استانادا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلورداسى – استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «زاماناۋي الەمدەگى وقۋ مادەنيەتى» تاقىرىبىنداعى ءىىى حالىقارالىق وقۋ كونگرەسى ءوتتى.
كونگرەسس – كىتاپ وقۋدى ناسيحاتتاۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسىن تالقىلاۋ, مادەني قۇزىرەتتىلىكتى جاقسارتۋ, ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتتى ارتتىرۋ, كىتاپحانالاردىڭ الەۋمەتتىك-مادەني مەكەمە رەتىندە قىزمەتىن جەتىلدىرۋدىڭ پىكىرتالاس الاڭى. ءىس-شاراعا يانۋش ۆيشنەۆسكي, گەورگي پرياحين, دۋلات يسابەكوۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ, بايبوتا قوشىم-نوعاي, مارالتاي ىبىراەۆ جانە باقىتجان قاناپيانوۆ سياقتى بەلگىلى جازۋشىلار مەن رەسپۋبليكامىزدىڭ شارتاراپىنان جينالعان قالامگەرلەر مەن كىتاپحاناشىلار قاتىستى. كونگرەسس اياسىندا پلەنارلىق وتىرىس جانە سەكتسيالارداعى جۇمىس, سونداي-اق كوپشىلىك الدىنداعى دارىستەر, تاقىرىپتىق تالقىلاۋلار, ترەنينگتەر مەن شەبەرلىك سىنىپتارى ءوتتى.
«كىتاپ وقۋ مادەنيەتىنىڭ الەمدىك تاجىربيەلەرىن ءبولىسۋ جانە كىتاپحانالاردىڭ الەۋمەتتىك مادەني ينستيتۋت رەتىندەگى قىزمەتىن جەتىلدىرۋ بويىنشا سۇحبات الاڭىندا باس قوسقاندارىڭىز – يگى ءىس. ەلوردامىزدىڭ مەرەيتويىنا وراي قازىر كوپتەگەن مادەني ءىس-شارالار قازاقستاننىڭ بارلىق قالالارىندا وتۋدە. وسى جيىنداردىڭ ىشىندەگى ورنى بولەك بۇل كونگرەستىڭ وزىندىك جاۋابى دا, شەشىمى دە ايىرىقشا بولماق. بۇگىنگى شارانىڭ ماقساتى – كىتاپحانانى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن بىرلىكتى, ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ماقساتىندا زاماناۋي ۇلگىدە قىزمەت ەتەتىن ماڭىزدى قوعامدىق ورىن رەتىندە تانىستىرۋ. وقۋدى ناسيحاتتاۋدىڭ الەمدىك تاجىربيەسى, تۇلعانىڭ رۋحاني دامۋىنداعى كىتاپ وقۋ مادەنيەتىنىڭ ءرولى تالقىلانىپ وتىرعان جيىندا ءاربىرىمىزدىڭ ۇيرەنەر نارسەمىز مول», دەدى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق ساياسي جۇمىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋات بوراش.
الەمدەگى وقۋ مادەنيەتىنىڭ بەت الىسى, جەكە تۇلعا بوپ قالىپتاسۋداعى كىتاپتىڭ ماڭىزى, ادەبيەتتەگى جاڭا ۇردىستەردىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن سەبەپتەرى, قوعامدىق-رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ادام تىرشىلىگىندەگى ماڭىزى, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ قوعام دامۋىنداعى ورنى ەرەكشە ءسوز بولدى. تۇركيادان كەلگەن قانداسىمىز, عالىم ابدۋاقاپ قارا: «كىتاپ وقۋ ازايىپ بارا جاتىر, بۇل ۇلكەن تراگەديا. وسى تراگەدياعا ەم تابايىق, شەشىم تابايىق دەپ وسىندا جينالىپ وتىرمىز. كىتاپتى ناسيحاتتاۋ تەك قازاقتاردىڭ ەمەس, الەمنىڭ پروبلەماسى. استانا 20 جىلدا بەيبىتشىلىكتىڭ, بىرلىكتىڭ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ناسيحاتشىسىنا اينالدى. وسى جيىن – سونىڭ ايعاعى. قوعامنىڭ كىتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋعا ىسكەر ازاماتتار دا ات سالىسۋ كەرەك. ءبىر دانىشپان ادامزاتتى ەكى كاتەگورياعا ءبولىپتى. جاس بولسىن, كارى بولسىن. ەر مە, مەيلى ايەل مە, ايىرماشىلىق جوق. كىتاپ وقيتىن جانە كىتاپ وقىمايتىن ادامدار دەپ بولگەن. سوندا قاراپ وتىرساق, كىتاپ وقيتىن ادامدار زەرەك, العىر كەلەدى. جۇمىسىندا تابىستى بولادى. تابىستى ادام – باقىتتى. ەگەر ءبىزدىڭ الەمدە كىتاپ وقيتىن ادامدار كوبەيسە, الەم باقىتتى بولادى. باقىتتى ادامدار بەيبىتشىل كەلەدى. بۇل جيىن ادامزاتتىڭ باقىتى جولىنا سىڭىرگەن قازاقستاننىڭ ءبىر ەڭبەگى», دەدى.
كىتاپ – بولاشاققا اداستىرماي اپارار جول, بولاشاق پەن وتكەندى تابىستىرار پاراساتتى دانەكەر. كىتاپ دەگەن تەك ادەبي شىعارما ەمەس. كەز كەلگەن ءبىلىم كىتاپ ارقىلى الىنادى. كونگرەسكە جينالعان عالىم, جازۋشىلاردىڭ سوزدەرى دە وسىعان سايىپ وتىردى. ۇندىستاندىق اقىن, سىنشى فەي زين ەجاز: ء«بىزدىڭ وقىرمان ماركەستى دە, حوكينگتى (فيزيك) دە وقيدى» دەۋىنىڭ سىرى وسى. ال ادەبيەتتىڭ وزىندە ءارتۇرلى اعىمدار مەن جەڭىل وقىلاتىن, سيۋجەتتى كىتاپتار كوبەيدى. التىن عاسىرى بۇكىل الەم ادەبيەتىنىڭ ورتاسىنان ويىپ ورىن العان ورىس ادەبيەتى تۋرالى دۋلات يسابەكوۆتىڭ: «رەسەيدە كوپ وقىرمان فيلوسوفيالىق, ويلى شىعارماعا قاراعاندا كونيۋنكتۋرالىق شىعارمالارعا باس قويعانىن بايقاۋعا بولادى: كۋپرين, ءتىپتى چەحوۆتىڭ ءوزىنىڭ ورنىن دونتسوۆالار باسۋدا...» دەگەن پىكىرىنە كەلىسۋگە دە, كەلىسپەۋگە دە بولادى. ويتكەنى ادەبيەت قاشاننان ازشىلىقتىڭ مۇلكى بولدى. ءبىر كەزدەرى بارلىق ەرمەكتى كىتاپ الماستىرعان زامان بولسا, قازىر گادجەتتەردىڭ ۋاقىتى. باتىستا كوبىنەسە ايەلدەر كىتاپ وقيدى. بىراق ولار ءبىلىم الۋ ءۇشىن ەمەس, ۋاقىت وتكىزۋ ءۇشىن وقيدى. ال وسى كىتاپ وقۋ مادەنيەتتىڭ قايسىسىنا جاتادى؟ كەسىپ ايتۋ, شەشىپ ايتۋ قيىن. وقىرمانداردىڭ ءوز تالعامى, ءوز ىقىلاسى بار. بىراق كاسىبي ادەبيەتتىڭ وقىرمانى ەشقاشان جوعالعان ەمەس.
كونگرەسكە كەلگەن قىتاي جازۋشىسى حۋان چجونسيان قازاق تىلىندە بايانداما جاساپ: «مەن ون سەگىز جاسىمدا «بوتاگوزدى» وقىدىم, قازاقتىڭ قيسسا-داستاندارىن قىتايشاعا اۋداردىم» دەدى. قازاق ادەبيەتى مەن قىتاي ادەبيەتىن, وقىرماندارىن سالىستىرىپ سويلەگەن جازۋشىنى قازاقستانداعى وقۋ مادەنيەتىنە كوڭىل اۋدارىپ وتىرعان جاعداي تولقىتتى. كىتاپتىڭ جولى بۇرىن قالىپتاسقان, داڭعىل جول بولسا, وقىرمانداردىڭ جولى دا, تاريحى دا سونداي ۇزاق. كىتاپ پايدا بولعالى, وقىرمان دا بار. كىتاپ جوعالمايىنشا وقىرمان جوعالمايدى. قازاقشا سويلەگەن حۋان چجونسيان ءسوزىنىڭ اياعىن: «تاقىر جەرگە سامىرسىن ەك, تاقىر كەدەي بولساڭ, بالاڭا كىتاپ وقىت» دەپ اياقتادى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل جيىنعا كەلگەن شەتەلدىك قوناقتاردىڭ ءجون سۇراسارلىق قازاقشاسى بار ەكەن. يتاليادان كەلگەن ەدۋاردو كانەتتا دا انا تىلىمىزدە ءتىل قاتىپ, لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ «اتلانيك كودەكسىنىڭ» تۇپنۇسقادان كوشىرمەسىن كىتاپحاناعا سىيلادى.
سونداي-اق بۇل جيىندا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى ءوتتى. سوعان ارنايى كەلگەن اسقار شىڭعىس ۇلى ايتماتوۆ: «بۇل جيىننىڭ تاقىرىبى بارىمىزگە قاتىستى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ بۋىنعا. ءبىز ادەبيەتتى سۇيەتىن, كىتاپتى سۇيەتىن ورتادا تۋىپ-وستىك. كىتاپسىز, ادەبيەتسىز ءومىرىمىزدى ەلەستەتە المايمىز. بۇكىل الەمنىڭ مادەنيەتى كىتاپ نەگىزىندە قالىپتاستى. بۇكىل وركەنيەتتىڭ دىڭگەگى كىتاپ بولدى. ءبىر كەزدە كىتاپتى قالاي ساقتايمىز, كىتاپ وقۋدى قالاي جاقسارتامىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەيتىن جيىن بولادى دەپ ەشقاشان ويلاعان ەمەسپىن. بىراق وسىنداي جيىندار جاڭا ادىستەر تابۋعا جەتەلەيدى.
بۇگىنگى جيىن مەن ءۇشىن ماڭىزدى. وسى كونگرەستىڭ اياسىندا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ءوتۋى مەن ءۇشىن قۋانىشتى جاعداي. ايتماتوۆ تەك قىرعىزدىڭ جازۋشىسى ەمەس, قازاق جازۋشىسى دا. ونىڭ شىعارمالارىندا قازاق اۋىلىنىڭ, قازاقستاننىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. وسى ءساتتى پايدالانىپ ايتماتوۆتار اۋلەتىنىڭ اتىنان العىس ايتامىن. قازاق حالقى اكەمدى ارقاشان ءوز تۋىسىنداي جاقسى كورىپ, ءاردايىم ەسكە الىپ جۇرەدى, راحمەت!» دەدى.
* * *
كىتاپ – وركەنيەت. كىتاپ وقۋ – مادەنيەت. كىتاپحانا – وسى اسىل ۇعىمدار توعىسقان التىن وردا. ۋاقىت كەرۋەنى العا تارتقان سايىن وسى ءۇش ۇعىمنىڭ دا قادىرى ارتىپ, باعالانا تۇسپەك. ءبىلىمدى, بەيبىت, باقىتتى ەل بولۋدىڭ تاعى ءبىر جولىن ۇسىندى كونگرەسكە قاتىسۋشىلار. ول – كىتاپتان قول ۇزبەۋ...
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»