كيەلى جەرلەر, قاسيەتتى ورىندار جايلى ۇلاعاتتى ۇعىمداردى, تانىمدىق تاقىرىپتاردى جاس ۇرپاق ساناسىنا قانشالىقتى دەڭگەيدە ءسىڭىرىپ ءجۇرمىز دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ويلاساتىن ماسەلەلەر از ەمەس.
ەلىمىز ەسكەرتكىشتەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىزىمىنە وبلىس بويىنشا 600-گە تارتا تاريحي جانە مادەني جادىگەرلەر ەنگەن. ولاردىڭ 8-ءى رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە. قالعاندارى جەرگىلىكتى ساناتتا بولعانىمەن, كەيبىرىنىڭ قورعالۋى, قالپىنا كەلتىرىلۋى كوڭىل كونشىتە بەرمەيدى. ءتىپتى تۇرعىندار جەرگىلىكتى جەرلەردەگى قاسيەتتى ورىندار تۋرالى تەرەڭ بىلە بەرمەيدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. بايقارا سەكىلدى ەسكىلىكتىڭ ەسكىرمەس ەرەكشە قورعانى قاي اۋماقتا ورنالاسقان دەگەن قاراپايىم سۇراعىمىزعا ۇلكەندەردىڭ وزدەرى كىبىرتىكتەي جاۋاپ بەرەدى. كەمەل اقىشەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ەكسپەديتسيا شال اقىن اۋدانى اۋماعىنان ارعى بابالارىمىز سكيف, ساق تايپالارى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردى دالەلدەيتىن باعا جەتپەس ارحەولوگيالىق قازبالاردى تاۋىپ, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى بەسىنشى عاسىر جادىگەرىنە جاتقىزىلعانىن جاستارىمىز بىلمەي جاتسا قانداي كىنا ارتۋعا بولادى؟ باردى باعالاي, قولداعىنى قۇنتتاي بىلمەيتىن سامارقاۋلىقتىڭ ءتۇپ تامىرى نەدە دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ بارىسىندا شەشىمىن تابۋى ءتيىس ماسەلەلەردىڭ از ەمەستىگىنە كوز جەتكىزدىك. تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان بەرى وڭىردە ءومىر سۇرگەن تۇلعالاردىڭ, بابالارىمىزدىڭ ءىزى قالعان, قورىمدارى جاتقان, بەلگىلەر تۇرعىزىلعان كيەلى جەرلەرگە ءتاۋ ەتۋ, تاريحىن, قازىرگى جاعدايىن تانىپ-ءبىلۋ ماقساتىمەن تانىمدىق ەكسپەديتسيالاردىڭ وتە سيرەك ۇيىمداستىرىلۋى, وعان قارجى تاپشىلىعىنىڭ كولدەنەڭ تارتىلۋى سىنىققا سىلتاۋ بولماسا كەرەك. ەشقانداي ءتالىم-تاربيەسى جوق ءبىر كۇندىك مادەني شارالارعا سۋشا شاشىلاتىن قارجى ۇلتتىق مۇددەنىڭ جوعىن جوقتاپ, جىرتىعىن جاماۋعا كەلگەندە جەتپەي قالاتىنى قالاي؟
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا جاۋاپتى ۆەدومستۆو باسشىلارى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا اتاپ وتىلگەندەي تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن جەتە ەسكەرمەۋىندە جاتسا كەرەك. سوڭعى كەزدەرى ارحەولوگتار دا شالعاي ەلدى مەكەندەرگە ات ءىزىن سيرەك سالاتىن بولىپ ءجۇر. ال «تۋعان جەر» جوباسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلىپ, بىرقاتار اۋىلداردى قامتىعان «تاريحى تەرەڭ – كيەلى قىزىلجار» اتتى ەكسپەديتسيانىڭ العاشقى ساپارى تاريحي-مادەني مۇرالارىمىزدى زەرتتەپ, ناسيحاتتاۋدان, قۇندى زاتتار قورىن تولىقتىرۋدان باستالدى. بيىل قوعامدىق ۇيىم رەتىندە قۇرىلىپ, ىسكە كىرىسكەن «سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ اسسوتسياتسياسى» بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ەركىن شالكەنوۆ اققايىڭ, اقجار, قىزىلجار, تايىنشا, ءۋاليحانوۆ اۋداندارىندا مەملەكەتتىك مۋزەي بولىمشەسى بولماعاندىقتان, ادەيى تاڭداپ الىنعانىن, وسى سالانى دامىتۋعا اتسالىسۋ, مارتەبەسىن كوتەرۋ, كوشپەلى كورمە وتكىزۋ, ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋ, سونىمەن قاتار قۇندى ماتەريالدار, قىمبات جادىگەرلەر جيناستىرۋ بويىنشا ىسساپارعا شىعىپ كەلگەندەرىن, ولجالى ورالعاندارىن جەتكىزدى.
– تايىنشا اۋدانىنا قاراستى ۆيشنەۆكا ەلدى مەكەنىندە بولعانىمىزدا تۇرعىندار ءبىر مەملەكەتتىك قۇجاتتى سىيعا تارتتى. 1954 جىلعا دەيىن ءۇش ءالىپبيدىڭ قولدانىلىپ كەلگەنى تاڭدانارلىق. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى سول, كيريلليتسا ەنگىزىلسە دە, لاتىن الىپبيىنە تىيىم سالىنباعانىن اڭعارۋعا بولادى. 70 جىلدىق تاريحى بار اعاشتان جاسالعان توقىما ستانوگى ءالى دە جۇمىس ىستەيدى. م.جۇماباەۆ اۋدانى قۇرالاي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قانات ەسسەكوۆ, اقجار اۋدانى تالشىق كەنتىندە تۇراتىن ءلاززات جۇسىپبەكوۆا ءوز قولونەر بۇيىمدارىن تارتۋ ەتتى. ءبىر بايقاعانىمىز, ەل ىشىندە بۇگىندە وتە از كەزدەسەتىن ۇلتتىق ونەر ىسمەرلەرىنىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ جاساعان تۋىندىلارى, جانكەشتى ەڭبەكتەرى ەلەنە بەرمەيتىن سىقىلدى, – دەيدى ە.شالكەنوۆ ساپار جايلى سىر شەرتىپ.
باستى پروبلەمانىڭ ءبىرى – قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ شەكتى مولشەردە ۇتىپ العان گرانت شەڭبەرىندە عانا جۇمىس جاسايتىنى. وسى سەبەپتى قاسيەتتى دە كيەلى جەرلەردىڭ دەنى شالعاي اۋىلداردا ورنالاسقاندىقتان قارجىلىق جاعىنان قولبايلاۋلار از ەمەس. ونى العاشقى ساپار بىردەن بايقاتقان. جۇرتشىلىقتان قۇندى زاتتاردى ساتىپ الۋعا قالتالارى كوتەرە بەرمەيتىنى سوندىقتان. دۇنيەجۇزى قازاقتارى ۇيىمى وبلىستىق بولىمشەسىنىڭ توراعاسى, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى ساعىندىق ءسالمۇرزيننىڭ پىكىرىنشە, ۇنەمى بۇيىرا بەرمەيتىن گرانتقا عانا يەك ارتۋ جەتكىلىكسىز. سوندىقتان ء«بىر تەرىنىڭ پۇشپاعىن بىرگە يلەسىپ» وتىرعان مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسى تاراپىنان, بولماسا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىمدا. ايتپەسە, جاقسى باستامانىڭ ءورىس تاپپاي قالۋى ابدەن ىقتيمال.
ەكسپەديتسيانىڭ ءبىر ماقساتى شەكارالاس ايماقتاردى دا قامتۋ بولعانىمەن, ازىرگە ورىندالماس ارمان كۇيىندە قالىپ وتىر. ومبى وبلىسىندا 200-گە جۋىق قازاق اۋىلىنان 35-ءى عانا قالعان. ءتۇرلى زوبالاڭ جىلدارى امالسىز رەسەيگە قاراي كوشكەن اتالارىمىز اشتان ولمەۋ, كوشتەن قالماۋ ءۇشىن باعالى جادىگەرلەردى ارزانعا بەرگەن. ءالى كۇنگە دەيىن كونەنىڭ كوزىندەي ساقتاپ وتىرعان وتباسىلار بار. جاستار ولاردىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلە بەرمەيتىندىكتەن قوقىسقا لاقتىرا سالاتىن جايتتار از ۇشىراسپايدى. 120 جىلدىق تاريحى بار قويانباي ەلدى مەكەنى ماڭىنان اكيناك قانجار تابىلعانىمەن, كىمنىڭ قولىندا كەتكەنى بەلگىسىز. بۇعان دەيىن تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە قۇندى زاتتاردى قولما-قول اقشاعا ساتىپ الۋ قۇقىعى بەرىلىپ كەلسە, ەندى بۇل جۇمىستاردى راسىمدەۋ باسقا زاڭدى تۇلعاعا جۇكتەلگەلى بىرقاتار قيىندىق تۋىنداعان. جامبىل اۋدانى ي. شۋحوۆ اتىنداعى مۋزەي ءۇيىنىڭ ديرەكتورى دانيار ماكەنوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن توپ بىرنەشە اي بويى 20 ەلدى مەكەندى ارالاپ, قاراجات ازدىعىنان جارتى جولدان كەرى ورالۋلارىنا تۋرا كەلگەن.
قازاقستاننىڭ تورتكۇل دۇنيەنى تامساندىرىپ وتىرعان سان عاسىرلىق عاجاپ ارحيتەكتۋرالىق-تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن ءسوز ەتكەندە ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ ءبىر باستاۋى سانالاتىن بوتاي قونىسى الدىمەن ويعا ورالاتىنى انىق. بىراق ەنەوليت داۋىرىنەن قالعان ەجەلگى ادامدار مەكەنىندە جوبا بويىنشا اشىق اسپان استىندا مۇراجاي اشۋ, عىلىمي ورتالىق, اكىمشىلىك-شارۋاشىلىق عيمارات, قوناقۇي, مۇراجاي, جىلقى مۇسىندەرىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارلانعانمەن, ءىستىڭ اياعى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ باسىم. ويتكەنى قاراجات بولىنبەگەندىكتەن بەلگىلەنگەن شارالاردىڭ قاعاز جۇزىندە قالعانى بايقالادى. مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنعان قاسيەتتى ورىننىڭ جاي-كۇيى وسىنداي بولسا, باسقا كيەلى نىساندار جونىندە ءسوز قوزعاۋ ارتىقتىق ەتەدى. وبلىس بويىنشا كيەلى جەرلەر كارتاسىنا تاريحي-رۋحاني ماڭىزى زور 20 نىسان ەنگىزگەن, التاۋى رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە بولدى. ولار بەس مىڭ جىلدىقتان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى كەزەڭدى قامتيدى. ەل تاريحىندا وسىناۋ كوركەم, رۋحاني, قاستەرلى جەرلەرىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس جەلىسى بۇرىن-سوڭدى جاسالماعانىن ەسكەرسەك, بۇل يدەيانىڭ ءتۇپ توركىنى حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ مىزعىماس نەگىزىن قۇرايتىنىن جاس بۋىن بويىنا سىڭىرە بىلۋگە ءبارىمىز اتسالىسۋىمىز كەرەك, دەدى اڭگىمەلەسكەنىمىزدە مۇراعات ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆا.
عالىمداردىڭ, ولكەتانۋشىلاردىڭ تالقىلاۋىنان وتكەن كارتا اۋقىمى بولاشاقتا تولىقتىرىلماق. ولاردىڭ ىشىندە قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلارعا ارنالعان مەموريالدىق كەسەنە قازاقستان حالقى بىرلىگىنىڭ سيمۆولى تارىزدەس. ايعانىم قونىسى دا ساۋلەت ونەرىنىڭ ايشىقتى بەلگىسى سانالادى. سولاي بولا تۇرا ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق مول مۇرالارىمىزدى ناسيحاتتاۋ ارقىلى تۋريستەر اعىنىن كوبەيتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدىڭ ورنىنا ءالى دە بەيقامدىق تانىتۋ جاراسپايدى. بۇلاي تاۋسىلا سويلەۋىمىزدىڭ ءبىر سىرى, وڭىردە «ەجەلگى تارازدىڭ قازىنالارى» اتتى كورمە ءوتىپ, جاستار ەكى مىڭجىلدىق تاريحى بار شاھار كوشىپ كەلگەندەي ۇلكەن اسەر الدى. سول سياقتى «ازىرەت ءالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق مۋزەيى ۇسىنعان «كيەلى تۇركىستان» كورمەسىندە ارحەولوگيالىق, نۋميزماتيكالىق, كونە زامانداردا قولدانىلعان قارۋ-جاراق, ەتنوگرافيالىق ەكسپوناتتار دا ۇلكەن ىقىلاس تۋدىردى. وبلىسارالىق بايلانىستار كوكجيەگىن كەڭەيتكەن دۇرىس. بۇعان قوسا وڭىردەن تىسقارى جەرلەردە كوشپەلى كورمەلەر ۇيىمداستىرىلسا ۇتىلمايتىنىمىز انىق. وعان تارازدىقتار مەن تۇركىستاندىقتاردىڭ تاجىريبەسى – بىردەن-ءبىر مىسال.
بابالاردان قالعان ۇلى مۇرالار كيەلى جەرلەر كارتاسىنا ەنگەن نىساندارمەن عانا شەكتەلمەسە كەرەك. وبلىس ورتالىعىنىڭ ءبىر وزىندە ىرگەتاسى وتكەن عاسىرلاردا قالانىپ, حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ساۋلەتتى عيماراتتار از ەمەس. ءبىر وكىنىشتىسى, كوبى جەكەمەنشىك يەلەرىنە بەرىلگەندىكتەن كۇتۋسىز قالعانى انىق اڭعارىلادى. سولاردىڭ ءبىرى كوپەس يانگۋزاروۆ تۇرعىزعان «قالىڭدىق ءۇيىنىڭ» بۇگىنگى جايى ادام جىلارلىق حالدە. وسىدان ەكى جىل بۇرىن 60 ميلليون تەڭگەنىڭ كۇردەلى جۇمىستارى ساپاسىز جۇرگىزىلگەندىكتەن, باياعى تاز قالپىنا قايتا تۇسكەن. جۇرتشىلىقتىڭ جەرگىلىكتى كيەلى كارتا تىزىمىنە توقسان بي, ءسۇيىر, سارى باتىرلاردىڭ كەسەنەلەرى دە ەنسە دەگەن وتىنىشتەرىن ءجيى ەستىپ ءجۇرمىز. ولار جايلى جيناستىرىلعان قۇجاتتار جەتكىلىكتى. م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بەلگىلى عالىم زارقىن تايشىباي ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اۋقىمدى ولكەتانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ مىندەتى قويىلعانىن, بۇل ورايدا ءپاتريوتيزمنىڭ ەڭ جاقسى ۇلگىسى ورتا مەكتەپتە تۋعان جەردىڭ تاريحىن وقۋدان كورىنىس تاپسا يگى دەگەن ۇسىنىسىن العا تارتا وتىرىپ, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ تۋعان جەر تۋرالى تولعانىستارى, اتامەكەننىڭ ءار تاسى مەن توبەشىگى, ايناداي جارقىراعان كولدەرى مەن شوق-شوق توعايلارى جايلى جازعان جازبالارى وتانسۇيگىش وقۋلىعىنداي جەتەلەپ وتىراتىنىنا ناقتى مىسالدار كەلتىردى. سابەڭ ءبىر جازباسىندا «پەتروپاۆلعا كەلىپ سۇراستىرسام, جامانشۇبار جەرىنىڭ قاي سوۆحوزعا قاراۋىن بىلەتىن ادام جوق ەكەن» دەي كەلىپ, ويشا قۇرعان جوسپارى بويىنشا ساعىنىشىن باسىپ, كوكىرەك كەرە تىنىستاپ, قازاق دالاسىنىڭ وگەي ۇلدارى تۇسىنە بەرمەيتىن كوركەم كەلبەتىن, ءوزى ەجەلدەن جاڭىلمايتىن جول سورابىن قاعازعا تۇسىرگەن. ولاردىڭ اراسىندا بۇگىلىم, التاي-مۇرات, قورجىنكول, ۋاق-شوعا, باتپاقكول, وتەي-ءداۋىش, مامەك, اڭداماس, شالىڭكە سەكىلدى گەوگرافيالىق كارتادان جوعالىپ كەتكەن اتاۋلار ۇشىراسادى. مەنىڭشە, «سابەڭ جولى» تۋريستىك مارشرۋتقا سۇرانىپ-اق تۇر. تۇنىپ تۇرعان شەجىرە دەرسىڭ. وزگە دە قالامگەرلەردىڭ, زەرتتەۋشىلەردىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى تۋرالى «توپونيميكا» دەپ اتالاتىن عىلىمنىڭ تانىمدىق, تاربيەلىك ماڭىزىنا نازار اۋدارىلىپ, وقۋلىقتارعا ەنسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. حالىق تاراپىنان قويىلعان جەر-سۋ اتتارى – تاريحي تولقۇجاتىمىز. وكىنىشكە قاراي, ءوڭىردىڭ توپونيميكالىق كەڭىستىگىندە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر كوپ. جەر-سۋ اتاۋلارىن جيناقتاپ, رەتتەۋ, ءبىر ىزگە كەلتىرۋ, دۇرىس تاڭبالاۋ, تاريحي اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ, ايماقتىق سوزدىكتەر شىعارۋ, گەوگرافيالىق اتاۋلار كاتالوگىن قۇراستىرۋ – وسىنىڭ ءبارى جيناقىلىقپەن, جۇيەلىلىكپەن ورىندالسا, جاستار ءۇشىن جالپىۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ ناعىز وزەگىنە اينالار ەدى. بۇل ورايدا جەر جاعدايىن جاقسى بىلەتىن ولكەتانۋشىلارمەن, اقساقالدارمەن, ءتىل ماماندارىمەن اقىلداسۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. ءار وبلىستىڭ توپونيميكاسىنا زەر سالىپ, اتامەكەن اتاۋلارىنا وتانسۇيگىشتىك تاربيەلەۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قاراپ, ءتىل ءبىلىمى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, پەداگوگيكا, تاريح, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارى باعىتتارى بويىنشا دا قايتا زەردەلەگەن ءجون. ءار جاس جەتكىنشەك ءوز وتانىن ماقتان ەتكەندە اۋىلىنىڭ, وزەنى مەن كولىنىڭ, توبەسى مەن تاۋىنىڭ قالاي اتالعانىن ءبىلىپ وسسە, تاريحي جادىگەرلەرگە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارارى ەش كۇمان تۋدىرمايدى, دەگەن تايشىباي سىزدىق ۇلىنىڭ سوزىنە الىپ-قوسارىمىز جوق.
ء وڭىردىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى ءونىپ-وسكەن ەلدى مەكەندەر دە قاسيەتتى جەرلەر رەتىندە قامقورلىققا بولەنىپ, لايىقتى مارتەبەسىن السا دەگەن ۇسىنىس-تىلەكتەر دە نەگىزسىز ەمەس. تاريحي تانىمى مەن تاعىلىمى ۇشان-تەڭىز ايماقتىڭ ءبىرى –ايىرتاۋ اۋدانى. وسى جەردەگى سىرىمبەت تاۋىنىڭ ءبىر بوكتەرىندە اقان سەرى تۋعان. سەرىنىڭ اتاقونىسى – كەڭاشى, بۇگىندە اقان سەرى اۋىلى اتالادى. وسىدان 20 جىل بۇرىن 200-دەن استام ادام تۇرسا, بۇگىندە ۇشتەن ەكىسى باسقا جاققا قونىس اۋدارعان. 65 كوتتەدجدىڭ 47-ءى قاڭىراپ بوس تۇر. جانعا قاتتى باتاتىنى, قولادان قۇيىلىپ, مارمارتاسپەن كومكەرىلگەن «اقان سەرى-قۇلاگەر» كوپفيگۋرالى ساۋلەتكەرلىك كومپوزيتسياسىنىڭ ابدەن توزعانى بايقالادى. جالعىزتاۋداعى ساندىباي بۇلاعى بويىندا ورنالاسقان ۇكىلى ىبىراي اۋىلىندا توعىزجىلدىق مەكتەپ جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. تۋعان جەرگە تۋىن تىگۋدى ماقسات ەتكەن قالتالى ازاماتتار تابىلىپ جاتسا, ارۋاق ريزا بولار ەدى. ايعانىم حانشا قونىسىنداعى «تورە زيراتى» جۇتاپ تۇرعان ەدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن اۋدان اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن قابىرگە ەڭسەلى كەسەنە ورناتىلىپ, ايشىقتى ورىنعا اينالدى. اۋىلدىقتار وسىنداعى شوقاننىڭ ەسكەرتكىشىن دە ب ۇلىنۋدەن امان الىپ قالىپتى. ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى ىسپەتتەس تاريحي تۇلعالار دۇنيەگە كەلگەن ەلدى مەكەندەردى ساقتاپ قانا قويماي, تۇلەتۋدىڭ ايماقتىق باعدارلاماسىن جاساپ, قاراجات قاراستىرۋدىڭ مەزگىلى ءپىسىپ جەتكەن سەكىلدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى