جاھاندانۋ – ماسەلەسى الەمدەگى نەگىزگى, ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ءبىر وسى ۇعىمدى ەكونوميستەر, ساياساتتانۋشىلار, تاريحشىلار, فيلوسوفتار, الەۋمەتتانۋشىلار, فيلولوگتار زەرتتەيدى. وسىنشالىقتى بارلىق عىلىم سالالارىنىڭ ماماندارىنىڭ قىزىقتىرعان ۇعىم ادام تىرشىلىگىنە تۇگەلدەي قاتىسى بار. تۇرمىسىنا, بىلىمىنە, مادەنيەتىنە, تۇپتەپ كەلگەندە قوعامنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى. ەلىمىزدەگى زاماناۋي ادەبيەت قالىپتاسۋ ۇردىسىنە دە جاھاندانۋدىڭ ىقپالى بارى ءسوزسىز.
جاھاندانۋ جاعدايىندا قوعامداردىڭ ينتەگراتسياسى, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قارىشتاپ دامۋى, مەملەكەتتەردىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارى كۇشەيىپ, ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ جاقىنداسۋى, ءتىل تابىسۋى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. مادەنيەتتەردىڭ ديالوگى باستالدى.
بىرقاتار جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىنان ءارتۇرلى فيلوسوفيالىق جۇيە مەن مادەنيەتتەردىڭ سينتەزىن كورۋگە بولادى. ءبىر جاعىنان كوپۇلتتى مەملەكەتپىز, ەكىنشى جاعىنانان جاھاندانۋ مەن ينتەگراتسيانىڭ بەلگىلەرى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇعان ءا.ءالىمجانوۆ, د.سنەگين, گ.بەلگەر, ر.سەيسەنباەۆ, و.سۇلەيمەنوۆ, ا.جاقسىلىقوۆ, م.پاك, ا.كان, ءا.قودار, د.امانتاي, ب.قاناپيانوۆ, د.ناقىپوۆ, د.قادىرجانوۆ, سياقتى قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىعى مىسال بولا الادى. بۇل قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىندا شىعىس پەن باتىستىڭ, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ مادەنيەتتەرى توعىسقان. وزىندىك ەرەكشەلىك پەن قايتالانباس كوركەم بەينە, دارا ستيل بار. شىعارمالارىنىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنىندا شىعىس اڭىزدارى, قۇران مەن ءىنجىل قيسسالارى, ميفولوگيالىق سيۋجەتتەر, ەۋروپالىق فيلوسوفيا مەن ورىستىڭ ءدىني ويلارى قابىسىپ جاتادى. بۇل قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىندا ادام بالاسى الەمگە ورتاق ازامات, عالامنىڭ ءبىر بولىگى, سونىمەن قاتار ءوز ۇلتىنىڭ وكىلى.
جاھاندانۋمەن بىرگە ادەبيەتىمىزگە كەلگەن مودەرنيستىك, پوستمودەرنيستىك ۇردىستەردى دە بايقايمىز. اقىن-جازۋشىلار سانا اعىمىن قولدانىپ, ءار ءتۇرلى ۇلتتىڭ كودتىق سوزدەرىن شىعارمالارىندا پايدالانىپ كەلەدى. عىلىمي تەرميندەر, حاتتار, قۇجاتتار دا كوركەم شىعارمالاردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى.
ا.جاقسىلىقوۆتىڭ پروزاسىنداعى تىلدىك ەرەكشەلىكتەر وسىعان ايقىن مىسال بولار ەدى.
رەمينيستسەنتسيا, الليۋزيا دا جازۋشىلاردىڭ ءجيى قولداناتىن ادىستەرى. ءوز كەيىپكەرلەرىن بەينەلەي وتىرىپ, قاتار بەلگىلى ادەبي كەيىپكەردى الىپ, شىعارمالارىندا قاناتتى سوزدەر جۇرەدى.
ينتەرتەكس ءادىسىنىڭ قوسىلۋى, ەڭ الدىمەن, جازۋشىلار بەينەلەگەن الەمنىڭ شەكارالارىن قوزعادى. تسيتاتالار مەن افوريزمدەردى پايدالانۋ وتكەن, بۇگىنگى جانە كەلەشەكتەگى بىرلىك پەن ساباقتاستىقتى كورسەتۋگە, شىعارمالارداعى كوتەرىلگەن جالپىادامزاتتىق ماسەلەلەردى جان-جاقتى قاراۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار, باسقا كونتەكستەگى ماتىندەر جاڭا مازمۇنعا يە بولدى. جازۋشىلار ولاردى وزدەرىنىڭ ەستەتيكالىق يدەالدارى مەن قۇندىلىقتارىنىڭ, ۇلتتىق سانانىڭ پريزماسى تۇرعىسىنان قايتا ويلاستىردى.
قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنا ۋاقىت پەن پوليفونيا, كەڭىستىك ءتان. ولاردىڭ تۋىندىلارىندا تابيعاتتىڭ, قالانىڭ دىبىستارى بار. كەيدە اۆتورلار ءبىر ابزاتستاعى بىرنەشە ادامنىڭ رەپليكالارىن, ولاردىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنىن كورسەتپەي بىرىكتىرەدى. ناتيجەسىندە, داۋىس حورىنىڭ اسەرى جاسالادى. بۇعان مىسال – ا.جاقسىلىقوۆتىڭ «سنى وكاياننىح», ب.قيسىموۆتىڭ «ول» روماندارى.
سوڭعى جىلدارى ادەبيەتكە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيا مەن كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالار ىقپال ەتە باستادى. ۇيالى بايلانىس پەن ينتەرنەت كەڭىستىك پەن قاشىقتىقتى ەداۋىر قىسقارتتى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى شەكارا عانا ەمەس, اۆتور مەن وقىرمان اراسىنداعى شەكارا دا جوق بولىپ بارا جاتىر. ينتەرنەتتە شەكسىز اقپاراتقا سۇيرەيدى. ناتيجەسىندە گيپەرشىندىق ءۇردىسىن قالىپتاستاردى. بۇل ۆيرتۋالدى الەم شىنايى قۇندىلىقتاردى جالعانعا, اقيقاتتى وتىرىككە ايىرباستاپ بەرىپ جاتىر. ينتەرنەت جانە ۇيالى بايلانىس ادەبيەتتىڭ جاڭا جانرلارىنىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. ەكىنشى جاعىنان, الەۋمەتتىك جەلىلەردە, پورتالداردا شىعارمالار جاريالانا باستادى. سوعان بايلانىستى اۆتورلار مەن وقىرماندار ورتاسى كەڭىپ, ۇستانىپ كەلگەن ءداستۇرىمىزدىڭ مازمۇنى دا, قۇرىلىمى دا وزگەردى.
قازاقستان ادەبيەتىندە ۇيالى تەلەفون كامەراسىمەن تۇسىرگەن سەكىلدى شاعىن سيۋجەتتى, سمس, ەسكەرتپە كىتاپ فورماتتارىندا جازىلعان شىعارمالار پايدا بولا باستادى. ول تۋىندىلاردا كەڭىستىك پەن ۋاقىتتىڭ شەكاراسى جوق جانە ايتار ويلارىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزبەيدى. اۆتورلار تەك قانا ءبىر ءساتتى ۇستاپ الۋدى قالايدى. مىسال رەتىندە ا.ءتاجى, ن.كارپوۆا, ي.ارگەنتۋمنىڭ پوەزيالارىن ايتۋعا بولادى.
بلوگەر ە.راشەۆتىڭ «بالكونداعى ادام» كىتابىن ايتا ءوتۋ كەرەك. «Telegramدا» جاريالانعان بۇل كىتاپ ينتەرنەت پايدالانۋشىلار اراسىندا كەڭىنەن تارالىپ, جاقىندا كىتاپ تۇرىندە جارىققا شىقتى. بۇل كىتاپتىڭ تاعدىرى اۆتور مەن وقىرمان اراسىنداعى ديالوگتا كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيانىڭ ءرولىن كورسەتەدى. ينتەرنەت تۋىندىلارىنىڭ فورماتى وزگەردى, جازۋشىلاردى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تىركەدى, ەندى ولار ءوز شىعارمالارىنا جاڭا ءپىشىن مەن مازمۇن ىزدەۋدە.
جاھاندانۋ ماسەلەسى قازاقستاننىڭ قازىرگى ادەبيەتىندەگى نەگىزگى تاقىرىپقا اينالدى. ۆيرتۋالدى الەممەن اجىرامايتىن كەيىپكەرلەر پايدا بولدى. د.سۇگىرالينوۆتىڭ «ديسگارديۋم. A-كلاستى قاۋىپ», «Level up» كىتاپتارىن ايتۋعا بولادى, مىسالى.
وسىلايشا, جاھاندانۋ داۋىرىندەگى قازاقستان ادەبيەتىنىڭ ايرىقشا ەرەكشەلىكتەرى مەن وزىندىك قولتاڭباسى بىرتىندەپ قالىپتاسىپ كەلەدى. جاڭا جانرلار, ەكسپەريمەنتتەر جالعاسا بەرەدى.
الۋا تەمىربولات,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور