ەلىمىزدەگى حيميا عىلىمىنىڭ دامۋىنا عۇمىرىن ارناعان, بىرنەشە جىلدان بەرى قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ, ايانباي تەر توگىپ كەلە جاتقان ەرەنعايىپ مالىك ۇلىنىڭ اتقارعان قىرۋار ءىسىنىڭ ەل بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزى زور. ءبىر بويىنان عىلىمعا سۇيىسپەنشىلىك, قوعامدىق جۇمىسقا جاۋاپكەرشىلىك قاتار تابىلاتىن كورنەكتى عالىم, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى, الماتى قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەرەنعايىپ شايقۇتدىنوۆتىڭ ەسىمى ەلىمىزگە عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلگە دە جاقسى تانىس.
ە.شايقۇتدىنوۆ 1933 جىلدىڭ 10 مامىرىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى پرەسنوۆ اۋدانى وكتيابر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اۋىر جىلدارىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ەرەنعايىپ مالىك ۇلى اشتىق پەن سۋىققا توزە ءجۇرىپ, تەز ەسەيدى. زۇلمات جىلداردىڭ قيىندىقتارى از بولعان جوق. ورتا مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن ءبىتىرىپ, 1951 جىلى كەڭەس وداعىنداعى ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – ماسكەۋدەگى م.لومونوسوۆ اتىنداعى حيميالىق تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ءساتتى اياقتادى. قاراعاندىداعى سينتەتيكالىق كاۋچۋك زاۋىتىندا ەكى جىلداي اۋىسىم باستىعى بولعان ول حيميالىق وندىرىستەگى تاجىريبەلى, بىلىكتى ينجەنەر-تەحنولوگ بولىپ قالىپتاستى. دەگەنمەن, عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىق ونى قايتادان ماسكەۋ حيميالىق تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا الىپ كەلەدى, 1958 جىلى وسى وقۋ ورنىنىڭ اسپيرانتى اتانادى.
ول 1963 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان سوڭ بىردەن س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە جوعارى مولەكۋلالىق قوسىلىستار كافەدراسىنا شاقىرىلدى. اتالمىش كافەدرانى وسى جىلى حيميا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پروفەسسور ب.ءبىرىمجانوۆ پەن قازكسر عا اكادەميگى س.رافيكوۆ قۇرعان بولاتىن. بۇل ءبىلىم جانە عىلىم ورداسى وسى باعىتتاعى كەڭەس وداعىنداعى ماسكەۋ جانە لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن كەيىن قۇرىلعان ءۇشىنشى كافەدرا ەدى. جاڭا كافەدرانىڭ اياعىنان تىك تۇرۋىندا, ءارى دامۋىندا, وقۋ ۇدەرىسى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەرىن ۇيىمداستىرۋدا ەرەنعايىپ مالىك ۇلىنىڭ ۇلەسى وراسان زور. ە.شايقۇتدىنوۆتىڭ قىزمەتتىك جولىنىڭ العاشقى ساتىسىنان-اق جاس عىلىمدى, كەنجەلەپ قالعان ءارى ەلىمىزگە تاڭسىق عىلىمدى دامىتۋعا ايانباي كىرىسىپ كەتكەنىن زامانداستارى ماقتانىشپەن ايتادى. بۇل قاسيەت بۇگىنگى ۇرپاققا زور ۇلگى.
اكادەميك ب.جۇبانوۆپەن بىرگە ە.شايقۇتدىنوۆ, الدىمەن س.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دا, ودان كەيىن ۆ.لەنين اتىنداعى قازپتي-دا جاس پوليمەرلى عىلىمنىڭ نەگىزىندە وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك قاعيدالارىن جەتىلدىرۋگە, ماتەريالدىق بازاسىن جاساقتاۋعا جانە شىعارماشىلىق ۇجىمىن قالىپتاستىرۋعا بەلسەندى اتسالىستى. بۇل سالادا 50 جىل ۇزدىكسىز قىزمەت ەتىپ, ماڭداي تەرىن توكتى, اعا وقىتۋشىلىقتان باستاپ ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى قىزمەتىنە دەيىنگى باسپالداقتاردان ءوتتى.
1978 جىلى ە.شايقۇتدىنوۆ ۆ.لەنين اتىنداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى قىزمەتىن اتقارسا, 1992 جىلى وسى وقۋ ورداسىنا باسشى, ال 1994 – 2000 جىلدار ارالىعىندا ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ رەكتورى بولدى. 1989 جىلى ە.شايقۇتدىنوۆ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسىنە سايلانسا, 1994 جىلى تولىق مۇشەسى اتاندى. جوعارى مولەكۋلالىق قوسىلىستار حيمياسى كافەدراسى قۇرىلعاننان باستاپ ەرەنعايىپ مالىك ۇلىنىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق جانە قوعامدىق قىزمەتتەرى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-مەن ۇزدىكسىز بايلانىستا كەلەدى.
1971 جىلدان باستاپ 1978 جىلعا دەيىن ول كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, ال 1972 جىلى س.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولدى. 1972 جانە 1999 جىلدار ارالىعىندا ۇعا حيميا ينستيتۋتى مامانداندىرىلعان عىلىمي كەڭەسىنە جانە ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-داعى حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانە كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ جونىندەگى عىلىمي كەڭەسىنە مۇشەلىك ەتتى. بىرنەشە جىلدان بەرى ول ورگانيكالىق زاتتار حيمياسى مەن تەحنولوگياسى, تابيعي قوسىلىستار جانە پوليمەرلەر كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى.
اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆ جاس ءارى تالانتتى عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 40 شاقتى كانديداتتىق جانە 15-تەن اسا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى.
عالىمنىڭ كوپ جىلدىق عىلىمي قىزمەتىنىڭ ناتيجەلەرى 900-دەن اسا عىلىمي ەڭبەكتە, سونىڭ ىشىندە 8 مونوگرافيا جانە 6 وقۋلىق, كسرو-نىڭ 124 اۆتورلىق كۋالىگىندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پاتەنتتەرىندە جانە حالىقارالىق پاتەنتتە انىق كورىنەدى. ەرەنعايىپ مالىك ۇلى قازاقستانداعى جوعارى مولەكۋلالىق قوسىلىستار حيمياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ بىرەگەيى. جوعارى مولەكۋلالىق قوسىلىستار حيمياسى سالاسىندا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرى حالىقارالىق جوعارى دارەجەدە مويىندالعان تانىمال عىلىمي مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋى عالىم ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى.
ەلىمىزدەگى حيميا-تەحنولوگيالىق ماماندىقتاردىڭ العاشقى باستاۋى دا ەرەنعايىپ مالىك ۇلىنىڭ قولداۋىمەن كورىنىس تاپقان بولاتىن. ينجەنەرلىك كادرلاردى دايارلاپ, قاناتتاندىرۋ جۇمىستارىنا ارقاۋ بولعان دا وسى ەرەنعايىپ مالىك ۇلى. اكادەميكتىڭ ىسكەر باسشىلىعىن دالەلدەيتىن بىرنەشە ەڭبەكتەرىن اتاۋعا بولادى. ول ءوز سالاسىن وتاندىق دەڭگەيدە عانا دامىتىپ قويماي, حالىقارالىق ارەناعا شىعاردى. شيرەك عاسىر بۇرىن الەم رەيتينگىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن الۋ, حالىقارالىق بايلانىستى دامىتۋ كۇردەلى شارۋا ەدى. ول زور قابىلەتتى, تەرەڭ بىلىمدىلىكتى, ىسكەرلىكتى قاجەت ەتتى. مۇنداي قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرە بىلگەن ەرەنعايىپ مالىك ۇلى وتاندىق حيميانىڭ سالالىق باعىتتارىن الەمدىك دەڭگەيگە شىعاردى.
وسى ورايدا ەرەكشە ايتا كەتۋ كەرەك, دۇنيە جۇزىنە مويىندالعان Thom-son Reuters اقپاراتتىق بازاسىنىڭ مالىمەتىنشە, اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆ عىلىمي مەكتەبىنىڭ بىردەن ءۇش وكىلى (پروفەسسورلار گ.مۋن, ز.نۇركەەۆا, ۆ.حۋتوريانسكي) نانوعىلىم جانە نانوتەحنولوگيانى زەرتتەۋدىڭ ءداستۇرلى نىسانى بولىپ تابىلاتىن ينتەرپوليمەرلى كەشەندەر سالاسىندا عالىمداردىڭ الەمدىك رەيتينگىسىنىڭ الدىڭعى ءۇش ورىنىن يەلەنگەن. مۇنداي كورسەتكىشكە قازاقستان عانا ەمەس, بۇكىل تمد بويىنشا وزگە ەشبىر عىلىمي مەكتەپ قول جەتكىزبەگەن. مۇنداي بەلەستى باعىندىرۋ عىلىمعا ادالدىقتى, تاباندىلىق پەن تالاپشىلدىقتى قالايدى. ەرەنعايىپ اعامىز سول تاباندىلىعىمەن, تالاپشىلدىعىمەن ەل عىلىمىن الەمگە مويىنداتتى.
عالىم اعامىز ىرگەلى زەرتتەۋلەر, ءبىلىم بەرۋ پروتسەستەرىن رەفورمالاۋ جانە جەتىلدىرۋمەن قاتار ەكونوميكادا ماڭىزى باسىم تاجىريبەلىك جوبالارعا زور كوڭىل ءبولدى. پروفەسسور ە.شايقۇتدىنوۆ – كورنەكتى پەداگوگ, وقۋ-ادىستەمەلىك جانە تاربيە جۇمىسىنىڭ ىسكەر ۇيىمداستىرۋشىسى, وقۋ پروتسەسىنە جاڭا كاسىبي تەحنولوگيالار مەن ادىستەردى ەنگىزۋگە ۇيىتقى بولعان بىلىكتى باسشى. ول ءداستۇرلى عىلىم جولىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي بايلانىستا دامىتىپ جۇرگەن عالىم.
عىلىمداعى ەرەن ۇلەسى مەن كورنەكتى ەڭبەگى, سونىمەن بىرگە الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى سالماقتى ەڭبەكتەرى ءۇشىن اكادەميك ەرەنعايىپ مالىك ۇلىنىڭ ەسىمى «1997 جىلعى جەمىستى ەڭبەك يەسى» حالىقارالىق بيوگرافيالىق ورتالىق كىتابىنا (كەمبريدج, ۇلىبريتانيا), سونداي-اق «قازىرگى زاماندا كىمنىڭ كىم ەكەنى تۋرالى» بيبليوگرافيالىق كوپتومدىق باسىلىمىنىڭ زاماناۋي ۋاقىتتىڭ 200 كورنەكتى قايراتكەرى اتتى بولىمىنە ەندى.
ءبىر بويىندا پەداگوگتىق, باسشىلىق ءارى ىزدەنىمپازدىق قاسيەتتەردى, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە جاڭاشىلدىق قابىلەتتەردى يگەرە بىلگەن ەرەنعايىپ مالىك ۇلىنىڭ ءومىر جولى شەجىرەگە تولى تاريح. ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى توعىستىرا بىلگەن, الەم تالابىن يگەرگەن ەرەنعايىپ مالىك ۇلى ءالى دە ءوز يدەيالارىن بولىسۋدەن, وي ايتىپ, ءجون سىلتەۋدەن شارشاعان ەمەس. بۇگىنگە دەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن قول ۇزگەن ەمەس. ءوزىنىڭ ءتول كافەدراسى ورگانيكالىق زاتتار حيمياسى مەن تەحنولوگياسى, تابيعي قوسىلىستار جانە پوليمەرلەر كافەدراسىندا, جالپى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندە اقىلشى اعا, قامقور ۇستاز, قازۇۋ باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى.
جەمىستى عىلىمي, پەداگوگيكالىق جانە قوعامدىق قىزمەتى ءۇشىن اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆ «قۇرمەت», «پاراسات» جانە «بارىس» وردەندەرىمەن, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن», «ەڭبەك ارداگەرى», ىبىراي التىنسارين مەدالدارىمەن, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جانە رەسەي پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆتىڭ العىس حاتتارىمەن ماراپاتتالدى. 1991 جىلى وعان «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى» اتاعى بەرىلدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەملەكەتىمىز بەن قوعامىمىزدى وركەندەتۋ جولىندا ايرىقشا قىزمەت ەتكەن, قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا حالىقارالىق كەڭىستىكتە قازاقستاننىڭ عىلىمي بەينەسىن قالىپتاستىرۋعا زور ۇلەس قوسقان عىلىم مەن ءبىلىم قايراتكەرلەرىنىڭ, اسا كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن باياندايتىن كىتاپتار توپتاماسىن شىعارىپ كەلەدى. سول «ونەگەلى ءومىر» سەرياسىنىڭ كەزەكتى شىعارىلىمى اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆكە ارنالىپ جارىق كوردى. بۇل ەرەنعايىپ مالىك ۇلىنىڭ ءومىر جولى جاس ۇرپاق, جاڭا بۋىنعا ونەگە بولىپ قالاتىندىعىنىڭ ايعاعى.
اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆ وتانىمىزدىڭ تاۋەلسىز تاڭىندا ءوزىنىڭ قاجىر-قايراتىن اياپ قالعان ەمەس. ول قازاق جۇرتىنىڭ ماڭگىلىك ەلگە اينالۋىنا تىلەكشى, باتالى ۇستاز ءارى ەل بولاشاعىنا بەك سەنىمدى. ءوز ەلىنە, ءتول حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدى ومىرلىك مۇراتى ەتكەن عالىم اعامىزعا كۇش-جىگەر قوساتىن دا وسى سەنىم بولسا كەرەك.
عالىم مۇتانوۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى