قويلىق قۇپياسى

ەۋروپادا ەمەس, ءوزىمىزدىڭ جەر­ۇيىق مەكەندە. ويتكەنى ءدال 7 جارىم عاسىر بۇرىن كونە قۇر­لىقتى دۇبىرلەتكەن فرانتسۋز ما­دەنيەتىنىڭ وكىلى ۇلى دالا تو­سىندەگى وركەنيەت وشاعىنا قادام باسقان ەدى. فرانتسيا كورولى IX ليۋدوۆيكتىڭ ەلشىسى, ساياحاتشى ۆيلگەلم دە رۋبرۋك جەتىسۋعا العاش رەت اياق باسىپ, كەرۋەن­ جو­لىنىڭ توعىسىنداعى ءىرى قالاعا كەلگەندىگى جايلى بىلاي دەپ جازادى: «...كوپتەگەن كوپەستەر قاتىناپ تۇرعان قايالىق دەگەن ۇلكەن قالا تاپتىق...». ساياحاتشىنىڭ اعىسى قاتتى ىلە وزەنى اڭعارىن بويلاي ءوتىپ, قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى بىرنەشە ارنالى وزەندەردى كەشىپ وتكەننەن كەيىنگى سۋرەتتەمەسى وسىلاي اياقتالدى. ياعني 1253 جىلى IX ليۋدوۆيك پاتشانىڭ پارمەنىمەن ورتالىق ازيا ايماعىنا ساپارعا شىققان رۋبرۋكتىڭ جەتىسۋعا كەلىپ, كونە قويلىق شاھارىنا باس سۇققانى جايلى دەرەك ناقتى.

رۋبرۋك جازبالارىندا قايالىق دەپ اتالعان كونە قالا قازىرگى سارقان اۋدانىنىڭ اۋماعىندا جاتىر. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ IX-XII عاسىرلارى ارالىعىندا جىبەك جولى بويىنداعى ەڭ ءىرى ساۋدا ورتالىعى مەن كەرۋەن كوشىنىڭ توعىسىندا بولعان قارت قايالىقتىڭ قۇپياسى ءالى تولىق اشىلا قويعان جوق. شاھار اتاۋى دا اۋىزدان-اۋىزعا كوشە كەلە قويلىققا اينالعان. ءتىپتى جەتىسۋدىڭ شىعىسىنداعى وركەنيەت وشاعىنىڭ ناقتى قاي مەكەندە قونىس تەپكەنى جايلى تاريحشىلار مەن ارحەولوگتەردىڭ اراسىندا ۇزاق داۋ بول­عان ەكەن. كونە قالا شەجىرەسى جايلى تاري­حي دەرەكتەردى العاشقى بولىپ ۇسىن­عان قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى مۇحامەت­­جان تىنىشپاەۆ بولاتىن. ودان ارىدە شو­قان ءۋاليحانوۆتىڭ جازبالارىندا دا قوي­لىق جايلى قىزىقتى دايەكتەر كەزدەسە­دى. 1964 جىلى جەتىسۋ ارحەولوگيا­لىق ەكسپەديتسياسى بارلاۋ جۇمىستارىن اياقتاپ, كونە قالانىڭ سارقان اۋدانى انتونوۆ اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە بولعانىن انىقتاعان. ال 1997 جىلى ارحەولوگ كارل بايپاقوۆتىڭ باسشىلىعىمەن قويلىقتا قازبا جۇمىستارى باستالدى. كونە شاھاردىڭ اتاۋى جاڭعىرىپ, انتونوۆ ەسىمىن يەلەنگەن اۋىل قويلىق اتالدى.

قويلىق قالاشىعى ءالى كۇنگە دەيىن قۇپياسىن تولىق اشپاعان تاريحي جادىگەر رەتىندە قالىپ وتىر. قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە وسىدان 7 عاسىر بۇرىنعى وركەنيەت ولشەمىن قولمەن ۇستاتقانداي دايەكتەر تابىلعان. ماسەلەن, سول تۇستا جەتىسۋ الابىندا بۋددا, حريستيان جانە يسلام دىندەرى وركەنيەتىنىڭ قاتار دامىعانىنا دالەل جەتكىلىكتى. ارشىلعان توپىراق استىنان مەشىت, شىركەۋ, حرام قالدىقتارىن كوزبەن كورۋگە بولادى. شىعىس مونشاسى, تۇرىك حامامى سياقتى ورىندار دا تابىلعان. قالا ىشىندە كوممۋنيكاتسيا جەلىسى دە بولعانىنا ايعاق بار. تەرەڭ كومىلگەن توپىراق استىنان شىققان قىش قۇبىرلار عيماراتتارعا سۋ جەتكىزۋ جۇيەسىنىڭ دامىعانىنان حابار بەرسە كەرەك. ارينە بۇگىنگى زامان ءۇشىن 765 جىل بۇرىنعى وركەنيەت دەگەنىڭىز اڭىز عانا...

قويلىقتاعى قازبا جۇمىستارى اشىق ادىسپەن جۇرگىزىلۋدە. بۇل جاعدايدا اسپان استىنداعى ۇيىندىلەردى جاڭبىر سۋى شايىپ, جادىگەرلەردى ءبۇلدىرىپ كەتپەس ءۇشىن قازبا قاباتتارى قايتا كومىلەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل كونە قالانىڭ تاريحي كەلبەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە كەدەرگى بولىپ وتىر. ياعني ارشىلعان قازبانى كورۋگە ىنتالى ادامداردىڭ قورعانداردى ارالاۋىنا جاعداي جوق. بولماسا, تاريحي ءتۋريزمنىڭ كوزى رەتىندە قويلىق قالاشىعىنىڭ ەكىنشى عۇمىرىنا جان بىتەر مە ەدى؟ 2013 جىلى بۋددا عيباداتحاناسىنىڭ ورنىن تولىقتاي قازىپ, قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسقان كارل بايپاقوۆ قالاشىقتىڭ ءۇستىن شى­نىمەن قاپتاپ, قار مەن جاۋىننان قور­عايتىن ارنايى قۇرىلعى ورناتۋ ­جايلى ايتقان ەكەن, بىراق ول ارمان جاقىن جىلدارى ورىندالاتىنداي ەمەس. ماسەلە قارجىدا...

قازىر قويلىق اۋىلىنداعى ماعجان جۇماباەۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ ۇجىمى كونە تاريحتىڭ شىراقشىسى بولىپ وتىر. قازبا ورىندارىنان تابىلعان جادىگەرلەر وقۋ ورنىنىڭ مۋزەيىندە ساقتالۋدا. مەكتەپتىڭ وقۋشىلارىنا دەيىن تۋعان ولكەسىنىڭ تاريحى تۋرالى اڭىز اڭگىمەنى جاتقا سوعادى. وسى مەكتەپتىڭ قورىندا اۋىل تۇرعىندارى تاۋىپ العان قىش قۇمىرالار, باسقا دا كونە وركەنيەتتىڭ بەلگىسى بار جادىگەرلەر كوپتەپ ساقتالعان.

– قويلىق قالاشىعى يۋنەسكو پارمەنىمەن «دۇنيە ءجۇزىنىڭ مادەني مۇراسى» تىزىمىنە ەنگەن تاريحي نىساننىڭ ءبىرى. الماتى وبلىسىندا مۇنداي 3 تاريحي ورىن بار. وسى قويلىق, تالعار اۋدانىنداعى تالحيز قالاشىعىنىڭ ورنى جانە بالقاش اۋدانىنداعى قارامەرگەن قورىمى الەمدىك وركەنيەت بەلگىسى رەتىندە قورعالادى. ال «قاسيەتتى قازاقستان» جوباسىنا الماتى وبلىسى بويىنشا ماكرونىساندار تىزىمىنە 17 نىسان, ميكرونىسان تىزىمىنە 41 نىسان ەنگىزىلگەن. ايماقتا «ەسكەرتكىشتەردىڭ ەلەكتروندى كارتاسى» جاسالدى. وعان ايماقتاعى 2444 تاريحي, مادەني, تابيعي ەسكەرتكىش كىردى. قويلىق قالاشىعى دا بۇل تىزىمدە بار. بيىل وبلىستاعى 5 تاريحي نىسانعا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جاسالۋدا. قويلىقتاعى ارشۋ جۇمىستارى مەن جادىگەرلەردى ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارىپ وتىرمىز, – دەيدى الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اقان ابدۋاليەۆ.

قالماحانبەت مۇقامەتقالي,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى وبلىسى,

سارقان اۋدانى