ءاسىلى تامىز – شارۋانىڭ ايى عوي, اۋىل ادامىنىڭ قاۋىرت جۇمىستان قولى قالت ەتەتىن ءساتى سيرەك. ناعىز ناۋقان. قىرداعى مالدىڭ قىستىق جەم-ءشوبىن جەتكىلىكتى قامداۋعا القاپتاعى ەگىستىڭ جيىن-تەرىنى قاباتتاسسا, قالا بەردى تۇرعىنداردىڭ قىستىق وتىن-سۋىنىڭ جايى دا ەل اعاسىنا مازا بەرمەسە كەرەك.
ەلگەزەك باسشىعا مۇنىڭ بارلىعى تياناقتى مىندەت, وزىنشە سىن. ءارى قايتالانىپ كەلە بەرەتىن اۋىل ادامىنىڭ تىرلىكتەن الاتىن راحاتى دا وسى بولسا كەرەك. مۇنى تەمىرلان اعامەن ەكى رەت جولىعۋدىڭ ءساتى كەلمەگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىز دا. باستاپقىدا ەگىنگە وراق سالۋدىڭ قامىمەن سىرتتا جۇرگەنىن ايتقان, ەكىنشى حابارلاسقانىمىزدا تاۋداعى مالدىڭ قوڭىن كوزبەن كورىپ قايتۋعا كەتىپتى...
الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىندا اقتەرەك دەگەن اۋىل بار. الاتاۋدىڭ ەتەگىنە ەتپەتتەي جاتقان ەڭسەلى ەلدى مەكەن. اۋدان ورتالىعى ۇزىناعاش اۋىلىنان 85 شاقىرىمداي قاشىقتا قونىستانعان. 4 مىڭعا جۋىق جان مەكەندەيدى ەكەن. بۇل اۋىلدى جەتىسۋدىڭ شەكاراسى, سوڭعى نۇكتەسى دەسە بولادى. ءارى قاراي كورشىلەس جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنىڭ اۋماعى باستالادى.
ءبىزدىڭ ەكى رەت ىزدەپ بارىپ كەزدەسە الماي كەتكەن كەيىپكەرىمىز وسى اقتەرەك اۋىلىنداعى ايتۋلى ازاماتتاردىڭ ماڭدايالدىسى تەمىرلان ءشاينۇسىپوۆ بولماق. تۋعان اۋىلىن تۇلەتىپ, ەلدى ەڭبەكپەن قامتىپ وتىرعان شارۋاقور ازامات جايلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە بۇعان دەيىن دە جازىلعان بولاتىن. ايتۋعا تۇرارلىق بولعاسىن, كورسەتۋگە لايىق بولعاسىن ازامات جايلى تاقىرىپقا ءجيى اينالىپ سوعۋدىڭ سوكەتتىگى بولماس دەپ تاعى دا قالام تارتتىق.
...اۋىلدىڭ جۇرتى قالا ماڭىنا ۇدەرە كوشىپ جاتقان زامان عوي. كەيبىر اۋىلداردا تۇرعىن سانى ازايىپ, بوساعان ۇيلەردىڭ الدى بۇزىلىپ, ەلدى مەكەننىڭ بولاشاعى تۋرالى بولجامدى سوزدەر ايتىلىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. كاسىبى ناسىبىنە اينالعان اعايىن دا رەتى كەلسە قالادان باسپانا الىپ, بالالارىن مەگاپوليسكە قونىستاندىرۋعا قۇشتار ەكەنى دە راس. بىراق ءدال وسى اقتەرەك اۋىلىنداعى جاعداي وزگەشە ەكەن. الماتىدان اسا قاشىق بولماسا دا, جۇرت قالاعا كوشۋ جايىندا ويعا كەتپەگەن. قايتا قالادان قايتا ورالىپ, مال ءوسىرىپ, جەر تىرمالاپ جاتقانداردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى ەكەن. باستىسى, بۇل اۋىلدا جاڭا تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ, سۋ جاڭا كوشەلەر پايدا بولا باستاعان. وسى ءىستىڭ باسىندا «اقتەرەك» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى تەمىرلان ءشاينۇسىپوۆ ءجۇر.
ايتپاقشى, ءبىزدىڭ ارىپتەسىمىز, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ۇزاق جىل جەمىستى ەڭبەك ەتىپ زەينەتكە شىققان ارداگەر جۋرناليست, قالامى جۇيرىك قالامگەر گۇلزەينەپ سادىرقىزى وسى اقتەرەك اۋىلىندا تۇرىپ جاتىر. قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان قالامداسىمىز شۋلى قالادا كوپ ايالداماي, تۋعان اۋىلىنا تارتىپ وتىرعان. تۋعان جەردىڭ ساف اۋاسى مەن اعايىننىڭ اقجارما كوڭىلىنەن ارتىق نە بار؟ گۇلزەينەپ اپاي قازىر نەمەرە باققان اجە. قالام ۇستاعان التىن قولدان نان جاۋىپ, قۇرت قايناتىپ, ماي شايقاۋ دا كەلەدى ەكەن. اۋىلدىڭ تابيعي ونىمىنە قارىق بولىپ قالدى. ءجا, ول ەندى باسقا اڭگىمە. ال ارىپتەسىمىز اۋىلدىڭ بەتكە ۇستار ازاماتى جايلى كەڭىنەن اڭگىمەلەۋگە دايىن. تەمىرلان تۋرالى بىرنەشە ماقالا دا جازعان بولاتىن. كەيىپكەرىمىزدىڭ ازاماتتىعىن, ىسكەرلىگىن, تۋعان اۋىلىنا دەگەن جاناشىرلىعىن قالامداستان ارتىق ايتا الماسپىز.
– ەردىڭ ەڭبەگىن ايتۋ پارىز. تەمىرلان 1994 جىلى «اقتەرەك» وندىرىستىك كووپەراتيۆىن باسقارۋعا كەلگەندە وسى اۋىلدا جيىرما شاقتى تەحنيكا, ەكى باس ءىرى قارا, ال قوي مەن جىلقى ىرىمعا دا قالماعان ەكەن. ونى قويىپ, بيۋدجەتكە 30 ملن تەڭگە, ەلەكتر جارىعىنا 2,5 ملن تەڭگە, باسقا شارۋا قوجالىقتارىنا 5 ملن تەڭگە قارىز بولىپ شىعىپتى. ءىستىڭ كوزىن تاپقان ادامعا قيىندىق ەڭسەرۋدىڭ جولى جەڭىلدەيدى عوي, تەمىرلان ازامات ەكەن, اۋىلدىڭ شالقايىپ بارا جاتقان شارۋاسىن وڭداپ, «اقتەرەكتى» از جىلدا تابىسى كول-كوسىر قوجالىققا اينالدىرا ءبىلدى. قازىر اقتەرەكتەي سىلانعان, تازا, كورىكتى جاڭا قۇرىلىسى جىل سايىن كوبەيگەن اۋىل از. وسىنىڭ بارلىعى ازاماتتاردىڭ ارقاسى, – دەيدى گۇلزەينەپ اپاي.
دەسە دەگەندەي, «اقتەرەك» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى تەمىرلان ءشاينۇسىپوۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن اۋىلدا جاڭا تيپتەگى تۇرعىن ۇيلەر سالۋ جۇمىستارى جولعا قويىلدى. اۋىلداعى شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىن ادامداردىڭ قاتارى كوبەيگەن سايىن باسپاناعا سۇرانىس ارتقان. ءارى ەسكى عيماراتتاردى جاڭعىرتۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداعان. الدىڭعى كەزەكتە جاستار مەن كوپ بالالى وتباسىلارعا, اۋىلعا ەڭبەگى سىڭگەن اعا بۋىنعا جاڭا ءۇي سالىپ بەرۋ جايلى وي كەلگەن. وسىلايشا, 2006 جىلى العاشقى باسپانا سالىندى. قۇرىلىس جۇمىستارىن, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتى قوجالىق قارجىسىنا جۇرگىزەدى. باسپاناعا مۇقتاج جان دايىن ۇيگە قونىستانادى. شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتەتىن ءۇي يەسىنىڭ تابىسىنا بەلگىلى ءبىر مولشەردە الىم الىنىپ وتىرادى. وندا دا وتباسىنىڭ جاعدايىنا, تولەم قابىلەتىنە قاراي جەڭىلدىك قاراستىرىلىپتى. قوجالىقتىڭ تابىسى ارتىپ, جىلدىق ءتۇسىم كوبەيگەن جىلدارى جۇمىسشىلاردىڭ الگىندەي قارىزدارى تولىق جابىلىپ, «كەشىرىلەدى» ەكەن. بىلاي قاراعان جانعا وتە ادىلەتتى. ايتپەسە قالا جاعالاعان ەكى قازاقتىڭ ءبىرى بار تاپقان-تايانعانىن جالدامالى پاتەرگە بەرىپ كۇنەلتىپ جاتقان جوق پا؟ ونىڭ ۇستىنە, تەمىرلان اعانىڭ باستاماسىنىڭ بىرنەشە ۇتىمدى جاعى بار. اۋىلداعى تۇرعىن ءۇي قورى جاڭارىپ, اقشاڭقان باسپانالار بوي كوتەرە باستادى. وقتاي ءتۇزۋ كوشەلەر سالىندى. شارۋاشىلىقتا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋ جولعا قويىلدى. جۇمىسشى, مامان كادرلاردىڭ سىرتقا كەتۋىنە ەش نەگىز جوق, ويتكەنى ولاردىڭ باستى جاعدايى – تۇرعىن ءۇيى بار! قازىر كەيبىر شارۋا قوجالىقتارى نە مالشى تاپپاي, نە مەحانيزاتورعا جارىماي وتىرعانى وتىرىك ەمەس. ال اقتەرەكتە قولى بوس جۇرگەن ادام كورىنبەيدى. جەر ەمگەنى القاپتاردى باپتاۋدا. باسقاسى مال وسىرۋدە. قازىر اۋىل ادامدارىنىڭ باعىمىندا 50 مىڭعا جۋىق قوي, 6 مىڭداي ءىرى قارا, 3 مىڭعا تارتا جىلقى بار ەكەن. وسىنىڭ ءبارى ادامداردىڭ ەڭبەكپەن قامتىلۋىنىڭ ارقاسى ەكەنى انىق. جوعارىدا تۇرعىندارى ۇدەرە كوشكەن اۋىلدار بار دەپ قىنجىلدىق. ال اقتەرەكتە كەرىسىنشە, قالادان كوشىپ كەلىپ جاتقاندار كوپ. تەمىرلان ءشاينۇسىپوۆتىڭ باستاماسىمەن اۋىلدا تۇرعىن ءۇي سالىنا باستاعان 12 جىلدىڭ ىشىندە توقسانعا جۋىق جاڭا باسپانا بوي كوتەرگەن ەكەن. بۇل سونشا شاڭىراقتىڭ قۋانىشى دەگەن ءسوز.
شاڭىراعى شاتتىققا كەنەلگەن جەردە ادام تەك باقىتتى بولىپ, ءونىپ-ءوسىپ, عۇمىرلى بولماي ما؟ ارينە وسىنداي ومىرگە نەگىز قالاۋ كوشباسشىعا بايلانىستى بولسا كەرەك. دەمەك, قازاقتىڭ ءار اۋىلىنا تەمىرلان اعاداي ءبىر-ءبىر بەتكە ۇستار ازامات كەرەك سياقتى...
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى