جازۋ ەملەسىندە نازار اۋدارار جايتتار بار

ياعني, 2025 جىلعا قاراي ىسقاعازدارىن, مەرزىمدى ءباسپاسوزدى, وقۋلىقتاردى, ءبارىن دە لاتىن الىپبيىمەن باسىپ شىعارا باستاۋعا ءتيىسپىز. ول كەزەڭ دە تاياپ قالدى, سوندىقتان ءبىز ۋاقىت ۇتتىرماي, بۇل جۇمىستى وسى باستان قولعا الۋىمىز كەرەك» دەپ كورسەتىلگەن مىندەتىنە سايكەس ىسكە اسىرىلا باستالعان سان سالالى ءىس-شارالاردىڭ قاتا­رىندا جاڭارتىلعان ەملە ەرە­ج­ەلەرىن ازىرلەۋ ءىسى دە قولعا الىن­عان بولا­تىن. ناتيجەسىندە ا.باي­تۇر­سىن­ ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتى عالىمدارىنىڭ تىكە­لەي قا­تى­سۋىمەن توعىز تاراۋدان تۇراتىن «قازاق ەملەسىنىڭ نەگىزگى ەرە­جە­لەرى» اتتى جوبا دايىندالدى.

ءالىپبي اۋىستىرۋ ارقىلى شەت تىلدىك سوزدەردى يگەرۋدىڭ ءداستۇر­لى جولدارىن جاڭعىرتۋ نەگى­زىندە ولاردى جازۋعا بەيىم­دەۋ­دىڭ جاڭا تەتىكتەرىن تابۋ ۇستانى­مىن با­س­شى­لىققا العان ءتىلشى-عا­لىم­­­دار تاراپىنان جوعارىداعى جو­با­­دا شەت تىلدىك سوزدەردى يگە­رىپ جازۋ­دىڭ بىرنەشە جولى ۇسىنىلعان.

مىسالى, اكۋت تاڭباسىنا نەگىز­دەلگەن لاتىن گرافيكالى قازاق الىپبيىندە جوق جىڭىشكەلىك بەل­گى­سىن () قازاق ءتىلىنىڭ بازالىق نور­ماسىنا سايكەس جىڭىشكە داۋىس­تى دىبىستاردى تاڭبالايتىن گرا­فەمالار ارقىلى بەرۋ جولى قاراستىرىلعان (قازاق تىلىندە داۋىسسىزداردىڭ جىڭىشكەلىگى قاتار تۇرعان جىڭىشكە داۋىستىلارمەن انىقتالاتىنى بەلگىلى).

ناقتى ايتقاندا, جىڭىشكەلىك بەلگىسى () تۇسىرىلگەن سوزدەردە ءسوز باسى مەن ءبىرىنشى بۋىندا جىڭىشكە داۋىستىلاردى جازۋ ۇسىنىلادى: ánsambl (-diń, -i, -ge, -der), dúbl (-diń, -i, -ge, -der), rúbl (-diń, -i, -ge, -der), párوl (-diń, -i, -ge, -der), ásfalt (-tiń, -i, -ke, - ter), púlt (-tiń, -i, -ke, -ter), ált (-tiń, -i, -ke, -ter), ós (-tiń, -i, -ke, -ter), vólt (-tiń, -i, -ke, -ter).

قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق ايتىلىم نورماسىنا ساي ءسوزدىڭ ءبىرىنشى بۋىنى جىڭىشكە ايتىلسا, كەلەسى بۋىنى دا ۇندەسە كەلە جىڭىشكە ايتىلادى. سوندىقتان دا párوl ء(پارول) دەپ جازىلىپ, [páról] / ء[پارول] دەپ دىبىستالادى. سول سياقتى ورىس ءتىلى ارقىلى ەنگەن «انسامبل», «اسفالت» سوزدەرى دە ánsambl ء(انسامبل), ásfalt ء(اسفالت) تۇرىندە تاڭبالانىپ, ء[ánsámbىl] / ء[انسامبىل], [ásfált] / ء[اسفالت] دەپ ايتىلادى ت.ب.

وسى ۇستانىمعا ساي «ال» ءارىپ تىركەسىمەن باستالاتىن جانە ءسوز ىشىندە ەكى داۋىسسىز دىبىس اراسىندا جىڭىشكەلىك بەل­گىسى بار سوزدەردە ءتۇسىرىلىپ, ءسوز­دىڭ العاشقى بۋىنىن جىڭىشكە داۋىس­تىمەن جازۋ ەرەجەسى دە ۇسىنىل­عان. مىسالى, álbatros, álbom, álmanah, áltron, álfa, váls, bálzam.

شەت ءتىل سوزدەرىن قازاق ءتىلى­نىڭ دىبىس جۇيەسىنە بەيىمدەپ تاڭ­بالاۋ جولدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تانى­لىپ جۇرگەن تەتىك – ءسوز سوڭىن­داعى ا ءارپىن ءتۇسىرىپ جازۋ. وسىمەن بايلانىستى ورىس ءتىلىنىڭ «گازەتا» ءسوزىن ۇلتتىق جازىلىم مەن ايتىلىمعا يكەمدەپ, قازىرگى كەزدەگى گازەت [گازەت] دەپ بەرۋ تاجىريبەسىنە ساي جوبادا «مينۋتا», «گراناتا», «تسيفرا» سياقتى سوزدەردىڭ ا ءارپىن ءسوز ماعىناسىنا اسەر ەتپەگەن جاعدايدا ءتۇسىرىپ جازۋ ەرەجەسى ۇسىنىلعان: gazet (-tiń, -i, -ke, -ter), mınýt (-tyń, -y, -qa, -tar), granat (-tyń, -y, -qa, -tar), sıfr (-diń, -i, -ge, -ler).

سونىمەن قاتار ءتىلدىڭ سينتاگماتيكاسىندا كەزدەسكەنىمەن, قازاق ءتىلىنىڭ پاراديگماتيكاسىنا جات بولىپ تابىلاتىن <ۆ> فونەماسىن تاڭبالاۋدا قازىرگى كيريلل گرافيكالى قازاق جازۋىن­دا ورىس ءتىلىنىڭ جازىلۋ-ايتىلۋ نورماسىنا ساي «ۆ» ارپىمەن ورفوگراممالانىلىپ جۇرگەن ۆاتساپ, ۆەب-سايت, ۆەبينار, ۆيكيپەديا ت.ب. سوزدەرىن, دالىرەك ايتقاندا, اعىلشىن تىلىندەگى تۇپنۇسقاسىندا w ارپىمەن باستالاتىن سوزدەردى ý ارپىمەن جازۋ ۇسىنىلعان: ýاtsap, ýıkı, ýıkıpedıa, ýeb-saıt, ýebınar, bıznesýmen.

سونداي-اق ورىس تىلىنەن ەنگەن تس اففريكاتىن تاڭبالاۋدا دا ازىرلەمەشىلەردىڭ ءىشىنارا 1938 جىلعى لاتىن تاجىري­بەسىنە سۇيەنگەنى بايقالادى: «پيتستسا», «نيتستسا» سياقتى قوس تس (ts) تۇلعاسىنداعى سوزدەردەن باسقاسى s ءارپى ارقىلى بەرىلگەن: sırk, sıfr, sılındr, sırkýl; desımetr, medısina, proporsıonal, abzas, kvars, konstıtýsıa, korporasıa.

بۇعان قوسا ورىس ءتىلى ارقىلى ەنگەن -cت, -زد ءارىپ تىركەستى سوز­دەر­دىڭ بۇگىنگى كۇنگى يگەرۋ تاجىري­بەسىنە ساي سوڭعى داۋىسسىزىن ءتۇسىرىپ جازۋ ۇسىنىلعان. مىسالى, سەزد ءسوزىن قازىرگى كەزدە سەز دەپ تاڭبالاپ ءجۇرمىز. وسىعان سايكەس لاتىن گرافيكالى جاڭا ءالىپبي نەگىزىندە «سەزد», «جۋرناليست», «مانيفەست», «ەنتسيكلوپەديست», «كوممۋنيست», «ەۆەرەست» سياقتى سوزدەردى jýrnalıs (-tiń, -i, -ke, -ter), komýnıs (-tiń, -i, -ke, -ter), manıfes (-tiń, -i, -ke, -ter), ensıklopedıs (-tiń, -i, -ke, -ter), Everes (-tiń, -i, -ke, -ter), sıez (-diń, -i, -ge, -der) تۇلعاسىندا, ياعني سوڭىندا تۇرعان «ت», «د» ارىپتەرىن ءتۇسىرىپ تاڭبالاۋ ۇسىنىلعان.

قازاق ەملەسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەر جوباسىن قاراستىرۋ بارىسىندا ورفوگرافيالىق جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ ەرەكشە تالقىسىندا بولعان تاعى ءبىر ماسەلە – شەت ءتىل سوزدەرىن جارتىلاي نەمەسە تولىقتاي «سىندىرىپ» تاڭبالاۋ. جارتىلاي «سىندىرىپ» تاڭبالاۋ باعىتىن ۇستانۋشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, مىسالى, «بۋلدوزەر», «پالما», «دۋبل» سوزدەرىن búldozer, pálma, dúbl تۇلعاسىن­دا بەرۋ دۇرىس دەپ تانىلسا, تولىقتاي «سىندىرىپ» تاڭبالاۋ كوزقاراسىن قولداۋشىلارىنىڭ پىكىرى بويىنشا, «ترەند» ءسوزىن – tirent, «ستۋدەنت» ءسوزىن – ústydent, «شريفت» ءسوزىن shiripti تۇرىندە جازۋ دۇرىس دەپ تانىلادى.

ازىرگە شەشىمىن تاپپاعان بۇنداي شەت ءتىل سوزدەرىن ورفو­گرام­­مالاۋ ماسەلەسىندە تىلت­انىم­دىق نەگىزدەمەلەرمەن قاتار ەكس­ت­رالينگ­ۆيستيكالىق, الەۋمەتتىك تۇرت­كى جايتتاردى دا ەسكەرۋ قا­جەت دەپ ويلايمىز. سەبەبى ازىر­لەنىپ جاتقان جازۋ ەملەسى قازىرگى قوعامداعى ءتىل يەلمەندەرى ءۇشىن تۇسىنىكتى, قولايلى بولۋى شارت.

الماگۇل حابيەۆا,

ۇلتتىق كوميسسيا جانىنداعى ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى