ەقىۇ پا-نىڭ قىسقى ماجىلىسىندە نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى
سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان قازاقستان پارلامەنتتىك دەلەگاتسياسىنىڭ ەقىۇ پا قىسقى ماجىلىسىنە قاتىسقان ەكىنشى جۇمىس كۇنى كەشە تاڭەرتەڭ دەموكراتيا, ادام قۇقى جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى ءۇشىنشى جالپى كوميتەتتىڭ وتىرىسىنا قاتىسۋدان باستالدى.
بۇل وتىرىس تا “حوفبۋرگ” سارايىندا ءوتتى. قازاقستان جاعىنان ونىڭ جۇمىسىنا اتالعان كوميتەت ءمۇشەلەرى سەنات دەپۋتاتى ءادىل احمەتوۆ پەن ءماجىلىس دەپۋتاتى سۆەتلانا بىچكوۆا قاتىستى. دەلەگاتسيانىڭ قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان قالعان مۇشەلەرى بۇل ۋاقىتتا بەلۆەدەر سارايىنا ەكسكۋرسيا جاسادى.
كوميتەت وتىرىسىندا كوپتەگەن ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, ولاردىڭ شەشىلۋى ءىس باسىنداعى توراعاعا بايلانىستى ەكەندىگى ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە قىرعىزستان وكىلى ر.وتۋنباەۆا ايماقتا ادام ساۋداسىنىڭ ءالى دە ورىن الىپ وتىرعانىن جانە وسىنداي ماسەلەنى شەشۋگە ءىس باسىنداعى توراعا ۇيىم بەدەلىن پايدالانار دەگەن ۇمىتتە ەكەنىن جەتكىزدى. وتىرىستا سونداي-اق, ەقىۇ پا-نىڭ وسلو قالاسىندا بولاتىن وتىرىسىنا دايىندىق جانە وندا كوتەرىلەتىن ماسەلەلەر جايى دا ءسوز ەتىلدى.
تۇسكە جاقىن نويەرزاال اۋديتورياسىندا اۋعانستاننىڭ جاعدايىنا ارنالعان ارناۋلى پىكىرتالاس باستالدى. وندا قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى, ەقىۇ پا ۆيتسە-پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوز سويلەدى. اۋعان ماسەلەسى بۇگىنگى كۇنگى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى, دەدى ءوزىنىڭ سوزىندە ق.توقاەۆ. الەمنىڭ ۇلكەن بولىگىندە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ورنىعۋى سوعان قاراپ تۇر دەسەك, ارتىق ايتقانداي ەمەس. سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەر ءۇشىن دە اۋعان ماسەلەسى بارىنشا وزەكتى بولىپ تابىلادى. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ۇجىمداسا كۇش سالۋىنا قاراماستان, بۇل پروبلەما ءالى كۇنگە شەشىمىن تابار ەمەس. كەرىسىنشە, بۇل ەل الەمدەگى اسا ءىرى ەسىرتكى بازاسى بولىپ قالا بەرۋدە, سونىمەن قاتار, ونداعى تۇراقسىزدىقتىڭ سالدارىنان ەسىرتكى تاسىمالى, ەكسترەميزم, تەرروريزم سياقتى قاتەرلەرمەن جالعاسىپ جاتاتىن زاڭسىز ميگراتسيا دا كۇننەن-كۇنگە ءورشي تۇسۋدە.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى كەلەسى كەزەكتە اۋعان جاستارىنىڭ سوڭعى 30 جىل بويى كالاشنيكوۆتىڭ اۆتوماتىنان باسقا تۇك تە ۇستاماي, ۇنەمى سوعىس جاعدايىندا ءوسىپ كەلە جاتقانىن, ال ەسىرتكى ءوسىرۋمەن اينالىسۋ بۇل ەل تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى كۇنكورىسى ەكەنىن ايتتى. سونىڭ سالدارىنان اۋعانستانداعى اپيىننىڭ قورى بۇگىن 10 تونناعا جەتىپ وتىر, بۇل الەمدەگى بارلىق اپيىننىڭ 93 پايىزىن قۇرايدى.
قازاقستان اۋعانستانداعى حالىقارالىق كواليتسيانىڭ اسكەري وپەراتسيالارىنا ءاۋ باستان-اق كومەك قولىن ۇسىنىپ, اقش-تىڭ سوعىس جۇكتەرىن تاسىمالداۋىنا ءوزىنىڭ اۋە كەڭىستىگىن اشقان بولاتىن. بىلتىرعى جەلتوقساندا جەرۇستى جۇكتەرىنىڭ ترانزيتىنە دە مۇمكىنشىلىك تۋدىرىلدى. سونداي-اق, ءتورت وفيتسەر كابۋلداعى حالىقارالىق اسكەري كۇشتەردىڭ شتابىنا قىزمەتكە جىبەرىلگەلى وتىر. وسىنىڭ ءوزى جاھاندانۋ جاعدايىندا ءتۇرلى قاۋىپتەردىڭ ەۋروپالىق نەمەسە ازيالىق دەپ بولىنبەي, ورتاق قاتەر تۋدىراتىنىن, وسىنداي پروبلەمالاردىڭ جالپىعا بىردەي ەكەنىن ۇققاننان جاسالىپ وتىرعان شارالار.
ارينە, اۋعانستان ەقىۇ-نىڭ گەوگرافيالىق جاۋاپكەرشىلىگى اۋماعىنا ەنبەيدى, بىراق بۇل ەلدىڭ گەوساياسي جاعدايى بارلىق ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى نەگىزگى فاكتور بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەنىن پايدالانىپ, اۋعانستان ماسەلەسىن رەتتەۋدى ۇيىمنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ەتىپ وتىر.
ودان ءارى ق.توقاەۆ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2010 جىلى استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىنىڭ ءوزى دە وسى اۋعان پروبلەماسىن رەتتەۋدىڭ وزەكتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىرعانىن جەتكىزدى. بۇل پروبلەماتيكا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىندا الماتىدا بولاتىن “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” اتتى ترانسازيالىق فورۋمىنىڭ دا كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلگەن. الەمدىك قوعامداستىق اۋعان پروبلەماسىن شەشۋدە ميليتاريستىك ەمەس باعدار ۇستاپ, ونى ەكونوميكالىق تۇرعىدان قولداۋى ءتيىمدى بولماق. گۋمانيتارلىق باستامالار مەن اۋعاندىقتاردىڭ بەيبىت ومىرگە كەلۋىنە ىقپال ەتەتىن ەكونوميكالىق كومەكتەرگە بۇل ەل اسا ءزارۋ. وسى رەتتە لوندوننىڭ قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن بىرتە-بىرتە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا بەرۋ تۋرالى جاڭا ستراتەگياسى دا قولداۋعا لايىق.
وسى قاتاردا قازاقستاننىڭ اۋعانستاننىڭ بەيبىت جولعا بۇرىلۋىنا, ەكونوميكاسىنىڭ قالىپقا تۇسۋىنە قوسىپ وتىرعان ۇلەسى تۋرالى دا اتاپ كورسەتىلدى. ءبىزدىڭ ەل, دەدى بۇل ورايدا قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى, اۋعاندىق فەرمەرلەرگە تۇقىم, مينەرالدىق تىڭايتقىشتار, اۋىل شارۋاشىلىعى جابدىقتارى جانە ت.ب. بەرۋگە ءازىر. ورتالىق ازيا ايماعىنداعى بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋى, سايىپ كەلگەندە, اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋدەگى ۇمتىلىستىڭ ناتيجەلىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. قازاقستاننىڭ بۇل ىسكە كوپتەگەن ەلدەردى تارتقىسى كەلىپ وتىرعان سەبەبى دە وسى.
ق.توقاەۆ قازاقستان ءوزىنىڭ ارىپتەستەرىمەن “ورتالىق ازيا — اۋعانستان” اتتى ۇنقاتىسۋدى جاريالاۋدىڭ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتقانىن دا ايتىپ ءوتتى. بۇل ەلدە تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋدىڭ ءبىر جولى – ونى اوسشك سياقتى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ قۇرىلىمدارىنىڭ جۇمىسىنا تارتۋ. سونىڭ ىشىندە كابۋل ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى مەن جاڭا قاۋىپتەرگە قارسى كۇرەستەگى سەنىم شارالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ۇيلەستىرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولار ەدى. سونداي-اق, ونى شىۇ مەن ۇقشۇ شەڭبەرىندەگى جۇمىستارعا تارتۋ دا اسا قاجەت. ال لوندون كونفەرەنتسياسىندا شىۇ-نىڭ اۋعانستانداعى تەرروريزمگە, ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا جانە ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەستەگى ءىس-ارەكەت جوسپارى وڭ باعالاندى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ەقىۇ-داعى ارىپتەستەرىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋ شارالارىنا قاتىسۋعا دايىن ەكەنىن جاريا ەتتى. سونىمەن قاتار, قازاقستان ەقىۇ شەڭبەرىندە شەكارالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستان اراسىنداعى شەكارانى باسقارۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار اتقارۋعا ءازىر ەكەنىن مالىمدەدى. ءبۇگىندە اۋعان حالقى دەموكراتيالىق, ومىرشەڭ قوعام قۇرۋدىڭ تاريحي ساتىندە تۇر. ءبىز تەك وعان كومەك قولىن سوزۋىمىز كەرەك. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە قازاقستان ۇيىمنىڭ بارلىق الەۋەتىن وسى ىسكە جۇمىلدىرۋعا تىرىسادى. مەن بەدەلدى جانە ىقپالدى ساياساتكەرلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە ەقىۇ پا مۇشەلەرىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كۇشىن وسى پروبلەمانى شەشۋگە ۇيىمداستىرا الادى دەپ سەنەمىن.
تۇستەن كەيىن قىسقى ءماجىلىستىڭ جابىلۋىنا ارنالعان وتىرىس بولدى. وندا ەقىۇ باس حاتشىسى م.دە بريشامبو سويلەپ, سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. ودان ءارى ەقىۇ پا-نىڭ گەندەرلىك ماسەلەلەر ءجونىندەگى ارناۋلى وكىلى ت.تينگسگارد حانىم سويلەدى. ونىڭ بايانداماسىنا وراي دا كوپتەگەن سۇراقتار قويىلدى. كەلەسى بولىپ وزدەرىندەگى وتىرىستار تۋرالى, ولاردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تۋرالى كوميتەتتەردىڭ توراعالارى كەزەكپەن بايانداپ شىقتى. ءماجىلىستىڭ جابىلۋىندا ەقىۇ پا پرەزيدەنتى ج.سوارەش ءسوز سويلەپ, قاتىسۋشىلارعا بەلسەندى جۇمىستارى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ بۇگىنگە دەيىنگى ارەكەتتەرىن جوعارى باعالاپ, ونىڭ وسى باعداردا جالعاسقانىن قالايتىنىن جەتكىزدى.
ەقىۇ پا قىسقى ءماجىلىسى جابىلعاننان كەيىن قازاقستاندىق دەلەگاتسيا ۆەنانىڭ ديپلوماتيالىق اكادەمياسىنا كەلدى. جىلى قارسى الۋلار, قازاقستاننىڭ اتىنا, ونىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنا تىلەكتەس پىكىرلەر بىلدىرىلگەن سوڭ ءسوز قاسىم-جومارت توقاەۆقا بەرىلدى. ول مۇندا تىڭداۋشىلارعا ارناپ لەكتسيا وقىدى.
مەن كاسىبي ديپلومات رەتىندە الەمدەگى وسى باعدارداعى ۇلكەن زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ءبىرىنىڭ الدىندا سويلەپ تۇرعانىما قۋانىشتىمىن, دەپ باستادى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءوزىنىڭ ءسوزىن. وسىنداي بەدەلدى الەمدىك وقۋ ورنىندا مەنىڭ وتانداستارىمنىڭ دا وقيتىنى قۋانىشىمدى ەسەلەي ءتۇسەدى. ودان ءارى شەشەن تىڭداۋشىلارعا ءوزىنىڭ الەمدىك پروبلەمالارعا دەگەن كوزقاراسى مەن قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتاعى ءرولى تۋرالى ويىمەن ءبولىستى.
ءسوزىن اياقتاي كەلە شەشەن قازاقستان – توزىمدىلىك, كونفەسسيالار مەن ەتنوستار اراسىنداعى تاتۋلىق ورنىققان ەل. مۇنى قازىر الەم حالىقتارىنا ۇلگى ەتىپ ۇسىنۋعا دا بولادى. ازيا مەن ەۋروپانىڭ اراسىنداعى كوپەتنوستى جانە كوپكونفەسسيالى ەل بولىپ وتىرعان قازاقستان شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى تۇسىنىستىك پەن ءتوزىمدىلىكتىڭ ورتاق كوپىرى بولۋعا دايىن. استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءۇش سەزى ءوتتى. مۇنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ءدىندەر اراسىندا تۇسىنىستىك قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزى زور, دەدى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ق.توقاەۆ الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا توقتالىپ, ونىڭ بۇرىنعى ورنىنان ماڭگى قوزعالماس دەپ سانالعان تۇجىرىمدارعا تيگىزگەن كەرى اسەرىن ايتتى جانە الەمدىك قاتەرلەرگە ءبىرلەسىپ قارسى تۇرۋ قاجەتتىگىن اتادى. ودان ءارى داعدارىستىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا تيگىزگەن كەرى ىقپالىن, وعان ەلىمىزدىڭ قارسى تۇرا العانىن قاناعاتپەن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا سەنات توراعاسى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ ماڭىزدىلىعى جانە وندا كورسەتىلگەن ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. جولداۋدىڭ تالاپتارىن تولىق ورىنداۋ قازاقستاندى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بۇدان دا كۇشتى ءارى بەدەلدى مۇشەسىنە اينالدىرارى ءسوزسىز, دەپ اياقتادى ول ءوزىنىڭ لەكتسياسىن.
لەكتسيا اياقتالعان سوڭ سپيكەر تىڭدارمانداردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
وسى كۇنى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۆستريا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ باسشىسى باربارا پراممەرمەن كەزدەستى.
كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى, ونىڭ ىشىندە ەكى ەلدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگاندارى اراسىنداعى قاتىناستاردى بەلسەندىلەندىرۋ جولدارى تالقىلاندى.
“اۆستريا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ماڭىزدى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى, – دەدى توراعا. – قازاقستان اۆستريانى ەقىۇ-داعى نەگىزگى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى جانە ءبىز ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىنداعى ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزدى قولدايتىنىنا سەنىم ارتامىز”.
ق.توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق توراعالىق ەتۋدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى 2010 جىلى ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ بولىپ وتىر. سامميت تاقىرىبى قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەكتى پروبلەمالارى, اۋعانستانداعى جاعداي, تولەرانتتىلىق ماسەلەلەرى بولۋى ىقتيمال.
ق.توقاەۆ ب.پراممەردى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى تۋرالى حاباردار ەتىپ, بۇل جولداۋ تاريحي قۇجات بولىپ وتىر, وندا قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ باعىتتارى نەگىزگە الىنعان, دەدى.
ول اۆستريا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ باسشىسىن, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنداعى اۆستريالىق دەلەگاتسيانىڭ جەتەكشىسىن قازاقستانعا ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى.
ب.پراممەر ءوز كەزەگىندە ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جايىندا ايتا كەلىپ, 2010 جىلى ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايتىنىن ءبىلدىردى.
جاقسىباي سامرات – ۆەنادان.