جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا-اق قولىنا قالام ۇستاعان باقتيار ەرىمبەت گازەت رەداكتسياسىندا قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ جازۋ قابىلەتىن ودان ءارى شىڭداي ءتۇستى. تەك قانا گازەتكە بەرىلەتىن حابار-وشار, باسقا دا ماقالالار جازۋمەن شەكتەلمەي, كوركەم ادەبيەتتە دە باعىن سىنادى.
العاشقى تىرناقالدى اڭگىمەسى 1981 جىلى «جالىن» باسپاسىنان شىققان «ارمان قاناتىندا» دەپ اتالاتىن جيناققا ەندى. ودان كەيىن 1982 جىلى سول باسپادان «كوكتەم قوشتاسپايدى» پوۆەسى, ء«سوزستان» جيناعىندا ماقالالارى, «جالىن» الماناعىنىڭ بىرنەشە سانىندا, باسقا دا باسىلىمداردا ادەبي-سىن ماقالالارى مەن جاڭا شىققان كىتاپتارعا جازعان رەتسەنزيالارى جاريالاندى. وسى تۇستا مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتكىم كەلەدى. 1986 جىلى «جالىن» باسپاسىنان الەمگە ايگىلى قىرعىز جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەت» «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» رومانى باسىلىپ شىقتى. روماندى ورىسشادان اۋدارعان شەرحان مۇرتازا. مىنە, وسى روماننىڭ اۋدارماسى تۋرالى باسپاعا پىكىر جازىپ بەرگەندەردىڭ ءبىرى – ب.ەرىمبەت. مەنىڭشە, ايتماتوۆتاي الىپتىڭ كەسەك شىعارماسىن تارجىمالاعان شەراعاڭ سياقتى ءسوز زەرگەرىنىڭ اۋدارماسىنا پىكىر جازۋ كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەس دەپ ويلايمىن.
باكەڭنىڭ وچەرك, كوسەمسوز جانرىندا دا جازعان دۇنيەلەرى از ەمەس. ءتىپتى سوناۋ 1980 جىلى «قاينار» باسپاسىنان شىققان «دوس, جولداس, باۋىر» دەپ اتالاتىن, 1984 جىلى «جالىن» باسپاسىنان شىققان «جاسىل بەلەس» دەپ اتالاتىن, تاعى باسقا جيناقتارعا كىرگەن وچەرك, ماقالالارى, سونداي-اق كۇندەلىكتى گازەت-جۋرنالداردا شىعىپ تۇرعان دۇنيەلەرى ءوز الدىنا ءبىر بولەك ءسوز ەتۋگە تۇرارلىق.
كەڭەس زامانىندا قالامگەرلەردىڭ جازۋى دا, وي-پىكىر ايتۋى دا شەكتەۋلى بولعانى بەلگىلى. سول سەبەپتى دە گازەت بەتىندەگى سىرەسكەن تىركەستەر مەن تاپتاۋرىن بولعان تاقىرىپتاردىڭ شەڭبەرىنەن شىعۋ استە دە مۇمكىن ەمەس ەدى. دەگەنمەن, ءبىز جالتاقتاپ كەلگەن ماسكەۋ جاقتا «قايتا قۇرۋدىڭ» جەلى ەستى دە, ونىڭ سالقىنى بىزگە دە جەتتى. بۇرىنعىداي ەمەس, شىمبايعا باتسا دا شىندىقتى اشىق جازا باستادىق. مىنە, وسى كەزەڭدە ب.ەرىمبەت «جۇمىسسىزدىقتى جويۋدىڭ جولى قايسى؟», «جۋرناليسكە جانى اشيتىن جان بار ما؟», «ق ۇلىقسىزدىقتان تۋعان قۇرعاق ۋادە», «اقشا تاپشىلىعىنىڭ استارىندا نە جاتىر؟», تاعى باسقا كەسەك-كەسەك ماقالالار جازدى. سول جىلدارداعى جازعان دۇنيەلەرىن قاراپ وتىرىپ, ونىڭ پروبلەمالىق, وتكىر دە ومىرشەڭ سىن ماقالالاردى جازۋعا ءجيى قالام تارتقانىن بايقادىم.
گازەت رەداكتسياسىنىڭ «قارا قازانىندا» قايناپ, ءپىسىپ, جەتىلىپ, قاراپايىم قىزمەتكەردەن بەلگىلى قالامگەر دارەجەسىنە دەيىنگى جولدان وتكەن باكەڭ 1990 جىلدىڭ شىلدەسىندە گازەتتىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ بەكىتىلدى. بۇل قىزمەت ونىڭ ىسساپارعا ءجيى شىعىپ, ەل اراسىندا كوبىرەك بولۋىنا, ءومىردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, سونى ەلەپ, ەكشەپ جازۋىنا كوپ ىقپال ەتتى. ونىڭ ءار الۋان تاقىرىپقا وندىرە جازعان كەزى دە وسى تۇس ەدى.
ءوزىنىڭ جازىپ وتىرعان تاقىرىبىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن زەرتتەۋ, ناقتى دا كەرەكتى دەرەكتەردى ىرىكتەپ الا ءبىلۋ, سوعان سۇيەنە وتىرىپ, وي ءتۇيۋ, پىكىر ايتۋ, قاجەت بولعان جاعدايدا سول تاقىرىپقا قايتا ورالۋ – باكەڭە ءتان قاسيەت دەر ەدىك. ونىڭ ناتيجەسى دە جوق ەمەس. سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە گازەتكە جاريالانعان «قۇمىرا سىنباي-اق قويسىن», «بىرىكتىرىپ ايتسا – بيدىكى ءجون, قۇراستىرىپ ايتسا – قۇلدىكى ءجون بولعانى ما؟» دەگەن, تاعى باسقا ماقالالارى وقىرماندار اراسىندا دا, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دارەجەدەگى باسشىلار اراسىندا دا قىزۋ پىكىرتالاس تۋعىزعان. گازەتكە جازىلىپ, ءبىر جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان داۋلى ماسەلەنىڭ نۇكتەسىن رەسپۋبليكالىق پروكۋراتۋرا قويعان. ءسويتىپ ماقالانىڭ باس كەيىپكەرى جۇمىسسىز بوس جۇرگەن جەتى جىلدىڭ ەڭبەكاقىسىن ءوندىرىپ الىپ, ءوزىنىڭ بۇرىنعى لاۋازىمىنا قايتا ورنالاسقان.
ونىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى جازعان الماتىداعى «تۇلپار» اكتسيونەرلىك قوعامىنداعى (الماتى ەت كومبيناتى) سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بەت-پەردەسىن اشقان, سونىڭ سەبەپ-سالدارىن كورسەتىپ بەرگەن ماقالالارى وقىرماندار تاراپىنان جوعارى باعا الدى. ناتيجەسىندە اكتسيونەرلىك قوعام تاراتىلىپ, بارلىق لاۋازىمدى تۇلعالار قىزمەتتەرىنەن بوساتىلدى.
قاراپ وتىرساق, ءوزى گازەتتە جۇمىس ىستەگەن جىلدارى باكەڭ قۇقىق قورعاۋ تاقىرىبىنا ەلۋگە جۋىق ماقالا جازعان ەكەن. ونىڭ ارقايسىسىنىڭ جازىلۋى زور ەڭبەكتى, جاۋاپكەرشىلىكتى, تاباندىلىقتى, بىرنەشە كۇن كوز مايىن تاۋىسۋدى تالاپ ەتەتىنى تۇسىنىكتى. وسى ورايدا قۇقىقتىق جۋرناليستيكانى ءپان رەتىندە وقىتۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن بەلگىلى قالامگەر سەرىك جۇمابەك ۇلىنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2015 جىلعى 20 ناۋرىزدا جاريالانعان سۇحباتىندا («جۋرناليست قوعامنىڭ زاڭدى ساقشىسى ىسپەتتى») جازعان مىنا ءبىر جولداردى كەلتىرە كەتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق سياقتى: «... 80-جىلداردىڭ ورتاسىنان, 90-جىلداردان باستاپ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى قۇقىقتىق تاقىرىپقا تەرەڭ دەندەي باستادى. قۇقىقتىق جۋرناليستيكا سول كەزدەردە قوعامدىق ماسەلەلەردى قۇقىقتىق تۇرعىدان زەردەلەدى. بەلگىلى تىلشىلەرىمىز نۋري مۇفتاح, باقتيار ەرىمبەت, كوپەن امىربەك, قۇديار ءبىلال سەكىلدى جۋرناليستەر سول كەزدە زاڭ تاقىرىبىن كەڭىنەن زەرتتەپ, حالىققا جەتكىزىپ وتىردى».
90-جىلداردىڭ باسىندا باسپاسوزدە تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنان تۋىنداعان تاقىرىپتار كۇن سايىن دەرلىك جازىلىپ جاتتى. اسىرەسە تاريحتاعى اقتاڭداقتار, الاشوردا قايراتكەرلەرى, قازاق ءتىلى, ەلدى مەكەندەر مەن جەر-سۋ اتاۋلارى, تاعى باسقالارى تۋرالى وي-پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار ءجيى ءسوز بولدى. بۇل تاقىرىپتار دا ءجۋرناليستىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. قازاق ءتىلى مەن ونىڭ ماسەلەلەرى تۋرالى بىرنەشە ماقالا جازدى. ءتىپتى تاۋەلسىزدىكتەن ءسال بۇرىن جازىلعان «قازاقشا جازعانىم ءۇشىن قىزمەتتەن كەتۋگە ءماجبۇر بولدىم» («ەق», 16 شىلدە 1991 ج) دەگەن, كەيىنىرەك «ەتەكتەن كەسىپ جەڭ بولماس» («ەق», 16 ماۋسىم 1992 ج) تاعى باسقا ماقالالارى ەل تاعدىرى بولىپ ەسەپتەلگەن ءتىل تاعدىرىن اشىنا ءسوز ەتتى.
ءتىل مەن ونوماستيكا ماسەلەلەرىن جازۋ, سوعان بايلانىستى وزىندىك ۇسىنىس, پىكىر ايتۋ – ونىڭ ىزدەنگىشتىگىنىڭ دالەلى دەسەك بولتىنداي. اسىرەسە الماتىداعى اۋدان اتاۋلارىن قايتا اتاۋ, وزگەرتۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن اتاپ ايتقان دۇرىس. گازەت بەتىندە ءبىرىنشى بولىپ وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, الماتى قالالىق اكىمدىگى مەن قالالىق كەڭەستىڭ نازارىنا ۇسىندى («الماتى اۋداندارىنىڭ اتى قاشان وزگەرەدى؟», «ەق», 20 مامىر 1992 ج). «ماگاداننان باستاپ ماسكەۋگە دەيىنگى ارالىقتاعى تولىپ جاتقان قالا اتاۋلارىنىڭ ءبارىن الماتىدان تابۋعا بولادى» دەي كەلىپ, قالانىڭ بۇرىنعى سوۆەت اۋدانىن – ەسەنتاي, فرۋنزەنى – مەدەۋ نەمەسە كوكتوبە, وكتيابردى – تۇركسىب, ماسكەۋدى – كەرۋەنساراي, لەنيندى – ابىلايحان دەپ اتاعان ءجون دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
ال ولارعا نەگە جوعارىداعىداي اتاۋ كەرەكتىگىن جەر-سۋ اتتارىنا بايلانىستى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ دالەلدەپ بەرەدى. كوپ ۇزاماي وسى اتاۋلاردىڭ ىشىنەن ەكى اۋداننىڭ اتى اۆتور ۇسىنعانداي فرۋنزە – مەدەۋ اۋدانى, وكتيابر – تۇركسىب اۋدانى بولىپ وزگەرتىلدى. مىنە, ءباسپاسوزدىڭ نەگىزگى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – وقىرمانعا وي سالۋ, پىكىر تۋعىزۋ, سول ارقىلى قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋىنە, جاڭاشا وزگەرىستەردىڭ بەلەڭ الۋىنا ىقپال ەتۋ دەسەك, كەلتىرىلگەن مىسالدار سونىڭ كورىنىسى ىسپەتتى.
ب.ەرىمبەتتىڭ قالام تارتاتىن تاقىرىپتارى سان الۋان. جاي عانا شاعىن جاڭالىقتاردان باستاپ ەكونوميكا, ەكولوگيا, مادەنيەت پەن ونەر, كينو, سپورت, تاعى باسقالارىنىڭ ءبارىن قامتيدى. ونىڭ ەلىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىن ارتتىرۋ, اسكەردىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋ, كادر ماسەلەسىن شەشۋ, قارۋ-جاراق قورىن تولىقتىرۋ مىندەتتەرىنە ارنالعان «قازاقتا قانشا وفيتسەر بار؟» («ەق», 14 اقپان 1992 ج) دەگەن كولەمدى ماقالاسى قازاقستان اسكەرى تۋرالى العاش رەت جازىلعان ماتەريالداردىڭ ءبىرى بولدى.
1996 جىلدىڭ وزىندە الماتى حالىقارالىق جۋرناليستيكا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى ا.شابدەنوۆا ونىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ديپلوم جۇمىسىن جازىپ, قورعادى. وسى جۇمىستىڭ عىلىمي جەتەكشىسى بولعان بەلگىلى قالامگەر, عالىم سەرىكقالي بايمەنشين «شىندىعىنا كەلسەك گازەتتىڭ قارا جۇمىسى, تاقىرىپتى تابۋ مەن جازۋ, جاريالانىمداردىڭ جەدەلدىگى جاعىنان تىلشىلەرگە تەڭ كەلۋ قيىن. ال باقتيار ەرىمبەتوۆ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, گازەت ىسىندەگى بارلىق بۋىنداردا قىزمەت اتقارعان, جۋرناليستىك ەڭبەكتەرى كوپ شىققان... جۋرناليست. بولاشاق مامان ءۇشىن مۇنداي قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ, ۇيرەنۋ كوپ ساباق بەرەتىن بولادى» دەپ جازدى ءوزىنىڭ ديپلومدىق جۇمىس تۋرالى دايەكتەمەسىندە.
قازاق جۋرناليستيكاسىندا وزىندىك ورنى بار قالامگەردىڭ ەڭبەگىن شىنايى باعالاۋ بۇدان ارتىق بولماس. بۇگىندە جەتپىستىڭ جوتاسىنا شىققان باقتيار اعامىز زايىبى جۇپار ەكەۋى ۇلدارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, باياندى ءومىر كەشۋدە. وسى ءبىر جايماشۋاق تىنىش ومىرلەرىنىڭ ءارى قاراي جالعاسا بەرۋىنە ءبىز دە تىلەكتەسپىز.
قالي سارسەنباي