جاڭا زاڭ – زايىرلى ەلدىڭ مۇددەسىنە

الايدا ودان وزگە شارتتار مۇ­سىلمانداردىڭ كوپشىلىگىن قا­نا­عاتتاندىرمايدى. سە­بەبى, ءدال سول جى­لى مۇسىل­ماندارعا ۋمرا جاساۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى. ياعني ورتا جولدان كەرى قايتۋلارىنا تۋرا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, مۇشرىكتەردەن ءبىر ادام يسلام دىنىنە ءوتىپ, ماديناعا قاشسا, ونى كەرى قايتارۋدى تالاپ ەتەدى. الايدا مەككەگە وتكەن مۇسىلماننىڭ جاعدايى باسقا. وعان بۇل ۇكىم جۇرمەدى. مۇسىلمانداردىڭ دەنى بۇعان نارازىلىق تانىتتى. نالىدى. مۇددەلەرى شەكتەلگەندەي سەزىندى. الايدا اللانىڭ ەلشىسى اتالعان تالاپتىڭ ءبارىن قارسىلىقسىز قابىل الدى. ءسويتىپ كەلىسىم حاتقا ءتۇسىرىلدى.

ساڭلاق ساحابالار ءۇشىن بۇل شارتتاردى قابىلداۋ وڭايعا سوقپادى. ارينە پايعامبار پاراساتتىلىعىنا سەنبەگەندىكتەن ەمەس. بۇل – ۇممەتتىڭ باسىنا تۇسكەن ۇلكەن سىناقتاردىڭ ءبىرى ەدى. وسى وقيعادان كەيىن ىلە-شالا ء«فاتح» سۇرەسىنىڭ ء«سوزسىز, سەنى اشىق جەڭىسكە يە قىلدىق...» دەگەن ءسۇيىنشى اياتى ۋاحي ەتىلەدى. 

باستاپقىدا بۇل كەلىسىمگە قارسىلىق تانىتقان مۇسىلماندار كەيىننەن كوپتەگەن جاقسىلىقتارعا قول جەتكىزەدى. مەككە قالاسى بەيبىت تۇردە مۇسىلمانداردىڭ قولىنا وتۋىمەن ەكى جىلدىڭ ىشىندە كوپ ادام مۇسىلمانشىلىقتى قابىلدايدى. بۇل ءتىپتى پايعامبارلىقتىڭ جيىرما جىلىندا مۇسىلمان بولعانداردىڭ سانىنان ونداعان ەسەگە ارتىق ەدى. سەبەبى وسى ارالىقتا يسلام ءدىنى ەركىن ۋاعىزدالدى. مۇسىلماندار مۇشرىكتەرمەن ەتەنە ارالاستى. وزدەرىنىڭ يسلامعا ساي ادەبى مەن ارەكەتى ارقىلى ولاردى دىنگە شاقىرا ءبىلدى. ياعني العاشىندا مۇسىلماندار «مۇددەمىز شەكتەلدى», «بۇل – دىنگە قيانات» دەپ تۇسىنگەنىمەن, ۇلى اللا جاسىرعان حيكمەتتى كەيىن ۇقتى. بۇل ءبىر جاعىنان, مۇسىلمانداردىڭ سابىرى مەن سەنىمى, تاۋەكەلشىلدىلىگى مەن تاتۋلىعى سىنالعان ءسات بولاتىن.

دىنارالىق تاتۋلىق – يسلامنىڭ ۇستانىمىنان. جوعارىدا ايتىلعان حۋدايبيا وقيعاسى دا سول تولەرانت­­تىلىقتىڭ تاپتىرماس ءبىر ۇلگىسى دەسە بولادى. 

قازاقستان – كوپ ۇلتتى, كوپ كون­فەسسيالى زايىرلى مەملەكەت. وسى­ناۋ ءتۇرلى كونفەسسيا وكىلدەرىن زايىر­لىلىق پەن تولەرانتتىلىق ۇعىم­دارىنىڭ توڭىرەگىندە توعىستىرۋ ءۇشىن ەلگە ورتاق زاڭ قاجەت. زاڭ ەل ازاماتتارىنىڭ تەڭدىگىن رەتتەيدى. قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن تىنىش­تىعىن قامتاماسىز ەتەدى. ال ۋاقى­تىمەن وعان وزگەرىستەر ەنگىزۋ – زامان تالابى. 

جۋىردا ەلىمىزدىڭ بىرقاتار زاڭ­نامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلمەك. جۋىر­دا ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىر­لەس­تىكتەر تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلەتىن تو­لىقتىرۋلار پارلامەنتتەن ءوتىپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جولداندى. ەندەشە وسى زاڭعا ەنەتىن وزگەرىستەردىڭ بىرقاتارىنا توقتالىپ وتسەك:

- «دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم», ء«دىني راديكاليزم» سەكىلدى جاڭا تۇسى­نىكتەردىڭ ەنگىزىلۋى;

- شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋ ماسەلەسى;

- كامەلەت جاسىنا تولماعانداردىڭ ءدىني راسىمدەرگە قاتىسۋ ءتارتىبىن رەتتەۋ;

- قوعامدىق ورىنداردا دەسترۋكتيۆتى اعىمدارعا ءتان اتريبۋتتاردى قولدانۋ.

سوڭعى جىلدارى يسلام اتىن جامىلعان جات اعىم وكىلدەرىنىڭ ءىس-ارەكەتى قوعامدا يسلاموفوبيا ۇدەرىسىن ورشىتە ءتۇستى. نەگىزىندە, يسلام ءسوزىنىڭ ءبىر ماعىناسى – «بەي­بىتشىلىك». الايدا, الگىندەگىدەي اداسقانداردىڭ اسىل دىنىمىزگە كۇيە جاعۋىنىڭ كەسىرىنەن ول تەرروريزم سوزىمەن تىركەسىپ قولدانىلا باستادى. بۇل ەلدى يسلامنان ۇركىتۋگە, ادامزاتتى اتا دىنىمىزدەن الشاقتاتۋعا اكەپ سوعۋدا. سول سەبەپتى, «دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم», ء«دىني راديكاليزم» سەكىلدى جاڭا تۇسىنىكتەردىڭ ەنگىزىلۋى ەجەلدەن ۇستانىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى باعىت پەن تەرىس اعىمنىڭ اراجىگىن اشۋعا, ولارعا ءتيىستى شارا قولدانۋعا, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنا توسقاۋىل قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 

ال شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋعا نەلىكتەن شەكتەۋ قويۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى؟ وكىنىشكە قاراي, سوڭعى 10 جىلدىقتا ەلىمىزدە بىرقاتار تەررورلىق اكتىلەر تىركەلدى. مۇنىڭ دەنى – ءدىني سەبەپپەن. ال ولاردى وسىنداي قىلمىسقا يتەرمەلەيتىندەر – شەتەلدىك شيكى ءدىني يدەولوگيانى ناسيحاتتاۋشىلار. ولار ۋىسىنا تۇسكەن جاستاردى اۋەلى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدان جيرەندىرەدى. تاريحىمىز پەن ءتول تانىمىمىزدى تۇتاستاي تارك ەتتىرەدى. مادەنيەتىمىزدى مۇلدەم مويىندامايدى. وتانعا ورالىسىمەن ءدال وسىلاي ءدىندى داستۇردەن بولە جارىپ ۋاعىزداۋعا تىرىسادى. سول سەبەپتى, شەتەلدىك ءدىني بىلىمنەن شەكتەۋ – شىنايى ءداستۇرلى دىنىمىزگە كۇيە جاعىلۋىنان تۋعان ساقتىق شاراسى. دەر كەزىندە قاعىلعان دابىل. 

وتكەن عاسىرلاردا شەتەلدە ءدىني ءبىلىم العاندار بولدى ما؟ ارينە حح عاسىردا قازاق زيالىلارى مەن ءدىني كوسەمدەردىڭ اراسىندا دا شەتەلدە ءدىني ءبىلىم العاندارى بولدى. الايدا ولاردىڭ ءبىر دە بىرەۋى ەلگە ورالعاندا ءدىندى داستۇردەن بولەك ۋاعىزداپ, حالىقتى ادەت-عۇرپىنان ايىرعان ەمەس. سونىڭ ءبىرى – ءمادينادا وقىعان ويىلدىق ءدىني قايراتكەر ساعيدوللا ىزتىلەۋوۆ. ساعيدوللا حازرەت قازىرگى ويىل اۋداندىق مەشىتىندە يمامدىق قىزمەت اتقاردى. ءتورت جىل ىشىندە 11 ءدىني مەكتەپ, 20 مەشىتتىڭ جۇمىسىن قالپىنا كەلتىردى. الگىلەردەي ارانداتۋ ەمەس, اعارتۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى. 

بۇگىنگى زاڭنىڭ دا ماقساتى سول. ياعني شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋعا تۇبەگەيلى تىيىم سالىنبايدى. نيەتتى ازاماتتار وندا ءبىلىمىن جەتىلدىرە الادى. قويىلاتىن باستى تالاپ – باكالاۆر دارەجەسىندەگى جوعارى ءدىني ءبىلىمدى قازاقستاندا الۋى كەرەك. سوندا ول اۋەلى ءدىني قاعيداتتاردى قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ نەگىزىندە بويىنا سىڭىرەدى. كەيىن شەتەلگە بارعان جاعدايدا ەلگە قاجەتتى ءدىني ءبىلىمدى يگەرۋگە تىرىسادى. 

كەلەسى ءبىر ماسەلە – كامەلەتكە تول­ماعان بالالاردىڭ ءدىني ءىس-شا­را­لار­عا قاتىسۋى. جاڭا زاڭعا سايكەس بۇل بالانىڭ اتا-اناسىنىڭ بىرەۋىنىڭ رۇقساتىمەن جۇزەگە اسپاق. مۇنى بالانى مەشىتتەن وقشاۋلاۋ, شەتتەتۋ دەپ ءتۇسىنۋ قاتە. سەبەبى ەل زاڭنامالارىن­دا كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىس­تى قولدانىلاتىن تىيىمدار مەن تالاپتار كوپ. ماسەلەن, كامەلەتكە تولماعاندار زاڭدى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايدى, سايلاۋ كەزىندە داۋىس بەرۋ قۇقىعى جوق, ولاردىڭ تۇنگى ۋاقىتتا زاڭدى وكىلدەرىنسىز تۇرعىن جايدان تىس جەردە جۇرۋىنە بولمايدى, ولارعا شىلىم, الكوگولدى ىشىمدىكتەر ساتىلمايدى, تاعىسىن تاعىلار. وسى اتالعان تارماقتار­دىڭ بارلىعى بالانىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. دەمەك, بالانىڭ ءدىني ءىس-شارالارعا قاتىسۋ ءتارتىبىن رەتتەۋدەگى باستى ماقسات تا – ونىڭ جات اعىم قۇرساۋىنا ءتۇسىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ. سونىمەن قاتار بۇل تەك مەشىتتەرگە عانا ەمەس, بارلىق ءدىني بىرلەستىكتەرگە قويىلىپ وتىرعان تالاپتار. ياعني باسقا ءدىني بىرلەستىكتەر ءار ءتۇرلى ماقساتتا جاس بالالاردى جيناپ, ءدىني پىشىندەگى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋى مۇمكىن. بۇل وسىنداي ءدىني شارالاردىڭ زاڭ اياسىندا وتكىزىلۋىنە جانە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن رەتتەۋگە, باقىلاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. 

ءتورتىنشى ماسەلە – قوعامدىق ورىنداردا دەسترۋكتيۆتى اعىمدارعا ءتان اتري­بۋتتاردى, كيىم ۇلگىلەرىن قولدانۋ جانە تاراتۋعا تىيىم سالۋ ماسەلەسى. تىي­ىم بەت-ءجۇزدى تانۋعا كەدەرگى كەل­تىرەتىن نيقاب, پاراندجا سەكىلدى كيىم تۇرلەرىنە عانا قاتىستى. ورامال وعان جاتپايدى. ونىڭ ءجونى بولەك. ال بەتتى تۇمشالاۋ, تۇتاس قارا جامى­لىپ ءجۇرۋ – قازاقى تۇسىنىك بويىنشا جاق­سىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. ۇل­كەن­دەردىڭ ۇنەمى «بەتىڭدى جاپپا», «جا­­مان­دىق شاقىرما» دەپ ەسكەرتىپ وتى­­راتىنى سوندىقتان. دەمەك, بەتتى بۇر­كەۋ ءداستۇردى جوققا شىعارۋشى دەس­ترۋكتيۆتى ءدىني اعىمعا ءتان سيپات ەكەندىگىن وسىدان تاعى ءبىر اڭعارۋعا بولادى. بەتتى بۇركەۋ مۇسىلمان ايەل­دىڭ كيىم ۇلگىسىندە كورسەتىلگەن مىن­دەتتەرگە كىرمەيدى. بۇعان دالەل – پاي­عامبارىمىزدىڭ بۇحاريدەن كەلگەن: «يحرام حالىندە ايەل بەتىن بۇر­كە­مەسىن», – دەگەن ساحيح ءحاديسى. ياعني ءبىر مەزەتتە ميلليونداعان ادام جينا­لا­تىن قاجىلىق ساپارى كەزىندە ايەل ادام­نىڭ بەتىن تۇمشالاۋى تالاپ ەتىلمەيدى.

بۇگىندە شۇكىر, بەيبىت زامانعا بوي ۇيرەتتىك. ازاتتىقتىڭ تاڭى اتتى. تا­ۋەل­سىزبىز. ەركىنبىز. بىراق وسى بەيبىت زامان بۇگىنگى قوعامعا كەشەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ كورگەن تاۋقىمەتىن, قيىنشىلىعىن ۇمىتتىرىپ بارا جاتقانداي. كەشەگى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ وزبىرلىعى مەن وكتەمدىگىن, اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ءناۋباتىن كورسە دە بابالارىمىز ءدىنىن ساقتاپ قالدى. ول ازداي ساياسي قۋعىنعا ۇشىراعان وزگە ۇلت وكىلدەرىن باۋىرىنا باسىپ, بارىمەن ءبولىستى. وسىلاردىڭ سىيى رەتىندە حالقىمىزعا ءتاڭىرىم تاۋەلسىزدىكتى تارتۋ ەتتى. سانسىز شۇكىرلەر بولسىن! 

بۇگىندە قۇداي قۇت ەتىپ بەرگەن وسى باقتى ۇشىرعىسى كەلەتىن, ەلدىگىمىزدى بۇزعىسى كەلەتىن مىسىقتىلەۋلەر ەل ىشىندە ىرىتكى سالۋ ءۇشىن ءدىندى قۇرال رەتىندە پايدالانعىسى كەلەدى. ءبىز ونداي ارانداتۋشىلارعا جول بەرە المايمىز. اتا-بابالارىمىز ۇستانعان مۇسىلماندىق جولىمىزدى تاڭدايمىز. ال زاڭعا ەنگىزىلەتىن تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر حا­لىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋعا قىزمەت ەتەدى دەپ سانايمىز. 

تولەبي قاجى وسپان, 

قمدب-نىڭ اقتوبە وبلىسى 

بويىنشا وكىل يمامى