءومىر ەسەيتكەن بالا قىسقا مەرزىمدە باسقالاردى قۋىپ جەتىپ قانا قويماي, ءوزىنىڭ قۇرداستارىنان دا وزىپ, جەتى جىلدىق مەكتەپتى ءۇش جىلدا ءبىتىرىپ شىعادى.
ونىڭ تەحنيكۋمداعى ومىرىنە زامانداستارى, سول كەزدەن قالعان قۇجاتتار كۋالىك ەتەدى. تولەگەنمەن اكادەميك ماۋلەن بالاقاەۆ بىرگە وقىعان. ونىڭ ەستەلىگىنە جۇگىنەيىكشى. “بولار بالا جورگەگىنەن-اق بەلگىلى بولاتىنى راس قوي. تولەگەن وقۋ ورنىنا كەلىپ, كىرگەننەن كەيىن-اق, وزگەلەردەن ەرەكشە اقىل پاراساتى مول ەكەنىن, قۇلاشىن كەڭگە سىلتەي الاتىنىن كورسەتتى... ول قالاداعى پيونەر وتريادىنىڭ باستىعى, كەيىن كومسومول ۇيىمىنىڭ سەكرەتارى بولىپ, ءوزىن وزگەلەرگە تانىتا ءبىلدى” دەيدى اكادەميك اعامىز. شاعىن ءبىر قۇجاتقا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ول – تولەگەننىڭ وقۋ بىتىرگەندەگى مىنەزدەمەسى. “مىنەزدەمە. سىرداريا پەدتەحنيكۋمىن ءبىتىرۋشى تاجىباەۆ تولەگەنگە بەرىلگەن, 1928 جىلدىڭ 24 ماۋسىمىندا تەحنيكۋمنىڭ پەداگوگيكالىق كەڭەسىندە بەكىتىلگەن. قاۋلى № 12. قابىلەتى – ۇزدىك. جۇمىس قابىلەتى – ۇزدىك. ۇلگەرىمى – ۇزدىك. جان-جاقتى دامىعان. ءتارتىپتى جانە بەلسەندى قىزمەتكەر. دايىندىعى – ايرىقشا. ايتارلىقتاي كوركەمونەرپازدىق قابىلەتى بار. پەدتەحنيكۋمنىڭ ەڭ ۇزدىك كۋرسانتى. پەدتەحنيكۋمنىڭ جۇمىسىندا پايدالانعان ءجون بولار ەدى”.
مىنەزدەمەدە ۇزدىك ەمەس نارسە جوق, ءبارى دە ۇزدىك. قاۋلىدان دۇرىس كوشىرىلدى دەپ پەدتەحنيكۋمنىڭ حاتشىسى دوميدزە دەگەن قول قويىپتى. ال سول مىنەزدەمەگە قول قويعان كىم؟ سول كەزدە بۇل تەحنيكۋمنىڭ ديرەكتورى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بولعان.
تولەگەن تاجىباەۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ! وسىناۋ ەكى تۇلعانىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى از بىلەمىز. زەرتتەلمەگەن, دەرەك از. جۇرتتىڭ بىلەتىنى – ەكەۋى دە پسيحولوگيا مەن پەداگوگيكانى زەرتتەگەن. ءبىرى – ۇستاز, ءبىرى – شاكىرت. ۇستاز شاكىرتىنىڭ عىلىمداعى جولىنا باعدار بەردى, كەيىن ول قازاقستانداعى وسىناۋ عىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بولدى دەيمىز. وكىنىشكە قاراي, تولەگەن تاجىباەۆ ۇستازىنىڭ ەڭبەگىن دە, پسيحولوگيا عىلىمىنا قوسقان ۇلەسىن دە, جوعارى ازاماتتىق كەلبەتىن دە ايتا الماي كەتتى. بۇل جەردە ونى كىنالاۋدىڭ دا ءجونى جوق. ويتكەنى, ۇلى ۇستازى 1929 جىلى ۇلتشىل دەگەن ايىپپەن ۇستالىپ, 1931 جىلى جەندەتتەردىڭ قولىنان قازا تاپقان. سودان كەيىن, بۇل ۇلى تۇلعا تۋرالى پىكىر ايتۋ تۇگىلى, ونىڭ اتىن ايتۋعا تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. الاشتىڭ ۇلى پەرزەنتى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اكادەميك تاجىباەۆ قايتىس بولعاننان كەيىن شيرەك عاسىردان سوڭ عانا اقتالدى.
عىلىم جولىن تولەگەن تاجىباەۆ وسى پەدتەحنيكۋمدا تاڭدادى. ۇزدىك وقۋشى وسىندا وقىتۋشىلىققا قالدىرىلدى. سونداعى ءۇش جىل قىزمەت تە, ارمان دا سول عىلىمعا ارنالعان ەدى. اقىرى سول ارمان ماسكەۋدەگى ن.ك.كرۋپسكايا اتىنداعى كوممۋنيستىك تاربيە اكادەمياسىنا الىپ باردى. سوندا تولەگەن ستۋدەنت رەتىندە بەس جىل, اسپيرانت رەتىندە ءۇش جىل وقىدى. عالىم بولىپ قالىپتاستى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. وعان اراعا ءبىر جىل سالىپ, “ك.د.ۋشينسكي – رەسەيدەگى پەداگوگيكالىق پسيحولوگيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى” دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى تابىستى قورعاپ شىققانى ايعاق.
تۋعان رەسپۋبليكاعا ول قالىپتاسقان عالىم بولىپ ورالدى. جاس عالىمعا اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا كافەدراسىن باسقارۋ جۇكتەلدى. كوپ رەتتە تولەگەن ءتاجىباەۆتىڭ ءومىرىن زەرتتەۋشىلەر سول 1939-1940 جىلدارى ونىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىمەن قاتار, ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى كومەكشىسى قىزمەتىن اتقارعانىنا ءمان بەرە بەرمەيدى. ءسىرا, ولار كومەكشى دەگەن ءسوزدىڭ قازىرگى ماعىناسىنا قاراپ, بارىپ كەل, الىپ كەلدىڭ ادامىنداي ءتۇسىنۋى مۇمكىن. ال بۇل شىن مانىندە قازىرگى وقۋ ورىندارىنداعى “عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتور” ساناتىنداعى قىزمەت بولاتىن. جاس عالىم ءوزىنىڭ جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن ەڭ الدىمەن وسى قىزمەتىمەن كورسەتكەن.
ءىى
1940 جىلى تولەگەن تاجىباەۆ اكىمشىلىك جۇمىسقا اۋىسقاندا, ول عىلىمي جۇمىسپەن قوشتاسقان جوق, سول عىلىمعا قۇشتارلىق جۇرەگىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە كەتكەن.
سوندا ول بار-جوعى 30 جاستا عانا ەدى. رەسپۋبليكا حالىق اعارتۋ كوميسسارتياتى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىنداۋ تىم ەرتە دە جانە تىم تاۋەكەل قادامداي كورىنگەن. بۇل كوميسسارياتتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن ورنى بولەك. 30-شى جىلداردىڭ باسىنداعى اشارشىلىقتاي ناۋبەتتى, سول ونجىلدىقتىڭ اياعىنداعى قۋعىن-سۇرگىن زۇلماتتى باستان كەشكەن حالىقتىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى ايتارلىقتاي تومەن ەدى. حالىقتىڭ كوزى اشىق قايماعى قالقىپ تاستالعان, ءجون-جوسىق بىلەتىن ءبىر شاماسى ولمەستىڭ قامىن ويلاپ, سىرت جاققا اۋىپ كەتكەن. قالعانى باسقا سالعانعا كوندىككەن كونتەرلى جۇرت, كوپشىلىگىنىڭ ساۋاتى كەم. سول حالىقتىڭ كوزىن اشۋ مىندەتى حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنا جۇكتەلگەن.
بۇل جۇمىسقا جۇرەگى حالىق دەپ سوعاتىن ارى تازا ازامات قانا ەمەس, بۇل ءىستى جەتە بىلەتىن, جۇمىستىڭ جۇيەسىن تاباتىن قاس مامان, جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرە الاتىن, اۋىر جۇكتى سۇيرەي الاتىن قارا نار كەرەك ەدى. تاڭداۋ 30 جاستاعى تولەگەنگە ءتۇستى. تالايلاردىڭ اتى اتالعان دا شىعار, تارازىعا تۇسكەن بولار. ءدال وسى جۇمىسقا ءبىلىمدار, ەڭ الدىمەن جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جەتە مەڭگەرگەن ادام كەرەكتىگىن ويلاپ, پەداگوگ-عالىمدارعا كوز سالعاندا, سولاردىڭ ىشىنەن تولەگەننىڭ تۇلعاسى جوتالانىپ كورىنگەن بولار. اراعا ءتورت اي سالىپ حالىق كوميسسارى ەتىپ تاعايىندادى.
سوندا بالانى وقىتۋمەن قاتار مۇعالىمدەر دايارلاۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنە قويىلدى. رەسپۋبليكادا 7790 مەكتەپتە 441 مىڭ بالا وقيدى ەكەن. بۇل كوپ بالا ءالى وقۋعا تارتىلماعان دەگەن ءسوز. 44597 مۇعالىمنىڭ تەك 17516-سى عانا قازاق. سولاردىڭ 2500-ءى عانا ايەل ازاماتتار. نەگە قازاق مۇعالىمدەرى از, نەگە ايەل ازاماتتار ۇستازدىق ەتپەيدى؟ سۇراق كوپ, شەشىمى قانداي؟
شەشىمى ناقتى ءىس بولۋعا ءتيىس. رەسپۋبليكادا 13 پەدينستيتۋت بار ەكەن. ولاردا بەس مىڭداي ستۋدەنت وقيدى. باستى رەزەرۆ – سول. مۇعالىمنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ كەرەك. حالىق كوميسسارى ۇكىمەت الدىنا “رەسپۋبليكاعا ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىم” اتاعىن تاعايىنداۋ جونىندە ماسەلە قويدى. قاجەتتىگىن دالەلدەدى. وتكىزدى. بۇل جاس باسشىنىڭ بەدەلىن كوتەردى.
سول تۇستا قازاق ءالىپبيى وزگەردى. ول لاتىنشادان كيريلليتساعا كوشتى. بۇل ورىستانۋدىڭ ەڭ ءبىر پارمەندى جولى ەدى. مۇنىڭ جۇرت كوپ اڭعارا بەرمەيتىن تاعى ءبىر قاۋپى بار ەدى. ايتەۋىر كوشەتىن بولعان سوڭ, تەز كوشپەسە, جۇرت قازاق ءالىپبيىن مەڭگەرمەي-اق, بىردەن ورىس الىپبيىنە اۋىسىپ كەتە بەرۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. سودان دا وعان بارىنشا جىلدام كوشىپ ۇلگەرۋ قاجەتتىگى تۋدى. سول الىپبيدە وقۋلىقتاردى تەزدەتىپ شىعارماسا, قازاق مەكتەپتەرىندە ورىس ءتىلى ءبىرجولا دەندەپ كەتپەك. بۇل ماسەلەنى حالكوم تاجىباەۆ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە كوتەردى. ونىڭ رەسپۋبليكا باسشىلارىنا جازعان حاتتارىنىڭ بىرىندە بىلاي دەلىنگەن: “... كوپتەگەن وبلىستارداعى مەكەمەلەر مەن ۇيىمدار جاڭا قازاق الىپبيىنە كوشۋگە ق ۇلىق تانىتپاي وتىر. بارلىق ءىس قاعازدار تەك ورىس تىلىندە عانا جۇرگىزىلۋدە. قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ قازاق تىلىندە جازىلعان ءوتىنىش ارىزدارىنا جاۋاپ ورىس تىلىندە قايتارىلۋدا. مەكەمە باسشىلارى سوڭعى كەزدە قازاق تىلىندەگى وتىنىشتەردى ورىس تىلىنە اۋدارىلعان جاعدايدا عانا قابىلداۋدى ادەتكە اينالدىرعان. سوندىقتان قازاقتار اراسىندا وتىنىشتەردى ورىسشا قابىلدايتىن بولسا, قازاق ءالىپبيىنىڭ كەرەگى قانشا دەگەن پىكىر قالىپتاسىپ كەلەدى...”.
سول تۇستا ورىس تىلىنە قارسى ءسوز ايتۋ ۇلتشىلدىق پيعىل سانالاتىنىن, كەشەگى 30-شى جىلدارداعى سويقاننىڭ جاڭعىرىقتارى ءالى قۇلاقتان كەتپەگەنىن ويلاعاندا, تاجىباەۆتىڭ ماسەلەنى بىلايىنشا قويۋىن ەرلىككە باعالارسىڭ. وسىنداي باتىل ويلاردىڭ, قارىمدى ىستەردىڭ ارقاسىندا عانا قازاق ءتىلى بۇگىنگى كۇنگە امان جەتكەندەي كورىنەدى دە تۇرادى.
حالكوم تاجىباەۆ باستى نازار اۋدارعان ءىس تۋرالى ايتقاندا, جۇرت وقۋلىقتاردى اۋىزعا الادى. بار ءبىلىمنىڭ باسى – وقۋلىقتا دەگەندى ول كىسى كوپ قايتالايدى ەكەن. ال سول تۇستا قازاق مەكتەپتەرى وقۋلىقتارعا زارۋلىكتى قاتتى سەزىندى. ورىسشاسى بار, قازاقشاسى جوق. ال جاڭا الىپبيگە كوشكەندە, بۇل ءزارۋلىك ودان بەتەر كۇشەيگەن. حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىندا وقۋلىقتار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن وقۋ-ادىستەمەلىك كەڭەس بولدى. ونى تاجىباەۆتىڭ ءوزى باسقاردى. عالىمدارعا وقۋلىقتار جازۋعا تاپسىرىستار بەرىلدى. ەڭ الدىمەن, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى جايىندا وقۋلىقتار قاجەت ەدى. ءسويتىپ, جەدەل تۇردە عالىمدار ءى.كەڭەسباەۆ, م.بالاقاەۆ, ك.جيەنباەۆ, بەگاليندەر قازاق ءتىلى جونىندە, ە.سمايىلوۆ ادەبيەت جونىندە وقۋلىقتار جازىپ شىقتى. باسقا پاندەردەن ورىسشا وقۋلىقتاردى قازاقشاعا اۋدارۋ قولعا الىندى.
اسىرەسە, تاريح وقۋلىعىنىڭ جىرى كوپ بولعان. سەگىزىنشى سىنىپقا ارنالعان “كسرو تاريحى” وقۋلىعىن ماسكەۋ ءازىرلەيتىن. ونى سوكپ وك ساياسي بيۋروسى بەكىتەتىن. ول بارلىق جەردە وقىتىلۋعا ءتيىس. وندا وداقتاس رەسپۋبليكالارعا ارنالعان ءبىر تاراۋ بولادى. جانە ول ماسكەۋدىڭ ساياساتىنا باعىندىرىلادى. قازاقستان حالىق اعارتۋ حالكومى سول تاراۋعا كەلىسپەدى. ونى عالىمداردىڭ تالقىسىنا سالدى. ولار وقۋلىقتا قازاقستانعا قاتىستى تاريحي وقيعالاردىڭ بۇرمالانعانىن ايتتى. سول تالقىلاۋدى قورىتىندىلاپ, پىكىر جازۋدى تاريحشى عالىم ب.سۇلەيمەنوۆكە تاپسىردى. اقىرىندا سول پىكىر نەگىزىندە كسرو حالىق اعارتۋ حالكومى ۆ.پوتەمكينگە حات جازىلدى. وعان حالكوم تاجىباەۆ قول قويدى. “قازاقستانداعى مەكتەپتەردە “كسرو تاريحى” وسى تولىقتىرۋلارمەن وقىتىلسىن دەگەن ءوتىنىشىمىزدى بىلدىرەمىز. وسى ءوتىنىشىمىزدىڭ ورىندالۋىنا قولداۋ كورسەتىلەدى دەپ ويلايمىز” دەگەن سوزدەر دە ەرلىككە پاراپار. ماسكەۋ بەكىتكەنگە قارسى داۋ ايتۋ, ونى تولىقتىرۋ, وزگەرتۋ ول كەزدە مۇمكىن ەمەس سانالاتىن جاي. ماسكەۋدىڭ دەگەنى زاڭ ىسپەتتەس.
بۇل حاتتىڭ ناتيجەسى قالاي بولارىن كىم بىلەدى, وعان جاۋاپ ايتىلماي قالدى. حات جىبەرىلگەن سوڭ, ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ كەتتى دە, جۇرت نازارى سوعان اۋعان. بالكىم, بۇل جاي اياۋلى ازاماتتى ءبىر اپاتتان الىپ تا قالعان شىعار.
سوعىس ءومىردى كۇرت وزگەرتتى. قيىندىققا قيىندىق قوسىلدى. ەر ازامات سوعىسقا اتتاندى. ونىڭ ىشىندە ۇستاز قاۋىمى دا بار. ال مەكتەپتەردە وقۋ توقتاماۋعا ءتيىس. جاۋ شەبىندە قالعان اۋماقتاعى بالالار ۇيلەرى, وقۋ ورىندارى قازاقستانعا كوشىپ كەلدى. بۇرىن جەتپەي جاتقان ۇستازدار قاجەتتىلىگى ءتىپتى كۇشەيدى. سوندا ودان شىعۋدىڭ ءبىر جولى دەپ 8-10 سىنىپ وقۋشىلارىنان باستاۋىش سىنىپتارعا مۇعالىم ازىرلەندى. پەدينستيتۋتتاردىڭ ستۋدەنتتەرىنەن جەدەل كۋرستار اشىپ, بىتىرگەندەرىن مەكتەپتەرگە جىبەردى.
تاعى ءبىر جايدى ايرىقشا اتاعان ءجون بولار. ەر ازاماتتار مايدانعا اتتانعاندا, ولاردىڭ ورنىن ايەلدەر باسسىن دەگەن ۇران حالىق اعارتۋ ىسىندە ەرەكشە مانگە يە بولدى. ءبىر جاعى مۇنىڭ ءوزى ايەلدەردىڭ قوعامداعى ورنىن كوتەرۋگە دە ىقپال ەتتى دەسەك تە ءجون. سوعىستىڭ العاشقى جىلىندا-اق ايەلدەردى ۇستازدىق ىسكە تارتۋ, ولاردى وقۋ ورىندارىنا, ەڭ الدىمەن, پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنا جىبەرۋ قولعا الىندى. ءسويتىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا 1935 ايەل مۇعالىم كادرىن جەدەل دايارلاۋ جوسپارى بەلگىلەنىپ, ءاربىر وبلىسقا تاپسىرمالار بەرىلدى. كوپ كەشىكپەي ونىڭ ناتيجەسى دە كورىندى.
سوعىستىڭ العاشقى ەكى جىلىندا, ايتالىق, رەسپۋبليكامىزدا جوعارى ءبىلىمدى بەس مىڭ, ورتا ارناۋلى ءبىلىمدى 6600 مۇعالىم كادرلارى دايارلانىپتى. وعان دەيىنگى بەيبىت جىلداردا بۇلاي بولماعان ەكەن.
وسىناۋ ءىستىڭ باسىندا حالكوم تاجىباەۆ ءجۇردى. ونى ەل دە باعالادى, ەلدىڭ باسشىلىعى دا باعالادى. ەل ءومىرىنىڭ باسقا سالالارىندا دا وسىنداي ورەلى ءىس ءورىس السىن دەگەن وي بولار, سوعىستىڭ ەكىنشى جىلىنىڭ اياعىندا وتىز ەكى جاستاعى تولەگەن تاجىباەۆ رەسپۋبليكا حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى. ەندى ول ەلدەگى الەۋمەتتىك سالالارداعى جۇمىسقا باسشىلىق ەتۋگە, قامقورلىق جاساۋعا ءتيىس بولدى.
ارينە, ءبىلىم بەرۋ ءىسى دە ءوزىنىڭ نازارىندا بولدى. ەندى وعان قوسا, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى, ونەر, مادەنيەت, جالپى رۋحاني ءومىر دەيتىن ۇلكەن سالانىڭ جاعدايى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اينالىساتىن شارۋالارعا اينالدى. سوعىستىڭ قيىندىعىمەن قاتار, سول تۇستا ونەردىڭ دە وسكەنىنە تالاي مىسالدار كەلتىرىلىپ جاتادى. جاڭا كينوفيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, تەاترلاردا جاڭا سپەكتالدەر قويىلىپ, ءتىپتى جاڭا تەاتر دا اشىلىپ جاتتى. ادەبيەتتىڭ جاڭا ۇزدىك تۋىندىلارى جارىق كورىپ, اقىن-جىرشىلار جينالىپ, ايتىستار وتكىزىلۋى نە تۇرادى!
سول تۇستاعى ىستەردى وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە, جۇرتتى تاڭداندىراتىن ءبىر جاي بار – سوندا رەسپۋبليكامىزدا ءبىراز جاڭا وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلۋى. ءبىر ەلدەردە سوعىستىڭ قيىندىعىنان وقۋ ورىندارى جابىلىپ جاتادى. ءبارىن سوعىسقا جابادى. قارجىنى سوعىس جەپ جاتىر دەيدى, وقىتۋشىلار, ستۋدەنت جاستار مايدانعا كەتتى دەيدى. سونىڭ ءبارى قازاقستاندا دا بولدى. بۇل ەلدەن باتىر دا شىقتى, اۋىزداعىسىنان جىرىپ, مايدانعا جونەلتۋدەن دە ەلىمىز باسقادان اسىپ تۇسپەسە, كەم قالعان جوق. ەۆاكۋاتسيالانعان ونداعان مىڭ ادامعا قۇشاعىن اشقان دا قازاق جەرى. وراسان قيىندىققا قاراماي, ەل باسقارعان ازاماتتار ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاپ, جاڭا وقۋ ورىندارىن اشىپ, ولاردى اياعىنان قاز تۇرعىزۋى قاھارماندىق ءىس دەسە ءلازىم. سوندا الماتى پەداگوگيكالىق شەت تىلدەرى ينستيتۋتى, قازاق مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسى, الماتى دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتى, بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىنە يە بولعان قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ەسىگىن اشىپ, بولاشاققا قادام جاساعان.
سوعىستىڭ اۋىرتپالىعىنان كەرى كەتەتىن كەزدە دە ەلىمىز العا دامىعان. سوعىس باستالار جىلى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا 10,4 مىڭ ستۋدەنت بولعان ەكەن. ال سوعىس بىتكەن 1945 جىلى ونىڭ سانى 15 مىڭعا جەتىپتى. بۇل فاكتىنى ءتۇسىندىرىپ جاتۋ ارتىق. ونى تەك ەرلىك دەپ سيپاتتايدى. وسىناۋ ءىستىڭ باسى قاسىندا تولەگەن ءتاجىباەۆتاي ەلدىڭ قامىن جەگەن اپتال ازاماتتاردىڭ جۇرگەنى حالىقتىڭ باعى شىعار.
ءىىى
سوعىس حالىقارالىق جاعدايدى دا تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ەلدەردى ءارتۇرلى توپقا ءبولدى. گەرمانياعا قارسى كۇرەستە كسرو, اقش, ۇلىبريتانيا بولىپ وداققا بىرىككەنىمەن, كۇنى ەرتەڭ باستارى قوسىلماسى دا اڭعارىلعان. ەندى سوعىستان كەيىنگى جاعدايدى ويلاۋ دا كەرەك ەدى. سونداعى باستى يدەيا الەمدەگى مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستى رەتتەپ وتىراتىن حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم قۇرۋ بولدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى (بۇۇ) ءدۇنيەگە سولاي كەلگەن. وعان ەڭ الدىمەن فاشيزممەن كۇرەسكەن ەلدەر كىرەتىن بولدى. سول ۇيىمعا مۇشە بولۋ دا ايرىقشا ماڭىزدى ەدى. كسرو ءوزىنىڭ وداقتاس رەسپۋبليكالارىن دا بۇۇ-عا مۇشە ەتىپ الۋدى كوزدەدى. وعان باستى قادام رەتىندە ءاربىر وداقتاس رەسپۋبليكالاردا سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتتارىن, ياعني مينيسترلىكتەرىن اشۋدى قولعا الدى.
بۇعان دەيىن سىرتقى ساياسات ماسەلەسىمەن ماسكەۋ عانا اينالىساتىن جانە سىرتقى ىستەر كوميسسارياتى اسا بەدەلدى بولدى. ونى ەلدىڭ ەڭ بەدەلدى ادامدارىنىڭ ءبىرى, ادەتتە ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى باسقاردى. ال ەندى وداقتاس رەسپۋبليكالاردا دا سىرتقى ىستەر كوميسسارياتتارىن قۇرعان كەزدە وعان بەدەلدى دە بىلىكتى كادرلار ىزدەستىرىلدى. قازاقستاندا ونداي ادام رەتىندە ۇكىمەت ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى تولەگەن ءتاجىباەۆتىڭ اتى اتالدى.
ساياسات وزگەرەدى. يدەيا, جوسپارلارعا جاڭاشا باعالار بەرىلىپ جاتادى. كسرو-نىڭ بۇۇ-عا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعى بىردەي مۇشە ەتىپ سايلاۋ ارەكەتى جۇزەگە اسپادى. بۇۇ-عا تەك ءۇش رەسپۋبليكا – رف, ۋكراينا جانە بەلورۋسسيا عانا كىردى. بۇدان كەيىن وداقتاس رەسپۋبليكالاردا قۇرىلعان سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتتارىنىڭ بەدەلى ايتارلىقتاي تومەندەگەنى بەلگىلى. بۇل كەيىنىرەك. ال العاشىندا جاڭا كوميسسارياتتى قۇرۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلدى, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلدى.
جاڭا كوميسسارياتتى باسقارۋ جۇكتەلگەن سوڭ-اق تولەگەن تاجىباەۆ وسى سالانىڭ ىشەك-قارنىن اقتارعان. ماسكەۋدە بولىپ, جۇيەلى ءتۇسىنىك-نۇسقاۋ العانى ءوز الدىنا, وداقتىق كوميسسارياتتىڭ قۇرىلىمىن جان-جاقتى زەرتتەدى. سونداعى بىلىكتى مامانداردىڭ كەڭەسىن تىڭدادى. سودان دا نەدەن باستاۋ كەرەك دەگەن سۇراق ونىڭ ءجۇيكەسىن جۇقارتقان جوق.
قىسقا مەرزىمدە جاڭا اشىلعان كوميسسارياتتىڭ جۇمىسىن دوڭگەلەتىپ الىپ كەتكەن ازامات جايىندا وداقتىڭ سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتىندا, ونىڭ باسشىسى ۆياچەسلاۆ مولوتوۆتىڭ وزىندە دە جاقسى پىكىر قالىپتاسقانى داۋسىز ەدى. قازاق ديپلوماتى تالاي حالىقارالىق كەزدەسۋلەرگە قاتىسىپ, ەل اتىنان مالىمدەمەلەر دە جاساپ ءجۇردى. ال ءتاجىباەۆتىڭ ماسكەۋدەگى, باسقا رەسپۋبليكالار حالىق كوميسسارلارى اراسىنداعى بەدەلى جوعارى بولعانىن ايعاقتايتىن ءبىر فاكت بار, ول – وداقتاس رەسپۋبليكالار حالىق كوميسسارلارىنىڭ دۋايەنى بولعانى. دۋايەن رەتىندە ول مولوتوۆتىڭ وزىمەن تىكەلەي بايلانىسىپ, ونىڭ الدىنا ءتۇرلى ماسەلەلەر قويىپ وتىردى.
تولەگەن تاجىباەۆ تاۋەلسىز ەلدىڭ ءبىر سيپاتىنداي كورىنەتىن ەلىمىزدەگى سىرتقى ساياسات مەكەمەسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قۇرۋشى قايراتكەر بولىپ تاريحقا ەنەرى انىق. سونىمەن بىرگە, ونىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىن ءسوز ەتكەندە, ونى رەسپۋبليكا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعانىمەن شەكتەۋگە استە بولمايدى. ول كسرو سىندى الىپ دەرجاۆانىڭ اۋقىمىنداعى ديپلوماتيالىق قايراتكەر. سول ءۇشىن دە ونى بۇكىل قازاق قاۋىمى وزىنەن شىققان ايرىقشا تۇلعا رەتىندە ماقتان ەتۋى دە زاڭدى.
تولەگەن تاجىباەۆتىڭ بۇۇ-داعى جۇمىستارى, ونىڭ كسرو دەلەگاتسياسى قۇرامىندا ءجۇرىپ, وسىناۋ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدا كەلەلى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا قاتىسۋى ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ديپلوماتيالىق قايراتكەرلىگىنە كۋا. وعان ءبىرىنشى سىنىپتى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى رانگى جايدان جاي بەرىلمەگەن.
ونىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى تۋرالى ايتقاندا, 1957 جىلدان 1961 جىلعا دەيىن كسرو-نىڭ ۇندىستانداعى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشى-ەلشىسى قىزمەتىن اتقارعانىن اتتاپ كەتە المايمىز. بىراق باسىن اشىپ ايتاتىن ءبىر جاي, بۇل قىزمەت تولەگەن تاجىباەۆتىڭ سول تۇستاعى ۇلكەن بەدەلىنە دە, وسى كۇنگە دەيىن جۇرتتى مويىنداتقان ىسكەرلىك قابىلەتىنە دە ساي ەمەس ەدى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كسرو-نىڭ ءبىرىنشى سىنىپتى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اتاعى بار قايراتكەردى ءبىر ەلشىلىككە ەكىنشى تۇلعا ەتىپ جىبەرۋ, جۇقارتا ايتقاندا, قىزمەتىنەن تومەندەتۋ ەدى. بىراق جاقسى ادامعا قاي جەردە دە توردەن ورىن تيەدى. ەلشىلىككە ەكىنشى ادام بولسا دا, ول ءۇندىستان باسشىلىعىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان, جاۆاحارلال نەرۋدەي ۇلى تۇلعامەن دە, ونىڭ قىزى ۇلكەن قايراتكەر ينديرا گانديمەن دە جەكە كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, تىعىز بايلانىستا ءجۇرىپتى.
قازاقستان ديپلوماتياسىندا تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ورنى بولەك. ول رەسپۋبليكا سىرتقى ساياسات مەكەمەسىن قولىمەن قۇرىپ, ءبىرىنشى باسشىسى بولعان قايراتكەر رەتىندە ونىڭ اتى ەل تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلادى.
ءىV
1948 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا كسرو جوعارى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن تولەگەن تاجىباەۆ س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. سول تۇستا رەسپۋبليكالاردىڭ باس وقۋ ورىندارى ماسكەۋگە باعىندىرىلعان, بۇل دا بارلىق نارسەنى ورتالىققا تاۋەلدى ەتۋدىڭ ءبىر جولى ەدى. نەگە سول وقۋ ورنىنا رەكتور رەتىندە تولەگەن تاجىباەۆ تاڭدالدى؟
سوعىستان كەيىن رەسپۋبليكانىڭ باس وقۋ ورنىندا ۇلكەن كەمشىلىكتەر بولدى. ونىڭ جۇمىسى باسشىلىقتا قاتتى سىنعا الىندى. ونى كىم جوندەيدى دەگەندە, تاجىباەۆقا توقتالعان.
ۋنيۆەرسيتەتتە 1940 جىلى 995 ستۋدەنت بولىپتى. ونىڭ تەك 133-ءى عانا قازاق. نەگە قازاقتار از؟ ال 1948 جىلى ستۋدەنتتەر سانى 962 عانا ەكەن, سوعىستان بۇرىنعىدان دا از. ۋنيۆەرسيتەتتە 27 كافەدرا عانا جۇمىس ىستەگەن كورىنەدى. ءارى 14 ماماندىق عانا دايارلانادى. ۇلكەن عالىمدار جوق ەمەس, بار, ءبىراق وتە از. ولاردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ كەرەك.
ءبىر جىلدان كەيىن-اق جۇرت جاڭالىق تىنىسىن سەزدى. 1948 جىلدى زەرتتەۋشىلەر كوپتەگەن كەمشىلىكتەر ورىن العان كەزەڭ رەتىندە سيپاتتاسا, 1949 جىلى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق تابىستارمەن ەرەكشەلەنە باستادى. ءبىر جىل بۇرىن 27 كافەدرا بولسا, ەندى 38 كافەدرا, 40 لابوراتوريا بار, ءبىر جىل بۇرىن 14 ماماندىق دايارلانسا, ەندى 20 ماماندىق دايارلانادى, جاڭا ءبىر فاكۋلتەت اشىلعان. عالىمدار قاتارى جاڭا بەلگىلى ادامدارمەن تولىقتى, ولاردىڭ قاتارىندا 6 اكادەميك بار.
ءبىر جىلداعى جاڭالىقتار وسىلاي باستالسا, ۋنيۆەرسيتەتتە ول باسقارعان بەس جىلداعى يگى ىستەردى تۇگەل ايتىپ شىعۋ, ولارعا تۇگەل توقتالۋ, ءبارىنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ جاتۋ دا مۇمكىن ەمەستەي. تاجىباەۆتىڭ تۇسىندا فيلوسوفيا جانە ەكونوميكا فاكلتەتتەرى اشىلدى. تاريح فاكۋلتەتى جەكە ءبولىنىپ شىقتى.
رەكتور تاجىباەۆتىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى قىزمەتىن ايتقاندا, الدىمەن ويعا ورالاتىن ءبىر جاي بار: ول – قازاق جاستارىنا, قازاق تىلىنە قامقورلىعى. ءدال سول تۇس “قازاق ۇلتشىلدىعىنا” قارسى كۇرەستىڭ جاڭا ءبىر تولقىنى كەمەرىنەن اسىپ تۇرعان كەز ەدى. سوعان قاراماي, ول بۇل ماسەلەنى ايتاتىن جەردە ايتىپ, ءوز قولىنان كەلگەنشە جۇزەگە اسىرىپ باقتى. قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءىV سەزىندە ول بىلاي دەدى: “... ءبىز قازاق كادرلارىن ءالى دە بولسا, از ازىرلەپ وتىرمىز. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان جىلدارىنان بەرى ازىرلەنگەن, وقۋدى بىتىرگەن قازاقتار 17 پروتسەنت عانا. قازاقتىڭ ورتا مەكتەپتەرىندە فيزيكا, ماتەماتيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرى قاناعاتتانعىسىز وقىتىلۋىنىڭ سالدارىنان بۇل مەكتەپتەردى ءبىتىرگەن شاكىرتتەر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاراتىلىس-عىلىم فاكۋلتەتتەرىنە وقۋعا تۇسە المايدى, تەك گۋمانيتارلىق فاكۋلتەتتەرگە قاراي ويىسا بەرەدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ وقۋ مينيسترلىگى, ونىڭ جەرگىلىكتى وقۋ ورىندارى قازاقتىڭ ورتا مەكتەپتەرىندەگى بۇل ءىرى كەمشىلىكتەرگە ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالۋلارى كەرەك”.
وسى رەتتە ونىڭ ۇكىمەت توراعاسى نۇرتاس وڭداسىنوۆقا جازعان ءبىر حاتىنا نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلەدى, ءۇزىندى كەلتىرەيىك: “...قازاق جاستارىنان بيولوگ-عالىمدار دايارلاۋدا دا ەشنارسە ىستەلمەي جاتىر. ول بۇل فاكۋلتەتتىڭ جىلدار بويى قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن ماماندار دايارلاپ كەلگەنىمەن دە بايلانىستى... بۇل احۋالدى تۇزەتۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتتەرىندە قازاق بولىمدەرىن اشىپ, وندا وقيتىن قازاق جاستارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ بولىپ تابىلادى”.
وسى ماسەلەگە بايلانىستى رەكتور ءتاجىباەۆتىڭ ءوزى نە ىستەدى؟ بۇرىن ءبىر قازاق بالاسى ءبىتىرىپ شىقپاعان بيولوگيا فاكۋلتەتىندە قازاق بولىمشەسىن اشتى. وكىنىشكە قاراي, تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بارلىق فاكۋلتەتىندە قازاق بولىمدەرىن اشۋ تۋرالى ارمانى ورىندالمادى. وعان زامان دا, ۋاقىت تا مۇمكىندىك بەرمەدى.
ءبىراز ءىس تىندىرىپ, ونىڭ ناتيجەسىنە قۋانسا دا, تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ۋنيۆەرسيتتەگى ءومىرى شۋاقتى بولا قويعان جوق. ونىڭ تالاي قيىندىقتى, اسا اۋىر كۇندەردى باستان كەشۋىنە تۋرا كەلدى. سوعان توتەپ بەرگەن ونىڭ كۇش-قايراتىنا, ازاماتتىق ۇستانىمىنا قايران قالاسىڭ.
ادال, ءپرينتسيپشىل ادام قاشان دا جۇمىسقا بەرىلگەن, ىزدەنىمپاز ادامدى قولدايدى, مۇنداي ادامعا قارسىلار دا تەز تابىلادى. رەكتور تاجىباەۆ وسىنداي ەكى تۇرعىلاس ادامدارمەن كوپ كەزدەستى.
جاڭا رەكتوردىڭ قولداعان ادامىنىڭ ءبىرى اتاقتى تاريحشى ەرماحان بەكماحانوۆ بولدى. ول قازاق اراسىنان شىققان العاشقى عىلىم دوكتورى ەدى. ول 31 جاسىندا ء“حىح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىنداعى قازاقستان” مونوگرافياسى نەگىزىندە عىلىمي اتاق قورعاعان. وزگەرىپ تۇراتىن قۋ زامان, 40-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا قازاقستاننىڭ تاريحى قايتا قارالىپ, بۇل جارقىراپ شىققان تاريحشىعا قاتتى ءتيدى. ەڭبەكتەرى جوققا شىعارىلىپ, عىلىم اكادەمياسىنداعى قىزمەتىنەن قۋىلدى. سول قيىن تۇستا ونى رەكتور ءتاجىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتكە قىزمەتكە شاقىرىپ, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن ۇسىندى.
بۇدان كەيىن كۇنشىلدەر ە.بەكماحانوۆتىڭ سوڭىنا شىراق الىپ ءتۇستى. وعان قوسا ت.تاجىباەۆتى قارالادى. ال رەكتور رەتى كەلگەن كەزدە جازىقسىز جاپا شەككەن عالىمدى قالاي دا قارالاۋدان قۇتقارۋعا تىرىستى.
مۇنداي قولداۋى ءۇشىن رەكتور تاجىباەۆ قاتارىنان 2-3 جىل بويى قاتاڭ سىنعا ۇشىراپ ءجۇردى. اسىرەسە, “پراۆدا” گازەتى, “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتى, بالكىم بەلگىلى ءبىر توپتىڭ ايتاقتاۋىمەن دە بولار, ونىڭ سوڭىنان قالماي, “جۇيەلى تۇردە” سىناپ وتىردى.
ءسويتىپ, 1953 جىلدىڭ 23 اقپانىندا كسرو جوعارى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا تولەگەن تاجىباەۆ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىنەن بوساتىلدى.
V
رەكتورلىقتان بوساعان سوڭ, تولەگەن تاجىباەۆ وسى وقۋ ورنىندا جاي كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قالعان.
كافەدرانىڭ جۇيەلى جۇمىسى ءبىر سىدىرعى ءجۇرىپ جاتتى. وسى تۇستا رەسپۋبليكا باسشىلىعى تاعى دا اكىمشىلىك قىزمەتكە شاقىردى.
ءسويتىپ, 1954 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا تولەگەن تاجىباەۆ قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل قىزمەتتى 1942-1944 جىلدارى سوعىستىڭ ەڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە دە اتقارعان. وزىنە بۇرىننان ەتەنە تانىس مادەنيەت, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ سالالارىنىڭ ماسەلەلەرىمەن اينالىسۋعا تۋرا كەلەدى.
وسى قىزمەت ۇسىنىلعاندا, ونىڭ كوڭىلىندە ەڭ الدىمەن عىلىم تۇرعان. سول عىلىمنىڭ ەكى ورتالىعى – عىلىم اكادەمياسى مەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتى كۇنى كەشە ۇلكەن قىسىمعا ۇشىرادى. قاسيەتتى ەكى وردانى قىسپاقتان قۇتقارسام دەپ ەدى. عىلىمنىڭ ەركىن تىنىستاۋىنا, عالىمداردىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋعا مۇرىندىق بولسام دەپ ەدى.
مۇنىڭ ءبارى كوڭىلگە جازىلعان ويلار ەدى. ال ازىرگە قانى سورعالاپ تۇرعان ماسەلە – تىڭ يگەرۋ, سول تىڭ يگەرۋشىلەرگە جاعداي جاساۋ. دالا زىركىلدەيدى. دالاعا قالا سالىپ تاستادى. سوعان كلۋب كەرەك, كىتاپحانا كەرەك, اۋرۋحانا كەرەك. سوعىس كەزىندەگىدەي. تەك كەرەك, كەرەك. تەك تىڭ يگەرۋشىلەرگە! سوندا تۇرعىن حالىق شە؟ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارىنىڭ كوڭىلىندە اۋىل تاعدىرى ءجۇردى. اۋىل بولعاندا, قازاق اۋىلى. تىڭ ءۇشىن قارجىنى توگىپ جاتقاندا, سول اۋىلعا ارنالعان نارسە از. رەتىن تاۋىپ, جول جونەكەي بولسا دا, اۋىلعا دا ۇلەس بەرۋدىڭ جولىن قاراستىرعان. سونىڭ ارقاسىندا بىلىكتى باسشىلار اۋىل مۇقتاجىن دا تىندىرىپ العان. راديو, ەلەكتر جەلىلەرىمەن قاتار, ءبىراز جەرگە سۋ قۇبىرلارى دا جەتكەن. الەۋمەتتىك-رۋحاني قىزمەتتەر ءبىرشاما اۋىلعا جاقىنداعان.
ءبارىبىر تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ءبىر بۇيرەگى عىلىم جاعىنا بۇرا بەرەدى. ءوزى سول سالاعا قامقورلىق جاسايتىندىقتان دا, ۇنەمى ونى نازاردا ۇستار ەدى. ونىڭ ۇستىنە كۇنى كەشە توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قىسپاعىنا قانىش ساتباەۆ ەكەۋى بىرگە تۇسكەن. سىناۋشىلار ەكەۋىن بىرگە اتاپ, بىرگە جازعىرار ەدى. قۇرىق قانەكەڭە ءسال بۇرىن ءىلىندى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنەن ءسال ەرتەرەك, 1952 جىلى كەتتى. كوڭىلگە ءبىر دەمەۋ – ونىڭ ورنىنا قازاقتىڭ تاعى ءبىر اتپال ازاماتى ءدىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ كەلگەن. بۇل كىسىمەن ول رەسپۋبليكا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىنە بىرگە كەلىپ, ءبىراز ۋاقىت بىرگە ىستەگەنى بار. ەندى, مىنە, جولدارى تاعى ءتۇيىسىپ وتىر. ءبىرىنىڭ ويىن ءبىرى ايتقىزباي تۇسىنەتىندەي قارىم-قاتىناستا بولدى.
قانداي قىزمەتتە بولسا دا, ول پاراسات بيىگىنەن كورىندى دەي الامىز. تاپسىرىلعان ءىسىن اقساتتى دەپ وعان ەشكىم كىنا تاعا المايدى. تەك قانا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلىعىنان ءوزىنىڭ ەركىنەن تىس كەتسە, وندا ماسكەۋدىڭ زورلىعى جاتىر. ونىڭ جۇرگەن جەرىندە جاقسىلىقتىڭ جارقىن ىزدەرى سايراپ جاتادى.
ول كۇرەسكە, ەرلىككە تولى ءومىر كەشتى. ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ازاماتتىق كەلبەتىن كىرشىكسىز ساقتادى. بىراق پەندەلىك ءومىردىڭ دە شەگى بار. ۇلتتىق تۇلعا بيىگىنە كوتەرىلگەن تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ۇلكەن جۇرەگى 1964 جىلدىڭ 14 ماۋسىمىندا سوعۋىن توقتاتتى. از ءومىر ءسۇردى دەپ وكىنەمىز. بىراق تىندىرعانى كوپ قوي دەپ ءوزىمىزدى جۇباتامىز. ونىڭ ۇلكەن مۇراسى حالقىنا قىزمەت ەتىپ جاتىر.
ماماديار جاقىپ, جولمۇحان تۇرىكپەن ۇلى, پروفەسسور.