ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە شىعىس قازاقستاننان «تۇرعىسىن-سەس-1», «تۇرعىسىن- سەس-2» سۋ ەلەكتر ستانسالارى قۇرىلىسى جانە وسكەمەندەگى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدار توبى «اۋا رايىن تالعامايتىن» گيبريدتى جەل ەلەكتر ستانساسى سەكىلدى 3 جوبا ۇسىنعان ەدى.
«100 جاڭا ەسىم» جوباسىنا ەنگەن عالىم
كورمەدە كورسەتىلگەن بۇل جوبالاردىڭ بارلىعى قاعاز جۇزىندە قالماي, بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – ريددەر قالاسى ماڭىنداعى كەدروۆكا وزەنىنە سالىناتىن قۋاتى 500 كۆت بولاتىن «ەرتىس-شىعىس» بوگەتسىز شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسى جوباسى. بۇل جوبانى ەكسپو كورمەسىندە ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ۇسىنعان اۋقىمدى جوبانىڭ جالعاسى دەۋگە دە بولادى.
وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسى ەنەرگەتيكا ءبولىمى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, جوبا بويىنشا بيزنەس-جوسپار جاسالىپ, بارلىق قاجەتتى ەسەپتەۋلەر, سونداي-اق ەلەكتر جەلىلەرىنە قوسىلۋ جۇيەسى ازىرلەنىپتى. «ۆوستوكەكوەنەرگيا» جشس شاعىن سەس ورنالاساتىن جەردى انىقتاۋ ءۇشىن جوبالاۋ-ىزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپتى. «سالىنۋ قۇنى 254 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرە وتىرىپ, ستۋدەنتتەر مەن جاس عالىمداردىڭ بىلىمدەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن تاجىريبەلىك ساباقتار وتكىزۋ الاڭدارىن قۇرۋ.
قازىر جوبانى جۇزەگە اسىرۋمەن اتالعان وقۋ ورنىنىڭ عالىمى ءالميرا جىلقاشينوۆا اينالىسىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا عالىم مەملەكەتتىك گرانت الىپ, تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن جاساپ, جوبانى تولىق اياقتاپ شىعۋعا بەل بۋىپ وتىر. جوبا ەلىمىزدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» ءوتۋ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس كەلەدى. قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى 2019 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا باستالادى. بيزنەس-جوسپاردا كورسەتىلگەندەي, بۇل ەلەكتر ستانساسىن 2020 جىلى ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن», دەيدى اتالعان باسقارمانىڭ ەنەرگەتيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى نۇرلان رامازانوۆ.
بۇل جوبانىڭ اۆتورى جاس عالىم, ونەرتاپقىش ءالميرا جىلقاشينوۆانىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىنداعى «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسىنا ەنگەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەۋى مۇمكىن. 1981 جىلى وسكەمەن قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن عالىم بۇگىندە سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمدىق ۇلتتىق لابوراتورياسىنىڭ زەرتتەۋشى-ينجەنەرى بولىپ ەڭبەك ەتەدى.
اتالعان ءبىلىم ورداسىن فيزيك-ينجەنەر ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, كەيىن وقۋىن فيزيكا ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرادا جالعاستىرعان ونەرتاپقىش رەسەيدە, ۇلىبريتانيادا, اقش-تا, اۋستريادا تاعىلىمدامادان ءوتىپ, بىرنەشە گرانت جەڭىپ الىپ, بىرنەشە ستيپەنديانىڭ يەگەرى اتانىپتى. مۇنىڭ ءبارىن جىپكە تىزە بەرسەك ۇزاققا كەتەرمىز. ونىڭ ىزدەنىسى, ەڭبەگى ەلىمىزدە دە ەسكەرۋسىز قالماي, ءتيىستى باعاسىن الىپ كەلەدى. ءا.جىلقاشينوۆا – رەسپۋبليكالىق «Made in Kazakhstan» بايقاۋىنىڭ ۇزدىك يننوۆاتسيالىق جوبا جەڭىمپازى. رەسپۋبليكالىق «ۇزدىك يننوۆاتسيالىق بيزنەس-جوبا» جانە ادىلەت مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان رەسپۋبليكالىق «شاپاعات» (بۇل سىيلىق جاس فيزيكتىڭ 40 گرادۋس ايازدا ەنەرگيانى وندىرەتىن جەل گەنەراتورىن ويلاپ تاپقانى ءۇشىن بەرىلگەن) بايقاۋلارىنىڭ دا جەڭىمپازى. «ونەرتاپقىش ايەل – 2015» نوميناتسياسىنىڭ يەگەرى, «س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-دىڭ ۇزدىك زەرتتەۋشىسى». 2015 جىلدان بەرى حالىقارالىق ينفورماتيزاتسيا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
ويلاپ تابۋدان, ونى جۇزەگە اسىرۋ قيىن
ەلدە العان ءبىلىمىن شەت مەملەكەتتەردە شىڭداعان عالىم جەل گەنەراتورى ارقىلى ەنەرگيا الۋ جوباسىمەن اينالىسادى. ءوزى ويلاپ تاپقان گەنەراتورعا «جەلكەن» دەگەن ات قويىپتى. عالىمنىڭ تالپىنىسىنا تاڭعالماسقا شارا جوق. «العاش جەلدەن قۋات ءوندىرۋ تۋرالى وي كەلگەندە الەمدەگى تاجىريبەلەردى زەرتتەۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندىم. ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ كەرەك ەدى. ءسويتىپ يننوۆاتسيا بيىگىن باعىندىرۋدى ءتىل ۇيرەنۋدەن باستادىم. ۋاقىت تاڭداعان باعىتىمنىڭ دۇرىس ەكەنىن كوپ كەشىكپەي-اق كورسەتتى», دەيدى ول.
ەلۋدەن استام عىلىمي جۇمىستىڭ اۆتورى, 14 پاتەنتتىڭ يەسى ءالميرا جىلقاشينوۆانىڭ جەل گەنەراتورى ءوزى جۇمىس ىستەيتىن س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-دىڭ №7 عيماراتىنا ورناتىلعان. قۋاتى 5,5 كۆت بولاتىن قۇرىلعى جەلدى جەلكەندەرىمەن توسىپ, گوريزانتال ورنالاسقان بىلىك بويىمەن اينالادى. قاپالاقتى گەنەراتورلاردىڭ پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتى 38-40 پروتسەنت بولسا, جەلكەننىڭ ارقاسىندا بۇل كورسەتكىش ءالميرانىڭ قوندىرعىسىندا 49 پروتسەنتكە تەڭ. وسىعان سايكەس گەنەراتور جەل سەكۋندىنا ەكى مەتر جىلدامدىقپەن سوققان كەزدە دە توق وندىرە الادى. «جەلكەننىڭ» تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, توق ءوندىرۋ پروتسەسىنە ماڭايىنداعى اۋا اعىندارىن مەيلىنشە مول ۇيىرە الاتىنىندا. وسى قوندىرعى ارقىلى وقۋ عيماراتىنىڭ ەكى بولمەسى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتىلعان.
شەت مەملەكەتتەردە كوپ بولىپ, جاقسىسىن ۇيرەنگەن جاس عالىم ءبىزدىڭ ەلدە ونەرتابىستى ويلاپ تابۋدان, ونى ومىرگە كىرىكتىرۋدىڭ قيىن ەكەندىگىنە, كەدەرگىلەردىڭ كوپتىگىنە قىنجىلادى. «ماسەلەن, فرانتسيادا بالامالى ەلەكتر قۋاتىن پايدالانۋ قاراپايىم جولمەن زاڭداستىرىلعان. كەز كەلگەن فرانتسيالىق شاعىن گەنەراتور ساتىپ الىپ, ورتالىق جەلىگە قوسىلا الادى. وسىنىڭ ارقاسىندا قۋاتتى تەگىن تۇتىنىپ قانا قويماي, ارتىلعانىن ەلەكتر كومپانيالارىنا ساتادى. بۇدان تۇسكەن قارجىمەن قوندىرعىنىڭ شىعىنىن بىرتىندەپ اقتاۋعا دا بولادى. ال ءۇندىستاندا جەل قۋاتىن پايدالانۋ ءۇشىن اۋەلى المانيالىق تەحنولوگيانى پاتەنتىمەن قوسىپ ساتىپ العان دا, وعان Iت-تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىن ەنگىزگەن. بۇگىندە اتالعان ەلدە تۇتىنىلاتىن ەنەرگيانىڭ 30 پروتسەنتى جەل گەنەراتورلارىنا تيەسىلى. بىزدە يننوۆاتسيالىق يدەيالاردى قارجىلاي قولداۋ ازداپ بولسا دا قولعا الىنعانىمەن, ونى ناقتى ومىرگە كىرىكتىرۋدىڭ زاڭنامالىق تەتىكتەرى رەتتەلمەگەن. مىسالى, جەل گەنەراتورىن ساتىپ الىپ, پايدالانۋ ءۇشىن ورتاق جەلى مەن ترانسفورماتورعا دەيىن كابەل تارتۋ شىعىندارىن كىم كوتەرەتىنى ناقتىلانباعان. ءتىپتى, ۇيىڭىزگە تىكەلەي جالعاۋ ءۇشىن دە ارنايى رۇقسات كەرەك. بۇل تۇرعىدان العاندا ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرىپ, تاراتۋشى مونوپوليستەردىڭ مۇددەسى مىقتاپ قورعالعان دەۋگە بولادى», دەيدى ونەرتاپقىش.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
وسكەمەن