الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا قازىر بۋىرقانعان وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر. اۋقىمى جاعىنان مۇنداي وزگەرىستەر الەمدە كاپيتاليزم ورناپ, اۋىل شارۋاشىلىعى العاش رەت مەحانيكالاندىرىلا باستاعان كەزدەن باستاپ بولعان ەمەس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سالاداعى قازىرگى وزگەرىستەردى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قارىشتاپ دامۋى ناتيجەسىندە پايدا بولىپ, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جۇزەگە اسا باستاعان رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر دەپ ايتۋعا بولادى.
ولار ەكپىن العان سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى «وزگەرىستەرگە باياۋ بەيىمدەلەتىن ەڭ كونسەرۆاتيۆتى سالا» دەگەن عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ, سانادا ابدەن سۇرلەنىپ بەكىگەن بۇرىنعى تۇسىنىكتىڭ ءوزى جوققا شىعارىلۋدا. ءسويتىپ بۇل سەكتور وسى ىستە الەۋەتى مول ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ كەلەشەگى مىعىم ەڭ پروگرەسسيۆتى سالالارىنىڭ بىرىنە اينالۋدا.
ەلباسىنىڭ بۇل ماسەلەگە كۇنى بۇرىن ءمان بەرىپ, سالانى تسيفرلاندىرۋ تۋرالى ەل ۇكىمەتىنىڭ الدىنا جاڭا ماقسات پەن مىندەت بەلگىلەۋىنىڭ ناتيجەسىندە وسى وزگەرىستەر ءدۇمپۋى قازاقستاندا دا سەزىلە باستادى. ەلىمىز كەڭەس وكىمەتى كەزىندە جۇرگىزىلگەن مەحانيكالاندىرۋدان كەيىن ءبىرىنشى رەت الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس كەڭ اۋقىمدى جۇمىستاردى قولعا الىپ, سالانى اۆتوماتتاندىرۋ, روبوتتاندىرۋ, ەلىمىزدەگى عارىش قىزمەتىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانا وتىرىپ مونيتورينگتى سپۋتنيك ارقىلى جۇرگىزۋ, سالاعا قىزمەت كورسەتۋدى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋ ماسەلەلەرىنە ءمان بەرۋدە. ونىڭ العاشقى ناتيجەلەرى قازىردىڭ وزىندە بوي كورسەتە باستاعاندىعىن ءبىز وسىنىڭ الدىنداعى «ەسەپكە قۇرىلعان ەگىنشىلىك» اتتى ماقالادا جازىپ (6 تامىز, 2018 ج.) الەمدە ورىن الا باستاعان وزىق ءۇردىس – دالمە-ءدال ەگىنشىلىكتىڭ ەلىمىزدە ورنىعۋ جايىن بايانداعان ەدىك. ەندى مال شارۋاشىلىعىنداعى وسىنداي جاعىمدى جاڭالىقتارعا توقتالماقپىز. بۇل قانداي جاڭالىقتار؟
ماسەلەن, تۇركىستان وبلىسىنىڭ ورداباسى اۋدانىنداعى «بورتە ميلكا» جشس-ءنىڭ روبوتتاندىرىلعان تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى بۇگىندە ەلىمىزدە جاڭا تەحنولوگيالىق تۇرعىدا جاراقتاندىرىلعان ەڭ الدىڭعى قاتارلى ءۇش شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بۇل فەرمادا ءسۇت باعىتىنداعى 400-دەن استام «گولشتەين» تۇقىمداس ساۋىن سيىرلارى باعىلۋدا. بۇزاۋلارىمەن قوسا العاندا ونىڭ سانى قازىر 700-دەن اسىپ ءتۇستى.
مۇندا شۆەد ءوندىرىسىنىڭ ەڭ سوڭعى تەحنولوگيالارى ورناتىلعان. سيىرلاردى روبوتتار ساۋادى, مالدىڭ كۇتىمىن دە روبوتتار جاسايدى. روبوت سيىرلاردى جۋىپ, شايىپ دەنەسىن تازا ۇستايدى. ال مالدىڭ كۇتىمى مەن دەنساۋلىق جاعدايى, الىناتىن ءسۇتتىڭ ساپاسى مەن كولەمى ءبىر جەلىگە بىرىكتىرىلگەن كومپيۋتەرلىك قۇرالدار ارقىلى باقىلانىپ, باسقارىلادى. ءار سيىردىڭ قۇلاعىنا چيپ ورناتىلعاندىقتان ەسەپتىڭ ءبارى تولىقتاي جۇرگىزىلىپ, ارقايسىسى تۋرالى اقپارات بازاسى قالىپتاسادى. ەگەر جازدىگۇنى ىستىق بولسا, مال تۇراتىن كەشەننىڭ قابىرعالارى دەرەۋ اۆتوماتتى تۇردە جابىلىپ, جەلدەتكىش ىسكە قوسىلادى. ءىرى قارانىڭ استىن تازالاۋ دا اۆتوماتتاندىرىلعان.
وسىنداي قامقورلىققا سايكەس مۇنداعى ءمۇيىزدى ءىرى قارانى كۋرورتتا جۇرگەندەي دەپ ازىلدەۋگە بولار. ءازىل بولسا دا, وسىنىڭ ءبارى شىندىق. سيىرلاردى ماجبۇرلەپ ساۋ, ماجبۇرلەپ ازىقتاندىرۋ مۇلدەم جوق. جەلىنى سۇتكە تولعان كەزدە ولار ساۋ اپپاراتتارى – روبوتتارعا قاراي وزدەرى-اق ۇمتىلادى. ويتكەنى ساۋىلماس بۇرىن ولاردىڭ جەلىندەرى جىلى سۋمەن اۆتوماتتى تۇردە جۋىلىپ, سۇرتىلەدى. جەلىنىن ءسۇت كەرنەگەن سيىر روبوت ساۋا باستاعان كەزدە تاعى راقاتتانادى. وسى ارەكەتتەردىڭ ءبارى دۇرىس ءيىپ, ساپالى ءسۇت بەرۋىنە ىقپال ەتەدى.
اتالعان جاعدايعا وراي كەيدە التى بىردەي ساۋىن ستانوگىنىڭ الدىندا ۇزىن-سونار كەزەك تە پايدا بولىپ قالادى. ءبىر قىزىعى, جەلىنى تولماعان سيىر روبوتقا جىبەرىلمەيدى. ونىڭ بارلىعىن سيىرعا ورناتىلعان ەلەكتروندى قوندىرعى رەتتەپ وتىرادى. ال اۆتوماتتاندىرىلعان جەمدەۋ قوندىرعىسى ءار سيىردىڭ بەرگەن سۇتىنە قاراي جەم بەرەدى. ياعني, كوبىرەك ءسۇت بەرگەن سيىر جەمدى دە كوبىرەك جەيدى. مىنە, جۇيەلى قايتالانىپ وتىراتىن وسىنداي ۇدەرىستەن كەيىن مال ەكەش مالدىڭ ءوزى اقىلدى دا ءتارتىپتى بولماي قايتسىن؟!
«بورتە ميلكادا» باعىلاتىن ءار سيىر كۇنىنە 30 ليتر ءسۇت بەرەدى. اراسىندا كۇنىنە 50 ليترگە دەيىن ءسۇت بەرەتىن ءىرى قارالار دا بار.
ارينە ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا وسىنىڭ ءبارى ەرتەگى سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. بۇل كورىنىس ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەلىمىزدە قالىپتاسۋى ءتيىس «اقىلدى» مال شارۋاشىلىعىنىڭ باسى عانا. بولاشاقتاعى «اقىلدى» مال شارۋاشىلىعى «بورتە ميلكا» سەكىلدى كوپتەگەن «اقىلدى فەرمالاردان» قۇرالاتىن بولادى. فەرمالار ءبىر اقپاراتتىق جۇيەگە بىرىكتىرىلەتىندىكتەن, ونداعى ساۋىلعان ءسۇتتىڭ كولەمى مەن ساپاسى جونىندەگى مالىمەتتەر تۇتىنۋشىلارعا دەرەۋ جەتكىزىلىپ وتىرادى.
ارينە «اقىلدى فەرمانىڭ» ارەكەتى مۇنىمەن دە بىتپەيدى. سيىرلاردان ساۋىلعان تازا ءسۇت ودان ءارى كۇتىپ-باپتالىپ, ساپاسى كەلىستىرىلىپ, وڭدەۋ وندىرىسىنە جىبەرىلەدى. وسى جەردە قايماق, سارى ماي, ىرىمشىك, بالمۇزداق جانە باسقا دا ونىمدەرگە اينالىپ, تۇتىنۋشىلارعا قاراي جول تارتادى. ياعني, «اقىلدى فەرمالار» وڭدەۋ وندىرىسىمەن تىعىز بايلانىستا نەمەسە ءبىر تسيكلعا بىرىكتىرىلىپ جۇمىس ىستەيدى. ءسويتىپ, سيىردىڭ جايىلىم كەزىندەگى كۇيسەگەن ءشوبى كوپ كەشىكپەي-اق داستارقانعا قويىلاتىن دايىن تاعامعا اينالىپ شىعا كەلەدى.
قازىر وسى ماقساتتا «بورتە ميلكانىڭ» قاسىنان ونىڭ ءسۇت زاۋىتى سالىنۋدا. فەرماداعى سيىرلاردان كۇنىنە 27-30 توننا ءسۇت ساۋىلسا, زاۋىتتىڭ كۇندىك قۋاتى 50 توننا ءسۇت وڭدەۋگە نەگىزدەلىپ وتىر. زاۋىت ءوزىنىڭ باسى ارتىق وندىرىستىك قۋاتىن فەرما ماڭايىندا ورنالاسقان شارۋا قوجالىقتارىنان ءسۇت قابىلداۋ ارقىلى تولتىرماق. ءسويتىپ فەرما وزىنە جاقىن جەردە شوعىرلانعان شارۋا قوجالىقتارى مەن شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ دامۋىنا دا ءوز ۇلەسىن قوسپاق. بۇل زاۋىت تا تولىقتاي اۆتوماتتاندىرىلعان جاعدايدا جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
«بورتە ميلكا» تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلتايشىسى نۇرالى ابىشەۆ تىڭنان تۇرەن سالعانمەن تەڭ ءىستى العا باستىرۋدا ەل ۇكىمەتى قابىلداعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى باعدارلامالاردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەندەرىن ايتادى. «قازىر تاعى ءبىر باعدارلاما باستالىپ جاتىر. ۇكىمەتتىڭ كىشى كاسىپورىنداردى بىرىكتىرۋ باعىتىنداعى باعدارلاماسى ءبىزدىڭ اينالامىزداعى شاعىن قوجالىقتار وندىرگەن ءسۇتتى ءوزىمىزدىڭ زاۋىتقا ساتىپ الىپ, وڭدەۋ كولەمىن كەڭەيتۋىمىزگە جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى» دەيدى ول.
سونىمەن «بورتە ميلكا» جشس-تىڭ «اقىلدى فەرماسىن» دامىعان ەلدەردەگى دالمە-ءدال مال شارۋاشىلىعىن, ياعني «اقىلدى اۋىل شارۋاشىلىعىن» قۇرۋداعى ەلىمىزدىڭ العاشقى ناقتى قادامدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاۋعا بولادى. وسىنداي ءىستى ودان ءارى دامىتۋعا ەلىمىزدىڭ الەۋەتى دە جەتكىلىكتى.
ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ارمان ەۆنيەۆ ۇكىمەتتە جاساعان بايانداماسىندا ەلىمىزدەگى تابيعي جايىلىمداردىڭ جالپى كولەمى 180 ملن گەكتاردى قۇرايتىندىعىن, قازاقستان بۇل كورسەتكىش بويىنشا الەمدە قىتاي, اۋستراليا, اقش, برازيليا ەلدەرىنەن كەيىن بەسىنشى ورىن الاتىندىعىن, ەگەر ءىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا بىلسە اتالعان اۋماقتا 25 ملن شارتتى مال باسىن وسىرۋگە بولاتىندىعىن ايتقان-دى.
1 شارتتى مال باسى دەگەنىمىز, شامامەن العاندا, 1 سيىر نەمەسە 10 قوي. سوندا 180 ملن گەكتار جەرىمىزگە 25 ملن ءمۇيىزدى ءىرى قارا نەمەسە 250 ملن قوي وسىرۋگە بولادى ەكەن. ارينە بۇل تىم ۇلكەن كورسەتكىش. ويتكەنى بىزدە وسى جايىلىمدىقتاردىڭ ءبارى بىردەي سۋلاندىرىلماعان. جالپى, 110 ملن گەكتار جەردە سۋ كوزدەرى بار دەپ ەسەپتەلەدى ەكەن. مۇندا كەمىندە 12 ملن شارتتى مال باسىن وسىرۋگە بولادى. وسى كورسەتكىشتىڭ ءوزى بىزگە جەتىپ ارتىلادى. ويتكەنى قازاقستان جەرىندە 50 ملن قوي ءوسىرۋ كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ دە قولىنان كەلمەگەن بولاتىن.
ەكىنشىدەن, ەلىمىزدە «اقىلدى» اۋىل شارۋاشىلىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە قارجى تاۋىپ, شەتەلدىك جاڭا تەحنولوگيالاردى اكەلۋمەن قاتار, مالدىڭ سەنىمدى جەم-ءشوپ بازاسىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ويتكەنى ونداعى مالدار كوپ جاعدايدا قولدان ازىقتاندىرىلاتىندىعىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. ماسەلەن, گوللانديا بار-جوعى 41 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماعىمەن جانە بار بولعانى 4,5 ملن ءمۇيىزدى ءىرى قاراسىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋدە الەمدە ەكىنشى ورىن الادى. سونىڭ ىشىندە ماي مەن ىرىمشىك, قاتىق شىعارۋ جونىنەن ەۋروپادا العاشقى ورىنداردىڭ ءبىرىن ەنشىلەيدى.
«گوللانديا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىنان جىلىنا 100 ملرد دوللارداي كىرىس تابادى. سەبەبى مۇندا ءبارى جولعا قويىلعان. سالاعا «اقىلدى تەحنولوگيالاردى» ەنگىزۋ ءىسى جىلدان جىلعا دامىپ كەلەدى. قازىر گوللانديا وزدەرى جاساپ شىعارعان وسىنداي تەحنولوگيالاردى سىرتقا ساۋدالاۋ ارقىلى دا مول تابىس تاۋىپ وتىر. ياعني, مۇنداي ءىس اگرارلىق, تەحنيكالىق عىلىمنان باستاپ اۋىلداعى شارۋا قوجالىقتارىنا دەيىن جان-جاقتى ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك. ولاردى قاناتتاندىراتىنداي شارالار قولعا الىنۋى قاجەت. ايتپەسە ەلىمىزدىڭ مال وسىرۋدەگى تابيعي الەۋەتى الاقانداي گوللاندياعا قاراعاندا الدەقايدا زور ەكەندىگى انىق. ولقىلىقتى «اقىلدى اۋىل شارۋاشىلىعىن» ۇيىمداستىرۋ ارقىلى عانا تولتىرا الامىز» دەيدى ەلىمىزدە «اقىلدى اۋىل شارۋاشىلىعىنا» نەگىزدەلگەن دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ جونىندە تۇجىرىمداما ازىرلەگەن عالىم وڭعاربەك الىپبەك.
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اقىلبەك كۇرىشباەۆ تا ەلەكترونيكا مەن ەلەكتروتەحنيكا سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرىن ۇتىمدى قولدانۋدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى.
قازىرگى اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەر بۇرىن ادامدار قولىمەن ىستەلگەن جۇمىستاردى كومپيۋتەر ارقىلى مىڭداعان شاقىرىمنان باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. مىسالى, كومپيۋتەر ادامعا قاراعاندا جەرگە قانداي تىڭايتقىش كەرەك, قانشا سۋارۋ كەرەك ەكەنىن ءدال ەسەپتەيدى. بۇل تىڭايتقىشتاردى قولدانۋدى 30 پروتسەنتكە ازايتۋعا, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن ارزانداتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءارى قورشاعان ورتا ءۇشىن دە قاۋىپسىز. وسىنداي وزىق تەحنولوگيالارمەن تانىسىپ, ونى قازاقستان جاعدايىنا بەيىمدەۋ قاجەت. دەمەك زامان تالابىنا ىلەسۋ ءۇشىن اگرارلىق عىلىمدى قوسا دامىتۋ قاجەت. ءبارىن بىردەي كوشىرىپ اكەلە سالامىز دەۋگە دە بولمايدى. سەبەبى اۋىل شارۋاشىلىعى ءتىرى ورگانيزمدەرمەن جۇمىس ىستەيتىن سالا», دەيدى ول.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, 60 سيىرى بار شاعىن فەرمادا ءسۇت ساۋدى روبوتتار ارقىلى جۇرگىزۋ فەرمەردىڭ 2 ساعات ۋاقىتىن, ال اۆتوماتتاندىرىلعان تەحنولوگيالىق جۇيە ارقىلى مالدى ازىقتاندىرۋ تاعى 3 ءۇش ساعات ۋاقىتىن ۇنەمدەيدى ەكەن. ەگەر قالدىقتاردى شىعارۋ ءىسى اۆتوماتتاندىرىلعان بولسا, تاعى ءبىراز ۋاقىت ۇنەمدەلەدى. شەتەلدىك فەرمەرلەر وسى ۇنەمدەلگەن ۋاقىتتى وقۋعا, ىزدەنۋگە, ونىمدەردى وتكىزۋ ىسىمەن اينالىسۋعا جۇمسايدى ەكەن.
ەلىمىزدە «بورتە ميلكا» سەكىلدى تاعى ءۇش «اقىلدى فەرما» جۇمىس ىستەيتىندىگىن جوعارىدا ايتقان ەدىك. ەندى وسى شارۋاشىلىقتاردىڭ نەگىزىندە ارنايى سەمينارلار ۇيىمداستىرىپ, باسقا فەرمەرلەر مەن شارۋالارعا كورسەتكەن ءجون بولار ەدى.
ەلىمىز ەرتە زاماننان بەرى مال وسىرۋمەن شۇعىلدانىپ كەلەدى. قازاقتىڭ سايىن دالاسى مەن قويناۋى قۇتتى تاۋلار, قولات-سايلارى مال وسىرۋگە ىڭعايلى. دەمەك مال شارۋاشىلىعى اتاكاسىپ قانا ەمەس, ەلىمىزدى زامان تالابىنا ساي دامىتۋدىڭ مىزعىمايتىن بەرىك ىرگەتاسى بولىپ قالا بەرەتىندىگى انىق. ەندى مىنە, الەم بويىنشا العاندا ناق وسى سالادا رەۆوليۋتسيالىق ماندەگى وزگەرىستەردىڭ باستالىپ, دۇنيەدە جاڭادان پايدا بولعان ءتيىمدى تەحنولوگيالار مەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ وعان قارىشتاي دامۋ كىلتىن ۇسىنۋى ەلىمىزدەگى وسى ءبىر بايىرعى سالاعا جانە ونىڭ بولاشاعىنا مۇلدەم جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋعا جەتەلەيدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»