قىزىلجارلىقتار ءالى كۇنگە قازاق تىلىندەگى جالعىز وبلىستىق باسىلىم بولىپ تابىلاتىن گازەت رەداكتسياسىن قاسيەتتى قاراشاڭىراققا بالاپ, قادىر تۇتادى. ويتكەنى, “كەدەي ءسوزى”, “بوستاندىق تۋى”, “كەڭەس اۋىلى”, “لەنين تۋى” اتاۋلارىمەن شىققان گازەتىمىزدە ءار جىلدارى ۇلى اقىن ماعجان جۇماباەۆ, كورنەكتى قوعام قايراتكەرلەرى, جالىندى كوسەمسوزشىلەر سماعۇل سادۋاقاسوۆ, قوشكە كەمەڭگەروۆ, اتاقتى اقىن-جازۋشىلار ءسابيت مۇقانوۆ, ءالجاپپار ابىشەۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, جاقان سىزدىقوۆ, جۇماعالي ساين, ديحان ابىلەۆ, سەيىتجان وماروۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ جانە باسقا بەلگىلى تۇلعالار قىزمەت ەتكەنى ءمالىم.
“كەدەي ءسوزى” گازەتىندە جاريالانعان “اۆتونوميا كىمدىكى؟” اتتى ماقالاسىندا ماعجان جۇماباەۆ: “ايلى, كۇندى, قاندى وتتى تاريحى بار, كەڭ, باي, تەرەڭ ءتىلى, ادەبيەتى بار, باسقالارعا ۇيلەسپەيتىن تورەسى, شارۋاسى بار – قازاقتىكى... ءجۇز جىلدار ورىس اقسۇيەكتەرى مەن بايلارىنىڭ تەپكىسىندە ەلدىگىن ۇمىتپاعان الاشتىكى. ايازدى كۇنى اينالعان, بۇلتتى كۇنى تولعانعان, قۇرىعىن نايزاداي قاداعان, قۋ تولاعاي جاستانعان, ەر قازاقتىڭ اۆتونومياسى بۇل!” دەپ شاتتانا جازىپ, اتا-بابالارىمىز اڭساعان ازاتتىق جايلى اسىل ارمانىن بۇكپەسىز ءبىلدىرگەن ەكەن. ماعجاننىڭ ءىزىن باسقان كەيىنگى بۋىن قالامگەرلەر دە ءسوز جۇزىندە حالىقتار تەڭدىگىن پاش ەتكەن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ءاردايىم ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى, انا ءتىلىمىز بەن اتا سالت-ءداستۇرلەرىمىزدى قاستەرلەۋگە حال-قادەرلەرىنشە كوڭىل ءبولىپ, قالىڭ وقىرمان قاۋىمنىڭ كوكەيىندەگى وي-پىكىردى ءدوپ باسىپ, كوتەرە بىلگەن. الايدا, ءىس جۇزىندە ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزگەن كوممۋنيستىك بيلىك ۇلى ماعجاننىڭ وشپەس رۋحى سەزىلگەن, قازاقشىل باسىلىمنىڭ ايتقان سوزدەرىن قۇلاعىنا دا قىستىرماي, قىزىلجار وڭىرىندەگى قازاق مەكتەپتەرىن جاپپاي جاپقىزىپ, ءبىر كەزدە ەسىلدەي ەسىلە اققان انا ءتىلىمىزدىڭ ارناسىن بارىنشا تارىلتىپ, قۇردىمعا جىبەرە جازداعانى ءمالىم. وسىلايشا وقىرماندارىنىڭ قاتارى سەلدىرەگەن گازەت رەداكتسياسى تىڭ ولكەسى قۇرىلعان تۇستا, 1963 جىلى مۇلدەم جابىلىپ تىنىپ, تالاي جۋرناليستەرىنىڭ جۇمىسسىز قالعاندىعى دا تاريحتان بەلگىلى.
اراعا ءۇش جىل سالىپ, 1966 جىلى قايتادان اشىلعان گازەتتىڭ جان-جاقتان جينالعان شىعارماشىلىق ۇجىمى كومپارتيانىڭ ەكىجۇزدى يدەولوگياسىنىڭ شەڭبەرىندە, قاتاڭ تسەنزۋرانىڭ استىندا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولسا دا, قاراشاڭىراقتىڭ وتىن قايتا مازداتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇلىقتاي ناسيحاتتاۋ ءىسىن ودان ءارى جالعاستىردى.
گازەتتىڭ وسى باعىتى, اسىرەسە, ەلىمىزگە دەموكراتيا مەن جاريالىلىق لەبى جەتكەن وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى-توقسانىنشى جىلدارى ايقىندالا ءتۇستى. وڭىردەگى جالعىز قازاق باسىلىمىنىڭ جۋرناليستەرى “تۋعان ءتىلدىڭ تۋىن جىقپايىق” دەگەن ايدار اشىپ, انا ءتىلىن ارداقتاۋ, اتا سالت-داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىن مۇمكىندىگىنشە وتكىر كوتەردى. ماڭگۇرتتىك دەرتىنە جاپپاي شالدىعا باستاعان قىزىلجار قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمدەرىن وياتىپ, نامىستارىن قامشىلاۋعا ايانباي كۇش سالىپ باقتى. سول كەزدەگى ارىپتەستەرىمىز مالىك مۇقانوۆ, زەينوللا اكىمجانوۆ, ءومىر ەسقالي, قوشان قالي “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى رەتىندە كوزگە ءتۇسىپ, پەتروپاۆل قالاسىندا العاشقى قازاق سىنىبىن اشۋعا تىكەلەي اتسالىستى. ولار وزگە دە ءتىل جاناشىرلارىمەن بىرگە قالا قازاقتارىنىڭ ءپاتەرلەرىن ارالاپ, اتا-انالاردى مەكتەپكە باراتىن بالالارىن قازاقشا وقىتۋعا بەرۋ ءجونىندە اۋىزبا-اۋىز ۇگىت جۇرگىزدى. تالاي ۇيدەن “قازاق ءتىلى كىمگە كەرەك؟ بالامىز ورىسشا ءبىلمەسە, بولاشاقتا نانىن تابا الماي قالادى”, دەگەن جۇرەك قاريتىن سۋىق ءسوز ەستىپ, ماڭدايلارى تاسقا تيگەندەي تاۋلارى شاعىلىپ شىقتى. ءسويتىپ, 1990 جىلى مەكتەپكە باراتىن ءبۇلدىرشىندەرى بار 80 شاقتى ۇلتى قازاق اتا-انانىڭ نەبارى 15-ءىنىڭ عانا قولداۋىن تاۋىپ, ورىس مەكتەبىنىڭ جانىنان تۇڭعىش قازاق سىنىبىن اشتىرا العان ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ سول ءىس-ارەكەتتەرى رۋحاني ەرلىكپەن پارا-پار ەمەس پە.
وسىنداي ءتىل تاعدىرىن ەل تاعدىرى دەپ تۇسىنگەن جۋرناليستەر, باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ الدىنا ماسەلە قويىپ, تاباندىلىقپەن تالاپ ەتۋىنىڭ ارقاسىندا 1996 جىلى پەتروپاۆلدا العاش قازاق مەكتەبى دە اشىلدى. كىلەڭ قازاقتار تۇراتىن اۋىلدارداعى ورىسشاعا اينالدىرىلعان مەكتەپتەر دە قايتادان قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرۋگە كوشىرىلدى. وسىلايشا گازەت جۋرناليستەرى بىتەلگەن بۇلاقتىڭ كوزىن اشقانداي ۇلكەن ءىس تىندىردى. بۇل ۇلتتىق مۇددە جولىندا باستارىن بايگەگە تىككەن الاش ارىستارىنىڭ وسيەتتەرىنە ادالدىقتىڭ ءبىر ايعاعى بولسا كەرەك.
ەلىمىز ءوز ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قىزىلجار وڭىرىندە ساياسي جاعداي كۇردەلىلەنىپ, جار استىنان شىعا كەلگەن جاۋ پيعىلدى بازبىرەۋلەردىڭ قوس ازاماتتىق, قوس مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس اۆتونومياسىن قۇرۋ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, ەلدى دۇرلىكتىرگەنى ءمالىم. سول سىندارلى كەزەڭدە دە گازەت جۋرناليستەرى پارىز بەن پاراسات بيىگىنەن كورىنىپ, جۇرتشىلىقتى سابىرعا شاقىرىپ, ارانداتۋشىلاردىڭ ارام نيەتتەرىن اشكەرەلەي تويتارىس بەرىپ وتىردى. بۇل رەتتە, اسىرەسە, ەكى تىلگە بىردەي جەتىك, وراق ءتىلدى شەشەن, دارىندى كوسەمسوزشى مالىك مۇقانوۆتىڭ ءورىستىلدى وقىرمان قاۋىمعا وي سالاتىن, ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋشى ازازىلدەردى وڭدىرماي اشكەرەلەيتىن, كەشەگى كەڭەس يمپەرياسىن كوكسەۋشىلەردى تاۋبەگە شاقىراتىن بىرنەشە كولەمدى ماقالاسى قىزىلجارلىقتاردىڭ ايرىقشا نازارىن اۋداردى. وسىلايشا تۇرعىندار اراسىندا كەڭىنەن تانىمال بولعان ارىپتەس اعامىز كەيىن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ بالامالى سايلاۋىنا قاتىسىپ, داۋسىز باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتتى. مالىك مۇقانوۆ قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن دەر كەزىندە كوتەرىپ, ادىلدىك پەن شىندىق تۋىن جەلبىرەتىپ وتكەن ەل ارداعى, ءوز زامانىنىڭ ماعجان رۋحتى قايراتكەر ازاماتى ەدى.
قىزىلجار زيالىلارىنىڭ تۇراقتى مىنبەرىنە اينالعان باسىلىم بەتتەرىندە ەل مەن جەر تاعدىرى, ءتىل مەن ءدىل, ءدىن تاقىرىبىنداعى جاريالانىمداردىڭ قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋعا تيگىزگەن ىقپالى زور بولعاندىعى انىق. مۇنىڭ وڭ ءناتيجەلەرى كەيىنگى جىلدارى وبلىسىمىزدىڭ رۋحاني سالاسىندا بولىپ جاتقان ەلەۋلى وزگەرىستەردەن بايقالادى. اسىرەسە, جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنىڭ قاتارى سەلدىر سانالاتىن ءبىزدىڭ وڭىردەگى مەملەكەتتىك تىلگە بەتبۇرىس كوڭىلگە ۇلكەن سەنىم ۇيالاتادى. ماسەلەن, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن وبلىسىمىزداعى قازاق بالالارىنىڭ نەبارى 30 پايىزى عانا ءوز انا تىلىندە ءبىلىم العان بولسا, بۇل كورسەتكىش ۇستىمىزدەگى وقۋ جىلىندا 57 پايىزعا جەتتى. بۇرىن جالعىز وبلىستىق مەكتەپ-ينتەرناتتان باسقا, بىردە-ءبىر قازاق مەكتەبى بولماعان پەتروپاۆل قالاسىندا بۇگىندە 6 ورتا ءبىلىم مەكەمەسى جاس ۇرپاققا انا تىلىمىزدە ءتالىم-تاربيە بەرۋ ۇستىندە. ءتىپتى ولاردىڭ ءوزى دە ازدىق ەتكەندىكتەن, وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن بوس ورىندارى بار ورىس مەكتەپتەرىنىڭ جانىنان قازاق سىنىپتارى مەن دايارلىق توپتارى اشىلىپ جاتىر. وڭىرىمىزدە ۇلتى باسقا 267 ءبۇلدىرشىن ءوز قالاۋلارىمەن قازاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم الىپ ءجۇر. مىنە, وسىلاي تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قىزىلجار وڭىرىندە دە انا تىلىمىزگە قۇلشىنىستىڭ ارتۋىنىڭ ارقاسىندا “سولتۇستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ تارالىمى دا ەكى ەسەدەن استام ءوسىپ, بۇگىندە 10 مىڭ دانادان استى.
وبلىس باسشىلىعى رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىقپەن جۇمىس ىستەۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ماسەلەسىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋدا. گازەتىمىزگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس كولەمى جىلدان-جىلعا ۇلعايتىلىپ, قازىرگى دۇنيەجۇزىلىك داعدارىس كەزىندە دە باسىلىمىمىز قارجىدان مۇقتاجدىق كورىپ وتىرعان جوق. جۋرناليستەردىڭ ەڭبەكاقىسى ءوسىرىلىپ, تەحنيكالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالۋى جاقسارتىلىپ كەلەدى. بيىلدان باستاپ باسىلىمنىڭ ءار ءنومىرى ءتۇرلى-ءتۇستى ەتىلىپ, كوركەمدەلىپ شىعارىلۋ ۇستىندە.
ء“وزى ءبىر كۇندىك, ءسوزى مىڭ كۇندىك” سانالاتىن گازەتتى شىعارۋشى قالامگەرلەر ەڭبەگى قاشان دا قۇرمەتكە لايىق. “سولتۇستىك قازاقتاننىڭ” جۋرناليستەرى دە اتاق-ماراپاتتان كەندە ەمەس. بولات قوجاحمەتوۆ, اماندىق جانتەمىروۆ, زاراپ قۇسايىنوۆ سىندى قالامگەرلەرىمىز “مادەنيەت قايراتكەرى” قۇرمەتتى اتاعىنا يە. ال رەداكتسيانىڭ كەيىنگى جىلدارى قوردالانىپ قالعان كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن تاباندىلىقپەن شەشىپ, ۇجىم قاتارىن دارىندى جاستارمەن تولىقتىرىپ, باسىلىمدى شىعارماشىلىق جاڭا بيىككە كوتەرە بىلگەن بۇرىنعى باس رەداكتور جاراسباي سۇلەيمەنوۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانىپ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
تۇيىندەي ايتساق, توقسانعا كەلگەن شەجىرە گازەتىمىزدىڭ وتكەنى – ونەگەلى, بۇگىنى – بەرەكەلى, بولاشاعى نۇرلى ۇمىتكە تولى.
كارىباي مۇسىرمان, “سولتۇستىك قازاقستان” وبلىستىق گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى