ەلباسى بىلتىر «حابار» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا «تۋعان جەردىڭ توپىراعى, ءاربىر وسىمدىگى, جان-جانۋار دۇنيەسى ءبىز ءۇشىن وتە قىمبات. وتاندى, ەلدى ءسۇيۋ وسىدان باستالادى. سوندىقتان جاس ۇرپاقتى وسىنداي جاعدايدا تاربيەلەسەك دەپ ويلايمىن. قازىرگى كەزدە بۇل جۇمىستار بارلىق جەردە جۇرگىزىلىپ جاتىر» دەي كەلىپ, قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى گەوگرافياسى اۋقىمىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
سۇلۋلىعىمەن سۇقتاندىراتىن اسەم جەرلەر «اق قايىڭدار ولكەسى» سانالاتىن قىزىلجار وڭىرىندە از ەمەس. سوڭعى كەزدەرى تامىلجىعان تابيعاتىمەن شەتەل تۋريستەرىنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعان ايىرتاۋ اۋدانى دا قۇندى ەسكەرتكىشتەر مەن سيرەك جادىگەرلەرگە باي. ايعانىم حانشا قونىسى, شوقان ءۋاليحانوۆ تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۇراجايى, قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلاردىڭ مەموريالدىق كەشەنى قاتارىندا كيەلى جەرلەر كارتاسىنا ەنگىزىلگەن بوتايدىڭ ورنى بولەك. ول جونىندە از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. دەسەك تە بىلايعى جۇرتشىلىق كوپ بىلە بەرمەيتىن ىشكە بۇككەن جۇمباق قىرلارى مەن سىرلارى جەتىپ ارتىلادى.
وسى سەبەپتى ءاربىر جاڭا دەرەكتىڭ جايىنا جەتە قانىقساق, قۇپياسىن بىلە تۇسسەك دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتپاسا كەمي تۇسپەسى انىق. ونىڭ ۇستىنە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قازىرگى ۋاقىتتا نە اتقارىلىپ جاتىر, الدە «ماتا داڭقىمەن ءبوز وتەدى» دەمەكشى بۇرىنعى داقپىرتىمەن شەكتەلىپ قالدى ما دەگەن ساۋال دا, تۇكپىردەگى اۋىلدىڭ اتىن تورتكۇل دۇنيەگە ءبىرىنشى بولىپ تانىتىپ, سۇيىنشىلەپ ايگىلەگەن قىزىلجارلىق وقىمىستى ۆيكتور زايبەرتتىڭ عىلىمعا كەلۋ جولى بەي-جاي قالدىرماسى انىق.
قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, بوتاي مادەنيەتى ەنەوليت داۋىرىندە سولتۇستىك قازاقستاندى مەكەندەگەن تايپالار تۇراعى سانالادى. نيكولسكوە اۋىلىنان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 1,5 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان باعزى مەكەننىڭ العاش اشىلۋىنا تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەسلامبەك دەگەن ەل ازاماتى تۇرتكى بولعان.
ول تۋرالى وسى ءوڭىردىڭ تۇلەگى, بەلگىلى عالىم ءامىرجان شالتىقوۆ «بوتايدىڭ كىم ەكەنىن بىلەسىز بە؟» دەگەن ماقالاسىندا («ەگەمەن قازاقستان», 7 تامىز) ارنايى توقتالىپ وتكەن. يمان-بورلىق وزەنى جاعاسىنا وقۋشىلارمەن ساياحاتتاۋعا بارىپ, سول جەردەن تاپقان مول ولجانى كوكشەتاۋ وبلىستىق مۇراجايىنا وتكىزۋ ارقىلى اراعا ونداعان جىلدار وتكەننەن كەيىن كەزدەيسوق الەمدىك سەنساتسياعا جول اشارىن سەزبەگەن ولكەتانۋشىنىڭ ەسىمىن بۇگىندە جاستار تۇگىل ۇلكەندەردىڭ وزدەرى بىلە بەرمەيتىنى وكىنىشتى.
ء بىز تانىمال تاريحشى ۆيكتور فەدوروۆيچ زايبەرتتى كوپتەن ءبىلۋشى ەدىك. ونىڭ نەمىس حالقىنا ءتان ەڭبەكقورلىعى, قازاقتار اراسىندا تۋىپ-وسكەندىكتەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان بويىنا سىڭىرگەن اشىقتىق, قوناقجايلىلىق قاسيەتتەرى, ءمارت مىنەزى ءتانتى ەتەتىن. تاريحي اينالىمعا «بوتاي مادەنيەتى» دەگەن اتپەن كىرگەن جاڭالىقتى بۇگىندە ارحەولوگ-عالىمدار جىلقىنىڭ ەڭ العاش قولعا ۇيرەتىلگەن, اربا پايدالانىلعان, قىمىز وندىرىلگەن جەرى رەتىندە تانيدى.
بۇعان دەيىن ۋكراينانىڭ دەريەۆكە دەگەن جەرىندە شامامان ءىىى-ءVى مىڭجىلدىقتا ءبىرىنشى رەت اساۋ تارپاڭعا جۇگەن-نوقتا كيگىزىلدى دەپ ايتىلىپ كەلسە, تاريحتى باقانداي 53 عاسىرعا كەرى شەگىندىرۋى, اندرون مادەنيەتىنەن دە ارىعا كەتەتىنى – ونى بولجام رەتىندە ەمەس, بۇلجىتپاس دەرەكتەر ارقىلى الەمدىك دەڭگەيدەگى سەمينار-سيمپوزيۋمداردا, كونفەرەنتسيالاردا جاريالاۋى, يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىنە ەنگىزىپ, جوعارى, ورتا مەكتەپتەر وقۋلىقتارىنا كىرگىزىپ, مويىنداتا ءبىلۋى – عالامات ەرلىككە پارا-پار دەر ەدىك. «بۇگىنگى ءداۋىردىڭ عالىمدارى دۇنيەجۇزىلىك تاريحتىڭ سان مىڭ سۇراعىنىڭ جاۋابىن ءدال وسى «بوتاي مادەنيەتىنەن» تاۋىپ وتىر», دەگەن ەكەن اقش-تىڭ ءتاڭىر جارىلقاعىر بەدەلدى تۇلعاسى د.ەنتوني.
كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, پروفەسسور مارشال لەۆينا ايىرتاۋعا ارنايى عىلىمي ەكسپەديتسيا جاساپ, مىنسە كولىگى, جەسە تاماعى بولعان قامبار اتا ت ۇلىگىنىڭ مىڭ سان سۇيەكتەرىن, جىلقى, ءۇي شارۋاشىلىعىنا پايدالانىلعان قۇرال-سايمانداردى كورىپ, اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمعان. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا بوتاي جايلى ارنايى كورمە وتكىزىلىپ, دۇنيە ءجۇزى ارحەولوگياسىنىڭ ەڭ ۇزدىگى دەپ تانىلعان. سودان بەرى تاريحي, ارحەولوگيالىق قورىق ۇيىمداستىرىلىپ, ءبىرجارىم گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان قالاشىق قورشالعان.
150-دەن استام ءۇيدىڭ ورنى ارشىلىپ, قالپىنا كەلتىرىلگەن. قازاقستان ارحەولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ۇلى دالا قىلقۇيرىقتىسىنىڭ ەڭ العاش تاۋەلسىز ەلىمىزدە تابىلۋىنا تۇرتكى بولعان بوتاي قونىسى تاريحىن زەرتتەۋگە, ول جونىندە عىلىمي ورتالىق اشىپ, دامىتۋعا زور ۇلەس قوسقان ۆيكتور فەدوروۆيچ جايلى دەرەكتى فيلمدەردىڭ ءبىرىن «ەي-بي-سي» تەلەكومپانياسى, كانادالىق بەلگىلى پروديۋسەر ءارى اندروپولوگ نايوبي تومپسون ءتۇسىرىپتى. عالىمعا ءبىر جولىققانىمىزدا اقمولا وبلىسى كراسنىي يار قالاسى ىرگەسىنەن بوتاي مادەنيەتىنە تيەسىلى ءبۇتىن ءبىر قونىستىڭ كەزىككەنىن قۋانا حابارلاعان. ونىڭ ايتۋىنشا, ول ماڭايدان ءبىر مىڭعا جۋىق جادىگەر كەزىگىپتى.
دەمەۋشىلەر تابىلىپ جاتسا جىلقى مەن قىمىز مۋزەيىن اشار ەدىك دەگەن ازىرگە قول جەتپەستەي كورىنەتىن ارمانىن دا ايتىپ قالعان. باعزى زامان تۇرعىندارىنىڭ مۇنداي مەكەندەرى تەرىسكەيدە از ەمەس. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلسە, ۇشىراسىپ قالۋىمىز ابدەن ىقتيمال. ەسىك قالاسى جانىنان اتاقتى ارحەولوگ ك.اقىشەۆ تاپقان التىن ادام مولاسى جەر-جەردەن تابىلىپ جاتۋىنا قاراعاندا قازاق جەرىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتقانىن اڭعارتادى, دەيدى ول.
ول سانالى عۇمىرىنىڭ كوپ بولىگىن ماعجان ەلىندە, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەردى. كەيىن قىزمەت بابىمەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە اۋىسسا دا, وركەنيەتتىڭ ەجەلگى مەكەنىن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرۋ ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ نيەتىمەن وسىندا قازبا جۇمىستارىمەن اينالىسىپ ءجۇر.
جانىنا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دوسبول بايقوناقوۆتى قوسىپ الىپتى. قوس عالىم بوتاي قونىسىنان بۇگىنگە دەيىن ەكى ءجۇز مىڭعا جۋىق قۇندى زاتتار تابىلعانىن, ونىڭ اۋقىمى ءبىر وڭىرمەن عانا شەكتەلمەيتىنىن, ەرتىستەن ورالعا دەيىنگى ۇلان-عايىر اۋماقتى قامتيتىنىن ايتادى. وسىعان دەيىن قىزىلجار وڭىرىندە الەم ارحەولوگتارىنىڭ باسقوسۋىمەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلسا, جۋىق ارادا يتالياندىق ارحەولوگتار كەلمەك.
ۆيكتور فەدوروۆيچ بوتاي قونىسىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جالعاسىپ جاتقانىن, اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي قۇرۋ ۇكىمەتتىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەنىن, ونىڭ توڭىرەگىندە قولعا الىنعان كەشەندى شارالار ۇلت تاريحىنىڭ دامۋىنا زور سەرپىن بەرەتىنىن, وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن ادامداردىڭ شىعۋ تەگى قانداي دەگەن ماڭىزدى ساۋالدارعا جان-جاقتى جاۋاپتار الىناتىنىن جەتكىزدى.
الەمدەگى 38 تىلدە جارىق كورەتىن بەدەلدى باسىلىم – «Mational Geographic» جۋرنالىنىڭ ەكسپەديتسيالىق توبى تاريحي نىسانعا ارنايى ات باسىن بۇرىپ, ەگجەي-تەگجەيلى تانىسىپتى. اعىلشىن تىلىندە ءتۇرلى-ءتۇستى جيناق شىعاراتىن بولىپتى.
ولاي بولسا, شەتەلدىكتەردى دە ەرەكشە قىزىقتىرىپ وتىرعان وركەنيەتتىڭ ەجەلگى مەكەنى اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە تەزىرەك اينالسا ەكەن دەيسىڭ. ويتكەنى بۇل ماسەلەنىڭ كوپتەن بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىنا قاراعاندا «نە بۇك, نە شىك دەيتىن» مەزگىل جەتكەن سياقتى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى