گاستەللو, ماتروسوۆ ەرلىكتەرى جانە قىزىل ارميا كۇنى تۋرالى نە بىلەمىز؟
بەتىن اۋلاق قىلسىن. سوعىس قاي زاماندا دا ادام بالاسىنا قايعى-قاسىرەت اكەلگەن. زوبالاڭ. ناۋبەت. حالىق ونى دا كورگەن. باسىنان وتكىزگەن. “باسقا تۇسسە باسپاقشىل”, – دەگەن.
نەمىس فاشيستەرىمەن بولعان مايداندا جاۋىنگەرلەر دە, جاي ادامدار دا جۇزدەپ, مىڭداپ قىرىلىپ جاتتى. ەلگە اۋىرتپالىق تۇسكەن سول كەزەڭنىڭ وزىندە پارتيا, ونىڭ لەنيندىك ساياسي بيۋروسى قوعام ءومىرىن بۇرىنعىسىنشا ساياساتتاندىرۋدى ازايتپادى, قايتا كۇشەيتە ءتۇستى.
وسىعان سايكەس “جانقيارلىق ەرلىك كورسەتكەن” كەڭەس ساربازدارىنىڭ وبرازىن سومداۋ ءۇشىن شۇعىل تۇردە ء“وزىن-ءوزى قۇرباندىققا شالعان” اقجۇرەك قاھارمان قاجەت ەدى. سول ءۇشىن ادامنىڭ ءۇش ۇيىقتاسا ويىنا كەلمەگەن ەرلىك “ۇلگىلەرى” جاسالدى. ماسەلەن, پۋلەمەت امبرازۋراسىن كەۋدەسىمەن جاۋىپ, جان تاپسىرۋى كەرەك. قىزىل اسكەردىڭ تانك شىنجىرىنىڭ تابانى استىندا باسىلىپ, ەزىلگەنى جەتكىلىكسىز, ول ءبىر بۋدا گراناتتى بەلىنە بايلاپ, نە قولىنا ۇستاپ تەمىر تاجالدى جارعانى ءجون.
نەمىستەردىڭ نۇسقاۋى بويىنشا وق ءتيىپ, تانك جارامسىز جاعدايعا ۇشىراسا, ەكيپاج مۇشەلەرىنىڭ امان قالۋى ويلاستىرىلادى. ال ءبىزدىڭ تانك جانا قالسا, ونى ۇزاق مەرزىمدى اتىس ورنىنا اينالدىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. تەك وسىنداي “كوپشىلىك قاتىسقان ەرلىك” ۇلت اتاسىن ابىرويسىزدىقتان ساقتايدى, ءوز حالقىن گەنوتسيدكە ۇشىراتتى دەگەن قاڭقۋ ءسوز تىيىلادى دەپ ەسەپتەلگەن بولۋى كەرەك.
بەلورۋسسيانىڭ رادوشكوۆيچ پوسەلكەسى ماڭىنداعى اۋە سوعىسى مەن وت شارپىعان ۇشاقتىڭ ادەيى بۇرىلىپ, نەمىس اسكەرىنە تاران جاساۋى نەمەسە پسكوۆ وبلىسىنىڭ چەرنۋشكي دەرەۆنياسىنىڭ جانىنداعى جاۋ دزوتىن كەۋدەسىمەن جاپقان قيامەت-قايىم ستاليندىك يدەولوگياعا سايما-ساي كەلدى. سوندا شىن مانىندە باتىر كىم ەدى, ول قانداي ادام, ناقتى اتى-جوندەرى, ءومىربايان دەرەكتەرى دۇرىس-بۇرىس پا دەگەن سياقتى “ۇساق-تۇيەكتەرگە” پالەندەي نازار اۋدارىلا قويمادى. ويتكەنى بايتاق ەلىمىز تۇگەلدەي باتىر بولدى, راسىندا سولاي ەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە كەڭەس زامانىندا ابىروي-بەدەلى اسپانداپ تۇرعان نيكولاي گاستەللو مەن الەكساندر ماتروسوۆ جايىندا كەيىن بەلگىلى بولعان كەيبىر دەرەكتەردى ءسوز ەتە كەتسەك دەيمىز.
– اتاق-داڭقى اڭىزعا اينالعان ۇشقىش گاستەللو – اسكەري قىلمىسكەر. ول سول ۇرىستا پاراشيۋتپەن سەكىرىپ كەتكەن. رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 262-بابىندا بۇل “اپاتقا ۇشىراعان اسكەري كورابلدى تاستاپ كەتۋ” دەپ اتالادى. ول ۇشقىش بولعاندىقتان اۋەلى پاراشيۋتپەن ەكيپاجدى ءتۇسىرىپ, سوسىن بارىپ ءوزى سەكىرۋى ءتيىس بولاتىن, – دەيدى رەسمي اقپاردى جوققا شىعارىپ, وسى وقيعانىڭ قالاي بولعانىن انىقتاۋمەن اينالىسقان موسكۆا تۇبىندەگى كولومنادا تۇراتىن اۆياتسيانىڭ وتستاۆكاداعى مايورى ەدۋارد حاريتونوۆ.
“رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتىندا 42-اۆياديۆيزيانىڭ 22.06 مەن 28.06.1941 ج. ارالىعىندا ءبىرجولا جوعالعان باسشى جانە قاتارداعى جەكە قۇرامنىڭ تىزىمىندە كاپيتان ن. گاستەللونىڭ ءوزى جانە ەكيپاج مۇشەلەرى – ا. بۋردەنيۋك, گ. سكوروبوگاتىي مەن ا. كالينين بار”, – دەپ حابارلايدى ول. – ال “ەسكەرتپە” دەگەن باعانادا “وتقا ورانعان سامولەتتەگى ەكيپاجدىڭ بىرەۋى پاراشيۋتپەن سەكىرىپ ءتۇستى, بىراق كىم ەكەنى بەلگىسىز” دەپ كورسەتىلگەن.
كۇدىك ەرتەدە باستالدى.
1951 جىلى كاپيتان نيكولاي گاستەللو ەرلىگىنىڭ 10 جىلدىعىنا وراي وعان ەسكەرتكىش ورناتىپ, سۇيەگىن سەلو ورتالىعىنداعى ساياباققا قايتا جەرلەۋ (بۇرىن دەنەسى ۇشاقتىڭ قۇلاعان ماڭىنا قويىلىپتى) كەزىندە قابىر ىشىندەگى پلانشەتتەن باسقا ۇشقىش – كاپيتان الەكساندر ماسلوۆتىڭ قۇجاتى, جەكە زاتتارى تابىلادى, وسى ەكيپاجدىڭ مۇشەسى اتقىش-راديست گ. رەۋتوۆتىڭ اتى جازىلعان بويتۇمار (مەدالون) دا وسىندا جاتىر. ياعني ن. گاستەللو مەن ونىڭ قاندىكويلەك جولداستارىنىڭ جەرلەندى دەگەن قابىر ىشىنەن ولار تابىلمادى. بىردە-بىرەۋىنىڭ ءىزى جوق.
قىسقارتىپ ايتساق, وقيعا بىلاي وربىگەن. 1941 جىلدىڭ 26 ماۋسىمىندا جاڭاعى رادوشكوۆيچ دەگەن پوسەلكە ماڭايىنان ۇزدىكسىز العا جىلجىعان نەمىس اسكەرلەرىن توقتاتۋ ماقساتىمەن بومبا تيەگەن ءۇش ۇشاق – كاپيتان ن.گاستەللو, كاپيتان ا. ماسلوۆ, اعا لەيتەنانت ف.ۆوروبەۆ باسقارعان ەكيپاجدار جورىققا شىعادى. مۇنىڭ سوڭعىسى تاپسىرمانى ورىنداپ, امان-ەسەن قايتا ورالادى. قالعان ەكى اۋە كەمەسىنە نەمىس زەنيتكاسىنىڭ وعى ءتيىپ, بىرەۋىنىڭ ءتۇتىنى بۋداقتاپ, جانعان كۇيى بەلگىسىز باعىتقا ۇزاپ, كوزدەن عايىپ بولادى. ال ەكىنشىسى, وت-جالىنعا ورانعانىنا قاراماستان, نەمىستەر شوعىرلانعان ايماققا بەت بۇرىپ, جەرگە تۇسكەندە بىت-شىتى شىعادى, ورتەنەدى. كوپكە دەيىن بۇل ن. گاستەللو جاساعان ەرلىك بولىپ ەسەپتەلدى. ال ا.ماسلوۆ پەن ونىڭ سەرىكتەستەرى حابار-وشارسىز كەتتى دەپ سانالدى. وزدەرى جانە وتباسىلارى تالاي جىل كۇدىكتى ادامداردىڭ قاتارىنا جاتقىزىلىپ كەلدى.
“سوناۋ 1951 جىلى ن. گاستەللونى قايتا جەرلەۋ كەزىندە-اق بەلگىلى بولعان وسىناۋ اقيقاتتى كسرو تۇسىندا زەرتتەۋگە, ادىلەتتىلىكتى ورناتۋعا مۇمكىنشىلىك بولمادى. شىنىندا, ولىمگە باس تىگىپ, وشپەس ەرلىك جاساعان نيكولاي گاستەللو ەمەس, كاپيتان الەكساندر ماسلوۆ ەدى. ال ونىمەن بىرگە قازا تاپقان ەكيپاج قۇرامى مىنالار – شتۋرمان لەيتەنانت ۆلاديمير بالاشوۆ, كىشى سەرجانت اتقىش-راديست گريگوري رەۋتوۆ جانە كىشى سەرجانت اۋە اتقىشى باقتىوراز بەيسەكباەۆ”, – دەپ جازادى رەسەيلىك زەرتتەۋشى ۆ. چۋپرين.
ءسويتىپ, سۇراپىل سوعىستىڭ ءتورتىنشى كۇنى – 1941 جىلدىڭ 26 ماۋسىمىندا – ەرلىكپەن قازا تاپقان, كەيىن اقيقاتى بەلگىلى بولعان سوڭ رەسەي باتىرى, ەلىمىزدىڭ “حالىق قاھارمانى” اتاعىنا يە بولعان باۋىرىمىز باقتىوراز بەيسەكباەۆ تۋرالى اقيقات وسىلاي اشىلدى. مۇنىڭ ءبارى گاستەللو ءومىرىنىڭ “اقتاڭداقتارىن” انىقتاۋدان باستالعان ەدى.
* * *
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا الەكساندر ماسلوۆتىڭ ەكيپاجى سياقتى (بۇرىن نيكولاي گاستەللو دەپ كەلدىك قوي – ا. ك.) ولىمگە سانالى تۇردە باسىن تىككەن قاھارماندار باسقا ەلدەردىڭ اسكەرلەرىندە دە بار. ايتالىق, امەريكالىقتار كاپيتان كەلليدىڭ ەسىمىن قادىر تۇتادى. 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تىنىق مۇحيتتىڭ ۇستىندە ۇشىپ كەلە جاتقاندا ونىڭ ۇشاعىنا جاپون وعى تيەدى. ەكيپاجدىڭ باسقا مۇشەلەرىن پاراشيۋتپەن ءتۇسىرىپ, شتۋرۆالدا جالعىز قالعان كەللي جالىن شارپىعان ۇشاعىن جاپوندارعا باعىتتاپ, “حارۋنا” كەمەسىمەن بىرگە جانىپ كەتەدى. ال جاپونداردا “كاميكادزە” (“قۇداي جىبەرگەن جەل”), “تەيسينتاي” (“ەكپىندى وتريادتار”) قوزعالىسى ءورىس العانى بەلگىلى.
قىزىل ارميادا 1941-1945 جىلدارى 200-دەن استام اسكەري قىزمەتشىلەر پۋلەمەت ۇياسىن ءوزىنىڭ دەنەسىمەن جاۋىپ, ءۇنىن وشىرگەن. قازاقتار اراسىنان مۇنداي ەرلىك جاساعاندار – سۇلتان بايماعامبەتوۆ, بوران نىسانباەۆ, جانعازى مولداعاليەۆ, اقادىل سۋحانباەۆ, سابالاق ورازالينوۆ, سۇندەتقالي ەسقاليەۆ, جۇمان قاراقۇلوۆ. ءبىز بىلمەيتىن باتىرلار بولۋى دا مۇمكىن. كەڭەس زامانىندا بۇلاردىڭ ءبارىن ورىس الەكساندر ماتروسوۆتىڭ ەرلىگىن قايتالادى دەپ كەلدىك. وسىعان وراي بۇرىن ونىڭ ءومىربايانىنا بايلانىستى ايتىلماي كەلگەن كەيبىر ايعاقتارعا نازار اۋدارىپ كورەيىك.
ەڭ الدىمەن رەسمي اقپارعا ءسوز بەرەيىك.
ماتروسوۆ الەكساندر ماتۆەەۆيچ – (1924, دنەپروپەتروۆسك – 23.02.1943, پسكوۆ وبلىسى لوكنيان اۋدانى چەرنۋشكي دەرەۆنياسىنىڭ ماڭايى). كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى (19.06.1943, مارقۇم). جاستايىنان اتا-اناسىن جوعالتىپ, يۆانوۆوداعى بالالار ۇيىندە جانە ۋفاداعى بالالاردىڭ ەڭبەك كولونياسىندا تاربيەلەنگەن. 1942 جىلدىڭ قازان ايىندا اسكەرگە شاقىرىلىپ, جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەرىلدى. 1942 جىلدىڭ قاراشاسىندا ءوزى تىلەنىپ مايدانعا بارادى: 56-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 254-گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنە قاتارداعى جاۋىنگەر بولىپ تىركەلەدى (كالينين مايدانى). 1943 جىلدىڭ 23 اقپانىندا چەرنۋشكي دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان شايقاستا جاۋ دزوتىنا بۇزىپ-جارىپ ءوتىپ, بولىمشەنىڭ جەڭىسكە جەتۋى ءۇشىن امبرازۋرانى دەنەسىمەن جاۋىپ, ءوزىن قۇرباندىققا شالعان (بسە, 15-ت. م., 1974, 512-ب.).
ەنتسيكلوپەديادا كورسەتىلگەن بۇل ءمالىمەتتەر تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟
2006 جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا رەسەيدىڭ “روسسيا” تەلەارناسى الەكساندر ماتروسوۆتىڭ ءومىرى تۋرالى ارنايى ءسوز قوزعادى. سوندا بۇرىن ەستىمەگەن, بىزگە بەيمالىم كوپ ماعلۇماتتى قۇلاعىمىز شالدى.
تەلەحاباردا ايتىلعان مالىمەت بويىنشا ونىڭ شىن فاميلياسى ماتروسوۆ ەمەس – مۇحامەديانوۆ. اتى – شاكيريان. تۋىپ-ءوسكەن جەرى – باشقورتستاننىڭ قۇناقباەۆ سەلوسى. ۇلتى ورىس ەمەس – باشقۇرت. ونىڭ تۋعان-تۋىستارىن, ءوزىن بىلەتىندەردىڭ اقپارى بۇل.
شاكيرياننىڭ (بىزشە شاكىرجان بولۋى ىقتيمال – ا. ك.) ءۇي ىشىندە, وتباسىندا جاعدايى, ءتالىم-تاربيەسى ونشا بولماعانعا ۇقسايدى. تۋعان جەرىنەن ەرتە كەتىپ قالادى. جول-جونەكەي رەتى كەلگەن كولىككە مىنگەن جاس بالا ۇيىنەن بەزىپ, باس اۋعان جاققا ساياحات جاساۋدى قۇمارتادى. سودان كوشەدەگى قاڭعىرىپ جۇرگەن جەرىنەن ۋفاداعى بالالار ۇيىنە ورنالاستىرىلادى. ءجۇرىس-تۇرىسى, ءتارتىبى, مىنەز-قۇلقى باسقالارعا تۇسىنىكسىز, كۇدىكتىلەۋ بولعاندىقتان با, الدە باسقا سەبەپتەر بولدى ما, كىم ءبىلسىن, اقىرى ول بالالاردىڭ ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونياسىنان ءبىر-اق شىعادى.
بىردە تۋعان اۋىلىنا كەلەدى. جەرلەستەرى “شاكيريان”, “شاكيريان” دەپ سويلەي باستاسا: “شاكيريان ەمەسپىن, قازىرگى مەنىڭ اتىم – ساشا, الەكساندر”, – دەپتى. ماتروس جەيدەسىن كيىپ, تەڭىز فلوتى اسكەرىنە بارامىن دەپ ۇنەمى ايتىپ جۇرگەندىكتەن ونى ءبارى “ماتروس” دەپ اتاپ كەتكەن. ارتىندا ىزدەۋشىسى, قولىندا ەشقانداي قۇجاتى جوق وزىمەن-ءوزى بولىپ جۇرگەن بالانى سوسىن الەكساندر ماتروسوۆ دەپ جازىپ جىبەرگەنگە ۇقسايدى.
مايدان الاڭىندا بولعان تەكەتىرەستى ءسوز ەتسەك, ماتروسوۆ اسكەري قىزمەتىن اتقارعان روتانىڭ الدىندا بىرەۋ ەمەس, نەمىستەردىڭ ءۇش دزوتى بولىپتى. جاۋدىڭ وسى پۋلەمەت ۇيالارىن قۇرتۋ مىندەتى شاريپوۆ, عالىموۆ جانە وگۋرتسوۆ دەگەن قىزىلاسكەرلەرگە جۇكتەلەدى. شاريپوۆ بولسا نىسانالى جەرگە جەتەدى, دزوتتىڭ ءۇنىن وشىرەدى, قولعا تۇسكەن جاۋ اسكەرىنىڭ قارۋىن الىپ, سوڭىنان وكشەلەي قۋىپ, ارتىنان وق جاۋدىرادى. عالىموۆ تاپسىرمانى ورىنداپ قانا قويمايدى, 30 شاقتى نەمىس فاشيستەرىن قىرىپ, ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. ال وگۋرتسوۆ دزوتقا جەتە المايدى, ويتكەنى جولدا جارالانىپ قالادى. ونىڭ ورنىنا ماتروسوۆ بارادى. دزوتقا جەتەدى, كەۋدەسىمەن جابادى!
پسكوۆ وبلىسىنىڭ چەرنۋشكي دەرەۆنياسىنىڭ ماڭىندا بولعان ۇرىستا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن شاريپوۆ جاۋىنگەرلىك مەدالمەن, عالىموۆ “قىزىل جۇلدىز” وردەنىمەن ناگرادتالادى, ال الەكساندر ماتروسوۆقا (مارقۇم) كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى.
“پراۆدا” گازەتىندە ا. ماتروسوۆتىڭ سۋرەتى مەن باتىر اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىق جارىققا شىعادى. مۇنى بايقاعان قۋناقباەۆتاعى اۋىل ادامدارى: “شاكيرياندى قاراڭدار! مىناۋ سول عوي!” دەپ ءبارى شۋلاسىپتى. وسى حاباردان كەيىن اۋەسقوي ولكەتانۋشىلار قاھارمان جەرلەسىنىڭ ءومىر جولىن زەرتتەپ, ءبىراز شىندىقتىڭ بەتىن اشادى.
ۇلتى – ورىس. جۇمىسشى تابىنىڭ وكىلى. ەرلىك 23 اقپاندا – قىزىل ارميا كۇنى – جاسالعان. اسكەري باسشىلىق ماراپاتتاۋ قاعازىن تولتىرعاندا اقيقاتتى اتتاپ ءوتىپ, دەرەكتەردى وسىلاي “ساياسي تالاپقا ساي ەتىپ” قۇراستىرعان.
ءشىپ-شيكى وتىرىك. ونىڭ فاميلياسى ماتروسوۆ ەمەس, مۇحامەديانوۆ ەكەنىن ايتتىق. ۇلتى – باشقۇرت. پرولەتاريات تابىنا ەشقانداي قاتىسى جوق, اۋىل ادامى. ۋكراينادا ءومىرى بولماعان, زاۋىت-فابريكادا ىستەمەگەن. دنەپروپەتروۆسكىنىڭ ەمەس, باشقۇرت جەرىنىڭ تۋماسى. الەكساندردىڭ (شاكيرياننىڭ) قازا تاپقان كۇنى 23 اقپان ەمەس, 27 اقپان (“ارگۋمەنتى ي فاكتى”, № 19–1997). پودولسكدەگى اسكەري مۇراعاتتاعى اقپار دا وسىلاي. ياعني ول قىزىل ارميا كۇنى ولگەن جوق – وندا ءتىرى. ا. ماتروسوۆ قازاعا ۇشىرادى دەگەن 23 اقپاندا ول دەرەۆنيا ايماعىنا ءالى جەتە قويماعان, روتا سەلودان 25 كيلومەتر الىستا بولعان.
جوعارىدا ءسوز ەتكەن “روسسيا” تەلەارناسى ۇيىمداستىرعان حاباردا باشقۇرت ەلى باتىر ۇلىنا قويعان سەلوداعى ەسكەرتكىشتى كورسەتتى. بىراق وندا الەكساندر ماتروسوۆ ەمەس, “شاكيريان مۇحامەديانوۆ” دەپ جازىلىپتى.
* * *
وتكەن عاسىردا قىزىل ارميا مەن ءاسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ كۇنى دەگەن بۇكىلحالىقتىق مەرەكە بار ەدى. قازىرگى رەسەي ونى وتان قورعاۋشىلاردىڭ كۇنى دەيدى. ولاي بولسا, بۇل توي-دۋمان قانداي تاريحي وقيعانى ەسكە الۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن؟ رەسمي اقپار بويىنشا, 1918 جىلدىڭ 23 اقپانىندا قىزىلداردىڭ جاڭادان جاساقتالعان قۇرامالارى نارۆا مەن پسكوۆ تۇبىندە نەمىس اسكەرلەرىنىڭ شابۋىلىن توقتاتقان كورىنەدى. ال شىن مانىندە سولاي ما ەدى؟
1918 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا ۆ. ي. لەنين ەرىكتى نەگىزدەگى جۇمىسشى-شارۋا قىزىل ارمياسىن (جشقا) قۇرۋ تۋرالى دەكرەتكە قول قويدى. ومىرگە جاڭادان كەلگەن قۇرىلىمنىڭ تۋعان مەرزىمىن وسى كۇن دەپ ەسەپتەۋگە ورايى كەلىپ-اق تۇردى. بىراق ونىڭ رەتى كەلمەدى.
ۇرىس الاڭىندا ورىس اسكەرىنىڭ حال-جاعدايى وتە اۋىر, مۇشكىل ەدى. ءبىرىنشى سىرتقى ىستەر حالكومى لەۆ تروتسكي 1917 جىلعى جەلتوقساننىڭ باسىنان بەرى برەست-ليتوۆسكىدە بىتىمگە كەلەيىك دەپ نەمىستەرمەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەن ناتيجە شىقپادى. كەرىسىنشە, 1918 جىلدىڭ 16 اقپانىندا گەنەرال گوفمان ۋاقىتشا ءۇزىلىس اياقتالعانىن حابارلاپ, سوعىس قيمىلدارىن قايتا ءورشىتتى. بولشەۆيكتەر ەل ىشىندە “سوعىستى توقتاتايىق, سىزدەرگە دەرەۋ بەيبىتشىلىك, جەر جانە بوستاندىق بەرەمىز” دەپ ءبىر جىلداي ۋادە ەتكەن ۇگىت-ناسيحاتتان حابارى بار بۇرىنعى اق پاتشا ساربازدارى نەمىس اسكەرىنە قارسىلىق كورسەتپەي, سوعىستان قاشىپ, مايدان شەبىن تاستاپ, تىلعا كەتە باستايدى.
ەسكى ارميانىڭ قاتارى وسىلاي ءىرىپ-ءشىرىپ, تولىق كۇيرەگەن. ال ونىڭ قالاي جاڭارتىلاتىندىعى, تۇبەگەيلى قالاي وزگەرەتىندىگى بەلگىسىز. قارۋلى كۇشتەر شۆەيتسارلىقتاردىڭ ۇلگىسىمەن حالىقتىق ميليتسيا تۇرعىسىندا ما, الدە دامىعان ەۋروپالىق ەلدەردەگىدەي تۇراقتى اسكەر بولۋى قاجەت پە دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندەگى ايتىس ۇدەي تۇسكەن. بولشەۆيكتىك شەشەندەر وسىلاي ءسوز سايىسىنا ءتۇسىپ, پىكىر تالاسىن قىزدىرىپ جاتقاندا رەسپۋبليكا تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇردى.
مىنە, وسىنداي شيەلەنىسكەن جاعدايدا ۆ. ي. لەنين قانداي شارت قويسا دا كەلىسىپ, وڭاشا ءبىتىم جاساۋدى ۇيعاردى. گەرمانيامەن ءبىتىم جاسايىق دەگەن پرولەتاريات كوسەمىنىڭ ءۇزىلدى-كەسىلدى تالابى تالقىلانىپ, 18 اقپاندا پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى ونى قولداپ, داۋىس بەرەدى (15 مۇشەنىڭ 7-ەۋى قارسى شىققان – ا. ك.). نەمىس جاعىنا بۇل شەشىم قولما-قول جەتكىزىلسە دە جەڭىل ولجاعا قىزىققان ولار ابىر-سابىردى پايدالانىپ, سوعىس ارەكەتىن توقتاتپاي العا جىلجي بەرەدى.
ەكىۇشتى تۇراقسىزدىق جاعدايعا ۇشىراعان سوۆناركوم 22 اقپاندا “سوتسياليستىك وتانعا قاۋىپ ءتوندى!” دەگەن ۇندەۋ قابىلداپ, امالسىزدان جانكەشتى قادامعا بارادى. وسىعان سايكەس ۆچك-عا بۇزاقىلار مەن ارانداتۋشىلاردى سوتتىڭ شەشىمىنسىز-اق تۇرعان جەرىندە اتىپ تاستاۋعا دەيىن قۇقىق بەرىلەدى. پيتەر جۇمىسشىلارىنىڭ بارلىعىنا دەرلىك قارۋ-جاراق ۇلەستىرىلەدى. استانالىق گارنيزون جاۋىنگەرلەرىنىڭ بىرىككەن وتريادى مەن بالتىق تەڭىزشىلەرىنەن قۇرىلعان سۋ جاڭا قىزىلگۆاردياشىلاردىڭ ءبىر بولىگى ۇرىسقا اتتانادى. ارينە, مۇنداي جارتىلاي پارتيزان جاساعى جاۋعا شىنداپ قارسىلىق كورسەتە المادى. ءسويتىپ, 23 اقپاندا كەشكە قاراي نەمىستەر پسكوۆقا ەنگەن.
كەيىن, سوڭعى جىلدارى, اڭعارعىش, اۋەسقوي زەرتتەۋشىلەر وتكەن زاماننىڭ شاڭ باسقان قۇجاتتارىن ارمانسىز اقتارسا كەرەك. ودان تالاس تۋدىرمايتىن قورىتىندى – 23 جانە 28 اقپان ارالىعىندا رەسەي-گەرمان مايدانىندا ەشقانداي سوعىس بولماعان. ۇساق-تۇيەك قاقتىعىستار كەلەسى اپتادان كەيىن عانا باستالعان. ورىستار “پاحابنىي مير” دەپ جۇرگەن برەست كەلىسىمىنە قول قويىلعان ناۋرىزدىڭ ءۇشىنشى جۇلدىزىندا اسكەري-تەڭىز ىستەرى جونىندەگى حالكوم پاۆەل دىبەنكو رەسپۋبليكاعا ۇنامسىز سىيلىق جاساعانى بار. ول قاراماعىنداعى وتريادپەن اۋەلى سپيرت قۇيىلعان تسيستەرنانى وپ-وڭاي ولجالاپ الادى, سوسىن ابىرويسىزدىق جاساپ, نارۆانى جاۋعا قالدىرادى. ودان سوڭ “باس جازۋعا” سوناۋ گاتچيناعا ساپار شەگەدى (دىبەنكو سول ءۇشىن تريبۋنال سوتىنا تارتىلىپ, ءوزىنىڭ جوعارى قىزمەتىنەن قۋىلعان). وسىعان وراي اقپان ىشىندە كوزگە تۇسەر شامالى قانداي ءىس-شارا بولدى دەسەك, سول ايدىڭ سوڭعى ونكۇندىگىندە اسكەري ىستەر جونىندەگى حالكوم نيكولاي پودۆويسكيدىڭ وكىمىمەن ەرىكتىلەردى جاپپاي وتريادقا جازۋ ناۋقانىنىڭ باستالۋىن ايتۋعا بولار ەدى.
ەرىكتىلەردى الىس جولعا اتتاندىرۋ, جاقىن تۋىستارىمەن قوشتاسۋ, جىلاسىپ-سىقتاسۋ سياقتى كەزەڭ, ءسوز جوق, حالىق ەسىندە مىقتاپ ساقتالادى. اسىرەسە ەرلەرىن شىعارىپ سالعان ايەل جۇرەگىنە ەرەكشە اسەر ەتەرى ءسوزسىز. وسىعان بايلانىستى بولار, ءبىر جىل وتكەن سوڭ 1919 جىلدىڭ اقپانىندا پيتەرلىك ايەلدەر “قىزىل ارميانىڭ ومىرگە كەلۋى” قۇرمەتىنە مەرەكە كۇنىن بەلگىلەۋدى سۇراپ, ۆ. ي.لەنينگە حات جازادى. يليچ بۇل وتىنىشكە اسا ىقىلاس كورسەتە قويمايدى, بىراق قولدايدى. مايدانداعى جانە تىلداعى جاعدايدىڭ قيىن ەكەندىگى ەسكەرىلىپ, سول كەزدە “جاۋعا قارسى تويتارىس بەرۋدىڭ بۇكىلحالىقتىق كوتەرىلۋ كۇنى” دەپ اتالعان مەرەكە الداعى جەكسەنبىگە بەلگىلەنەدى. سول جىلى ول 23 اقپانعا ساي كەلگەن.
كەيىن ەكى جىل بويى بۇل مەرەكە اتاپ وتىلمەدى. ال رەسمي “توي تىزىمىنە” ازامات سوعىسى اياقتالعان سوڭ 1922 جىلى عانا ىلىكتى. ودان سوڭعى كەزەڭدە اتالمىش كۇن جىل سايىن قىزىق-دۋمانعا اينالدى. راس, 1933 جىلى “پراۆدا” گازەتىندە قورعانىس حالكومى كليمەنت ۆوروشيلوۆ 23 اقپاندا جشقا-نىڭ مەرەكەسىن وتكىزۋ “نوسيت دوۆولنو سلۋچاينىي ي ترۋدنو وبياسنيمىي حاراكتەر ي نە سوۆپاداەت س يستوريچەسكيمي داتامي” دەپ اق كوڭىلىن بايقاتىپ, ونىڭ باسقا شىن سىرى بار ەكەندىگىن سەزدىرگەن ەدى.
سوندا سايكەسسىزدىك نەدە ەكەن؟
مۇمكىن, جاڭا مايدان مەن ديۆيزيا قۇرا باستاعان, ال رەۆوليۋتسيالىق سوعىس كەڭەسى تىل ايماعىندا اسكەر ۇيىمداستىرىپ, ونى دايىنداۋمەن اينالىسقان 1918 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگى بولار؟ ولاي بولسا, رەۆۆوەنسوۆەت پرەدسەداتەلى, سوعىس ىستەرى جونىندەگى حالكوم لەۆ تروتسكيدى ەسكە الۋعا تۋرا كەلەدى. نەمەسە ەل باسىنا كۇن تۋعان ەڭ ءبىر اۋىر, قيىن كۇندەردە – ازامات سوعىسى كەزىندە – جشقا-نىڭ العاشقى باس قولباسشىسى بولعان يواكيم ۆاتسەتيستىڭ اتالعانى ءجون بە؟ الايدا, بۇلاردىڭ ەكەۋى دە كەيىن “حالىق جاۋى” دەپ تانىلىپ, كوزدەرى جويىلدى ەمەس پە؟
الدە ەسەپتى جارتىلاي پارتيزان وتريادىنىڭ ورنىنا كەلگەن العاشقى تۇراقتى بولىمشەلەردى قۇرۋ مەرزىمىنەن باستاعان دۇرىس پا؟ جوق. بىرىنشىدەن, مۇنداي جۇمىس پسكوۆ پەن نارۆا تۇبىندەگى ماسقارا جەڭىلىستەن كەيىن ءتورت ايدان سوڭ قولعا الىندى. ەكىنشىدەن, ونىڭ باسى-قاسىندا بولعانداردىڭ ءبارى دەرلىك “تروتسكيشىلەر” اتانىپ, 30-جىلداردىڭ زوبالاڭىندا اتىلىپ كەتكەن. دەمەك, شامالى قوپارا باستاساڭ قىزىل ارميانى قۇرىپ, وعان باسشىلىق جاساعانداردىڭ ءبارى حالىق جاۋلارى بولىپ شىعا كەلەدى.
رەپرەسسيا تولقىنى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ەڭ جوعارعى باسشىلارىن قۇرتىپ, سوسىن بارلىق ورتانشى دەڭگەيدەگى كومانديرلەرى قىرىلىپ بولدى-اۋ دەگەن كەزدە, 1938 جىلى, قىزىل ارميانىڭ تۋعان مەرزىمى رەسمي تۇردە نەگىزدەلدى. ءستاليننىڭ ءوزى بۇل تۋرالى 1942 جىلى ءسوز قوزعاپ, “1918 جىلدىڭ 23 اقپانىندا “نەمىستىڭ تاڭداۋلى كورپۋستارى مەن ديۆيزيالارىنىڭ تالقاندالعانىن” اتاپ ءوتتى.
قىزىل ارميا كۇنىنىڭ سىرى, مىنە, وسىنداي.
امانتاي كاكەن, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. استانا.
جەڭىمپازسىز سوعىس
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ءجۇرىپ جاتقان ايماقتىق اسكەري سوعىستاردىڭ كوپشىلىگى رەسمي تۇردە جاريالانباستان بولاتىنىن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ وقىرمان رەتىندە تاريحتان جاقسى بىلەمىز. بۇعان ءار جەردە بولىپ كەلگەن اسكەري قاقتىعىستار دالەل. اتاپ ايتساق, ۆەتنامداعى, اۋعانستانداعى, تاياۋ شىعىستاعى, پارسى شىعاناعىنداعى, چەشەنستانداعى, ال ەڭ سوڭعىسى بەس كۇنگە سوزىلعان قاپ تاۋىنداعى سوعىس.
بۇۇ-نىڭ 1980 جىلعى 14 قاڭتارداعى قارارى بويىنشا اۋعانستانعا كەڭەس ءاسكەرىنىڭ كىرۋى “شەتەلدىك اسكەري باسقىنشىلىق” دەپ اتالدى. وسىعان بايلانىستى حالىقارالىق ۇيىمدار كسرو-عا نارازىلىق ءبىلدىردى. قارۋلى قاقتىعىستاردا اسكەري تەحنيكانىڭ تارتىلۋى مەن اسكەري ادام شىعىنى كوپ بولعان جاعدايدا حالىقارالىق گۋمانيتارلىق قۇقىققا ءسايكەس, اسكەري باسقىنشىلىق تا “سوعىس” دەپ سانالادى ەكەن.
كەڭەس وداعى: “اۋعانستان ەلىنە ينتەرناتسيونالدىق كومەك كورسەتەمىز”, دەگەن سىلتاۋمەن ونىڭ قارۋلى كۇشتەرىن سول ەلدەگى ازاماتتىق سوعىسقا قاتىستىردى جانە كەڭ كولەمدە اسكەري ءىس-قيمىلدار جۇرگىزدى. بۇل شايقاستاردا كسرو-نىڭ اسكەرلەرى مەن اسكەري تەحنيكاسى وراسان زور شىعىنعا ۇشىرادى. اتاپ ايتساق, 147 تانك, 1314 بروندى ءاسكەري كولىك, 443 زەڭبىرەك, 118 اسكەري ۇشاق, 333 اسكەري تىكۇشاق, 12 مىڭعا جۋىق جۇك ماشينەلەرى قيرادى. وسىلايشا, ازاماتتىق “سوعىس” وڭىرلىك سوعىسقا ۇلاسىپ, حالىقارالىق سيپات الدى. وعان شەكتەۋلى كونتينگەنتتىك 40-شى ارميانىڭ تارتىلعانى بارىمىزگە جاقسى ءمالىم. كەزىندە ونى ۇستاپ تۇرۋعا كەتكەن ءبىر جىلدىق شىعىن 3 ملرد, اقش دوللارىن قۇراعان ەكەن.
كەڭەس ۇكىمەتى اۋعان جەرىندە سوعىستىڭ باستالعانىن جاريالاماعانىمەن, بۇكىل الەم قاۋىمداستىعىنىڭ الدىندا سول كەزدىڭ وزىندە-اق ساياسي قاتە جىبەرگەنىن مويىنداپ, ونى تۇزەتۋ جولدارىن قاراستىردى. بۇل قايتا قۇرۋ كەزىندە كسرو-عا م.س.گورباچەۆ بيلىك قۇرعان جىلدارى جۇزەگە استى. 1988 جىلدىڭ 14 ساۋىرىندەگى كسرو, اقش, پاكستان, اۋعانستان ەلدەرى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قول قويعان جەنەۆاداعى ءتورت جاقتى كەلىسىم بويىنشا كەڭەس اسكەرىن اۋعانستاننان شىعارۋ شارتتارى بەلگىلەندى. وندا 1988 جىلدىڭ 15 مامىرىنان باستاپ, 1989 جىلدىڭ 15 اقپانىنا دەيىن شەكتەۋلى كونتينگەنت اۋعانستان جەرىنەن شىعارىلاتىن بولدى. بۇعان سول كەزدەگى كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.شەۆاردنادزە كوپ ۇلەس قوستى.
كەڭەس وداعىندا سول كەزدەرى ءبىز ءسوز ەتكەن 1979-1989 جىلدارعى كەزەڭ “اۋعان سوعىسى” دەگەن اتپەن تاريحتا قالدى. وسى 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە 600 مىڭنان استام ادام جات جەردە اسكەري قىزمەتىن وتەدى. سونداعى قايتىس بولعان 14453 جاۋىنگەرلەردىڭ دەنى 18-20 جاس ارالىعىندا ءومىردى ەندى عانا باستاعان, تۇلا بويىنان جاستىق جالىنى كەتپەگەن, البىرتتىقتان ازاماتتىققا قادام باسقان, ومىرگە قۇشتار جاندار ەدى. پاكستان مەن اۋعانستان تۇرمەلەرىندە اسكەري تۇتقىن رەتىندە تۇسكەندەر جانە ءىز-ءتۇزسىز جوعالعاندار سانى – 417. كەيىننەن ولاردىڭ 119-ى حالىقارالىق قىزىل كرەست گۋمانيتارلىق ۇيىمدارىنىڭ ارالاسۋىمەن تۇتقىننان بوساتىلىپ, ءوز ەلدەرىنە قايتتى. سولاردىڭ ىشىندە تۇتقىنعا تۇسكەن ءار ۇلتتىڭ 42 ادامى يسلام ءدىنىن قابىلداپ, اۋعان جەرىندە ءبىرجولاتا قالىپ قويدى. بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى ارنايى كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان رەسەيدىڭ اسكەري ساراپشىلارىنىڭ ايتۋى بويىنشا ءارتۇرلى جاعدايمەن 55 اسكەري تۇتقىن تۇرمەدە كوز جۇمعان. ال 200-گە جۋىق كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ءولى نە ءتىرى ەكەندىگى تۋرالى دەرەك ءالى كۇنگە دەيىن تابىلماي وتىر.
اۋعان سوعىسىندا 86 جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى. ولاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ جەرلەستەرىمىز ق.مايدانوۆ پەن ن.كرەمينيش بار. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, بىلىكتى اسكەري ۇشقىش ق.مايدانوۆ 2000 جىلى رەسەي اسكەرىنىڭ قۇرامىندا قىزمەت ەتىپ ءجۇرىپ, چەشەنستاندا ەرلىكپەن قازا تاپتى. وعان ەكىنشى رەت رەسەيدىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. 2008 جىلى تاۋەلسىزدىك كۇنى جانە كەڭەس اسكەرىنىڭ اۋعانستان جەرىنەن شىعارىلۋىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وت كەشۋگە قاتىسقان گەنەرال-لەيتەنانت ب.ەرتاەۆ “حالىق قاھارمانى” اتاعىنا يە بولدى. سول سوعىستا كەڭەس وداعى باتىرىن العانداردىڭ 29-ى كەيىنگى شايقاستاردا قازا تاپتى. 103 اسكەري قىزمەتشى لەنين, 1972-ءسى جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. 20153 سولدات پەن وفيتسەر كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ باسقا دا وردەن, مەدالدارىنا يە بولدى.
اۋعان سوعىسىنىڭ ەگەمەندى ەل بولىپ وتىرعان ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە اكەلگەن ادام شىعىنى مەن زاردابى از بولعان جوق. اتاپ ايتساق, قازاقستان بويىنشا 22269 ادام وسى الاپاتقا قاتىستى. كەيىن كسرو قۇرامىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ دەربەس مەملەكەت بولۋىنا بايلانىستى جوعارىداعى وتانداستارىمىزدىڭ 300-گە جۋىعى وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋداردى. جوعارىداعى كەلتىرىلگەن جالپى تسيفردىڭ ءىشىندەگى 903 ادام وسى سوعىستان قايتپادى. 21-ءى ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتتى. 484 وتانداسىمىز ءتۇرلى دەڭگەيدە اسكەري جاراقات الىپ, مۇگەدەك بولىپ ەلگە ورالدى. وتكەن 21 جىل ىشىندە سونداعى العان اسكەري جاراقاتى سالدارىنان رەسپۋبليكا كولەمىندە 7 مىڭعا جۋىق اۋعان سوعىسىنا قاتىسۋشى قايتىس بولدى. ولاردىڭ اراسىندا اياق-قولىنان ايرىلىپ, ءى توپتاعى سوعىس مۇگەدەكتەرىنە تەڭەستىرىلگەندەرى – 74. ءتىپتى امان ورالعاندارى دا ءتۇرلى دەرتكە شالدىعىپ, سول سوعىس زاردابىن ءالى تارتىپ ءجۇر.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, لاۋازىمدى ۇلكەن شەنەۋنىكتەردىڭ بالالارى اۋعان جەرىنە اسكەري قىزمەتكە جىبەرىلمەگەن ەكەن. سوندىقتان بارلىق اۋىرتپالىق قاراپايىم حالىق وكىلدەرىنىڭ وتباسىنا ءتۇستى. مىسالى, الماتى وبلىسى بويىنشا 3701 ادام اۋعان جەرىندەگى سوعىسقا جىبەرىلگەن. ءبارى جۇمىسشى, مۇعالىم, شارۋا, دارىگەر, عىلىم مەن ونەر يەلەرىنىڭ جەلكىلدەگەن جاس قۇراقتارى-تىن. مىنە, سولاردىڭ 173-ءىنىڭ دەنەسى تۋعان جەرگە تەمىر تابىتپەن اكەلىندى. ەكى جەرلەسىمىز حابار-وشارسىز كەتتى. ونىڭ ءبىرى, الاكول اۋدانىنان الىنعان بەكبولات ەسىمدى جىگىت. ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتتى. وسىدان ون جىل بۇرىن تمد اسكەري قاۋىمداستىق ۇيىمى ارقىلى بەكبولاتقا ىزدەۋ سالعانىمىزدا, اۋعانستان مەن پاكستان تۇرمەلەرىندەگى اسكەري تۇتقىنداردىڭ اراسىندا ول تۋرالى ەشقانداي دەرەك تابىلمادى.
9 جىل 10 ايعا سوزىلعان اۋعان سوعىسى تۋرالى مالىمەتتەر سوڭعى كەزدەرى قايتا زەرتتەلىپ, جىلدان-جىلعا ونىڭ اكەلگەن زاردابى مەن تاۋقىمەتىنىڭ باسقا قىرلارى اشىلۋدا. ونىڭ ءاربىر اقتاڭداق بەتتەرىن تابۋ ءۇشىن ماسەلەنى جەتە زەردەلەپ, انىقتاۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ەنشىسىندە. بۇل اسكەري جاراقات الىپ, مۇگەدەك بولعان ارداگەرلەردىڭ, جەسىر قالعان ايەلدەردىڭ, اكەسىز جەتىم قالعان بالالاردىڭ, ازاماتىنان ايرىلعان اتا-انالاردىڭ, اسكەري تاپسىرمانى ورىنداۋ كەزىندە جات جەردە كوز جۇمعان ءبىزدىڭ قارۋلاس دوستارىمىز بەن بوزداقتارىمىزدىڭ الدىنداعى قاسيەتتى پارىزىمىز.
بيىلعى جىلعى 15 اقپاندا كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اۋعانستان جەرىنەن اكەتىلگەنىنە 21 جىل تولدى. وندا اسكەري بورىشىن اتقارعان ازاماتتار ءۇشىن, جوعارىداعى ايتۋلى كۇن مەرەكە ەمەس, ادىلەتسىز اۋعان سوعىسىندا قۇربان بولعان بوزداقتاردى ەسكە الۋ كۇنى. ۇزاق جىلدان بەرى الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعان قالاسىندا سول وت كەشۋدە وپات بولعان بوزداقتارعا ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ ماسەلەسى ءبىزدىڭ كوپتەن بەرى كوكەيىمىزدە جۇرگەن ەدى. ۇسىنىسىمىزدى قولداپ, تالدىقورعان قالاسىنىڭ ورتالىق ساياباعىندا ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا كومەكتەسكەن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى س.ۇمبەتوۆكە جەتىسۋلىق اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ ايتار العىسى شەكسىز. سونداي-اق, باتىرلىق پەن قاھارماندىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, جات جەردە وشپەس ەرلىك جاساپ, سوعىس دالاسىنان قايتپاي قالعان بوزداقتار رۋحىنا تاعزىم ەتە وتىرىپ, قايىسپاس قايسار ۇل تاربيەلەگەن قازاقستاندىق انالاردىڭ الدىندا اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى رەتىندە باسىمىزدى يەمىز.
ەرلىك الىمقۇلوۆ, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, ونەرتانۋشى,
اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى.