قاراتوبەنىڭ قايىرىمدى تۇرعىندارى

«توي دەسە قۋ باس دومالايتىن» حالىق­پىز. ونىڭ ۇستىنە ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا «اتامەكەن» كىشى باعدارلاماسىنىڭ «الەۋمەتتىك باستامالار كارتاسى» بازالىق باعىتى بويىنشا مەتسەناتتاردىڭ تۋعان جەرىنە تارتۋى ءدال وسىنداي تورقالى توي, مەرەيلى مەرەكەمەن قاتار جۇرەدى عوي. قاراتوبەدە ەكى كۇنگە سوزىلعان مەرەيتوي كەزىندە وسى توپىراقتان شىققان كاسىپكەرلەر مەن مىقتىلار مارتتىكتىڭ مايدانىنا ءتۇسىپ باقتى.

ەڭ اۋەلى اۋدان ورتالىعى قاراتوبە اۋى­لىندا «استانا» ساياباعى اشىلدى. سايا­باقتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا اۋدان اكىمى جانات اسانتاەۆ اۋدان تۇرعىن­دارىنا وسىنداي سىي جاساپ وتىرعان ەلجاندى ازاماتتارعا العىس ايتتى.

جاڭا ساياباقتا تۇرعىنداردىڭ دەمالۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. ساياباققا استانانىڭ سيمۆولىنا اينالعان بيىكتىگى 9,7 مەتر «بايتەرەك» مونۋمەنتى مەن سۋبۇرقاقتار, بالالار ويىن الاڭى, اسەمدىگىمەن كوز تارتار جارىقشامدار ەرەكشە ءسان بەرىپ تۇر. سونىمەن قاتار كۇننەن قۋات الاتىن قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان WI-FI تاراتاتىن ورىندىقتار دا ورناتىلعان. بۇل كەشەن – وسى وڭىردە تۋىپ-ءوسىپ, بۇگىندە سان ءتۇرلى كاسىپ سوڭىندا جۇرگەن جاندوس ايتاليەۆ, تالاپتان داۋىلتاەۆ, قۇسايىن مۇقانوۆ, ەرمۇرات ساريەۆ, راديك حايىروۆ سىندى ازاماتتاردىڭ تارتۋى ەكەن.

وسى توي كۇندەرى اۋدان ورتالىعىنداعى اكادەميك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قاراتوبە ءوڭىرىنىڭ پەرزەنتى قاجىم جۇماليەۆ كوشەسىندە عالىمعا ءمۇسىن ورناتىلدى. ءمۇسىندى اشۋ قۇرمەتى اقىن ايسۇلۋ قادىرباەۆا مەن پروفەسسور مالىك شالمەنوۆكە ۇسىنىلدى. بۇل بيۋست تە جەكە ادامنىڭ – قاراتوبەلىك كاسىپكەر بولات قاميەۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن بوي كوتەرىپ وتىر.

مادەني شارالاردىڭ جالعاسى اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ فويەسىندە «قۇلپىتاس سىرىن اشايىق» اتتى ەسكەرتكىش جيناق پەن «قاسيەتتى قاراتوبەم» فوتوالبومىنىڭ تانىستىرىلىمىنا ۇلاستى. ءتۇرلى-ءتۇستى, يلليۋستراتسيالىق بۇل جيناقتار وسى ءوڭىردىڭ تۇلەگى, باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانتاس ءسافۋلليننىڭ جەتەكشىلىگىمەن شىعارىلعان. باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا ساقتالعان حVIII-XX عاسىر ەسكەرتكىشتەرى – اراب جازۋلى قۇلپىتاستاردى زەرتتەۋ ءىسىن جۇيەگە قويعان جانتاس نابيوللا ۇلى قاراتوبە اۋدانىنىڭ ءار اۋىلدىق وكرۋگىندەگى كونە زيراتتار مەن ونداعى تاريحي تۇلعالار تۋرالى تولىمدى ەڭبەكتى وسى توي قارساڭىندا جاريالاپ, ولكە تاريحىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.

– اق جايىق وڭىرىندەگى كونە قۇلپىتاستاردى زەرتتەۋ بارىسىندا ءۇش حاننىڭ, باتىرلارىمىز بەن بيلەرىمىزدىڭ, باسقا دا تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ جەرلەنگەن ورىندارى تابىلدى. بۇگىنگى جيناقتا قاراتوبە اۋدانى اۋماعىنداعى 73 قورىم جيناقتالدى. 433 قۇلپىتاستىڭ 113-ءى جازۋلارىنىڭ وشۋىنە بايلانىستى وقىلمادى. وقىلعان قۇلپىتاستاردىڭ ىشىندە سەگىز رۋدىڭ وكىلدەرى بولدى جانە ەكى قۇلپىتاستىڭ ارقايسىسىنا ۋفا, قازان دەپ كورسەتىلىپتى. تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ بارىسىندا سۋرەتكە تۇسىرىلگەن قۇلپىتاستىڭ بارلىعىن بىردەي وقۋ مۇمكىن بولمادى. سەبەبى كوپشىلىك قۇلپىتاستاردىڭ ساقتالۋ دەڭگەيى وتە تومەن, كۇن مەن جاڭبىرعا, جەلگە مۇجىلگەن, سىنعان, جازۋلارى كورىنبەيدى, – دەيدى جانتاس سافۋللين.

وسى كۇندەرى قاراتوبەنىڭ ورتالىق الاڭىندا قالدىعايتى اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن بەلگىلى فوتوگراف رافحات حالەلوۆتىڭ فوتوكورمەسى جانە بەلگىلى جازۋشى, قاراتوبە اۋدانىنىڭ ەگىندىكول اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن كۇرمانعازى قارامان ۇلىنىڭ قىزى اڭساعان مۇستافانىڭ «سويلە, سۋرەت!» اتتى سۋرەت كورمەسى ءوتتى.

مەرەيتوي اياسىندا ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا نەگىزدەلگەن «تۋعان جەرگە ءبىر سەبىڭ تيسە, سەن دە باقىتتىسىڭ!» اتتى جەرلەستەر فورۋمى ءوتتى. فورۋمدا ەل ابىرويىن اسىرىپ, مەرەيىن ۇستەم ەتىپ جۇرگەن ءبىر توپ جومارت جۇرەك جەرلەس­تەر ءسوز سويلەپ, قاراتوبەلىك اعايىندى اۋداننىڭ 90 جىلدىق مەرەكەسىمەن قۇتتىقتادى. اۋدان اكىمى جانات اسانتاەۆ قاراتوبە وڭىرىنە سۇيىسپەنشىلىك تانىتىپ, تۋعان جەردىڭ وركەندەۋىنە قول ۇشىن بەرىپ جۇرگەن ءبىر توپ ەل ازاماتىن العىس حاتپەن ماراپاتتادى. 

سالتاناتتى شارادا ءار جىلدارى قاراتوبە اۋدانىن باسقارىپ, وسى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان ناۋرىزباي قاراعويشين مەن اسحات شاحاروۆقا, جەرلەس اقىن ايسۇلۋ قادىرباەۆاعا, عالىم مالىك شالمەنوۆكە, كاسىپكەر بولات يسماعۇلوۆقا, ءانشى ساعادات راحمەتجانوۆقا, اقىن تالانت ارعىنعاليعا «قاراتوبە اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلدى.

مەرەكەلىك شارا قاس قارايا ورتالىق الاڭدا وتكەن «تۋعان جەر – التىن بەسىگىم» اتتى «جومارت جۇرەك» مەتسەناتتار فورۋمىمەن قورىتىندىلاندى. اۋدان باسشىسى جانات اسانتاەۆ اۋداننىڭ بيىلعى «جومارت جۇرەك» سىيلىعى لاۋرەاتتارىن قۇتتىقتاپ, جەرلەستەردىڭ اۋدان يگىلىگى ءۇشىن اتقارىپ جۇرگەن ىزگىلىكتى ىستەرىنە العىس ءبىلدىردى. ناتيجەسىندە اقىن شولپان قىدىرنيازوۆا – «ەرەن ەرىكتىلىك» اتالىمىمەن, كاسىپكەرلەر جارقىن تاجىعاليەۆ, قۇسايىن مۇقانوۆ, مۇراتبەك مۇحانبەديەۆ, بولات يسماعۇلوۆ, ايبار براليەۆ, تالاپتان داۋىلتاەۆ, ەرجان حاسانوۆ, ەرمۇرات ساريەۆ, راديك حايروۆتار – «تۋعان ولكە» اتالىمىمەن, «مۇحيت جاستارى» جاستار قوعامدىق بىرلەستىگى – «جىلدىڭ ۇزدىك ۇيىمى» اتالىمىمەن ماراپاتتالدى.

سانالى عۇمىرىن قاراتوبە ءوڭىرىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە ارناپ, 100-دەن اسا كىتاپ شىعارعان ارداگەر جۋرناليست, جاقىندا عانا ومىردەن وتكەن ولكەتانۋشى قايىرجان حاسانوۆ اعامىزدىڭ ۇلدارى ەرجان مەن نۇرجان حاسانوۆتار دا تۋعان جەرىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى­نا بەلسەنە ۇلەس قوسىپتى. قاراتوبە اۋدانى شەكاراسىنا كىرەر تۇستا جول ۇستىنە ورناتىلعان ءزاۋلىم قاقپا – وسى ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىمەن تۇرعىزىلعان. ءبىر قىزىعى, بۇل ازاماتتار وسى ىسكە قارجىسىن عانا قوسىپ قويماي, تىكەلەي قول كومەگىن بەرىپ, قاراپايىم جۇمىسشىلارمەن بىرگە ەڭبەك ەتكەن. 

– اكەمىز قايىرجان حاسانوۆتان ەل مەن جەر تاريحىنا قاتىستى مول مۇرا قالدى. ءبىز, ۇرپاقتارى, قاراتوبە اۋدانى اكىمدىگى قولداسا, اۋدان ورتالىعىنداعى الاش ساياباعىنىڭ ءبىر بۇرىشىنان مۋزەي ءۇيىن تۇرعىزىپ, ولكەمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى, تاريحي تۇلعالارى تۋرالى جادىگەرلەر مەن قۇجاتتاردى جيناقتاعىمىز كەلەدى. ول ورتالىقتىڭ ىشىندە ۇلكەن جيىندار, دوڭگەلەك ۇستەل ماجىلىستەرى وتەتىن كونفەرەنتس-زال بولادى. بۇيىرسا, تۋعان جەردىڭ تاريحى تۇگەندەلىپ, حالىق نازارىنا ۇسىنىلسا دەيمىز. بولاشاقتا اكەمىزدىڭ اتىندا ولكەتانۋشىلار بايقاۋىن دا ۇيىمداستىرۋ جوسپارىمىزدا بار, – دەيدى نۇرجان حاسانوۆ. 

مىنە, توقسان جىلدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن جاساعان تورقالى توي دا ءوتىپ كەتتى. ەڭ باستىسى ەل ەسىندە قالاتىن, تۇرعىندار يگىلىگىن ءالى تالاي جىل كورەتىن عيبراتتى ىستەر كوپ بولدى. ەل وسىعان رازى.

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»

باتىس قازاقستان وبلىسى