ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى قازاق جەرىندە كاسىبي مەديتسينانىڭ تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن ۋاقىتى بولاتىن. ال رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلگەن اۋماقتاردا كادر جەتكىلىكسىزدىگى, اسىرەسە دارىگەرلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى انىق بايقالدى.
سول كەزەڭدە ورتالىق ازيادا اۋىق-اۋىق ءتۇرلى جۇقپالى ەپيدەميالار تارالىپ وتىراتىن. ماسەلەن, 1829-1830 جىلدارى پارسى جەرىنەن حيۋاعا, ودان كورشىلەس قازاق جەرىنە ەنگەن تىرىسقاق ىندەتى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن باتىس وڭىرلەرىندە كەڭ تارالدى. اتالعان ەپيدەميادان تۇتاس اۋىلدار قىناداي قىرىلدى.
ۋاقىت وتە, از دا بولسا كاسىبي مەديتسينالىق ءبىلىمى بار دارىگەرلەردىڭ جۇمىس ىستەي باستاۋى دەنساۋلىق سالاسىنداعى كۇردەلى احۋالدىڭ ەداۋىر جاقسارا تۇسۋىنە وڭ ىقپال ەتتى. بىراق ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەلىمىز اۋماعىندا دارىگەرلەردىڭ سانى وتە از بولاتىن. ءسوز بولىپ وتىرعان جۇزجىلدىقتىڭ 60-جىلدارى يمپەرلىك رەسەيدىڭ قازاق جەرىنىڭ وڭتۇستىگىن وتارلاۋىمەن, جاڭادان قوسىلعان اۋماقتاردا اكىمشىلىك-اۋماقتىق رەفورمالار جۇرگىزگەنى بەلگىلى. سونىڭ سالدارىنان سول كەزەڭدەگى قازاق جەرلەرى: اقمولا (ورتالىعى ومبى قالاسى), سىرداريا (تاشكەنت ق.), جەتىسۋ (ۆەرنىي ق.), سەميپالات (سەمەي ق.), ورال (ورال ق.) جانە تورعاي (ورىنبور ق.) وبلىستارىنا, ءوز كەزەگىندە ءار وبلىس يەرارحيالىق باسقارۋ تۇرعىسىنان ۋەزدەرگە, بولىستار مەن اۋىلدارعا ءبولىندى.
قۇرىلعان اكىمشىلىك اۋماقتاردا قىزمەت كورسەتە باستاعان العاشقى ماماندار نەگىزىنەن اسكەري دارىگەرلەر ەدى. الايدا باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ورنىعىپ, ازاماتتىق مەكەمەلەردىڭ قالىپتاسۋىمەن جەرگىلىكتى حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن دارىگەرلەر دە كەلە باستاعان-دى.
سول كەزەڭدەگى قازاقستان اۋماعىندا دارىگەرلىك قىزمەتپەن اينالىسقان مامانداردىڭ ۇلتتىق قۇرامى ءار الۋان ەدى. باسىم بولىگىن ورىستار قۇراعانىمەن, ولاردىڭ اراسىندا نەمىس, ەۆرەي, ۋكراين جانە پولياك ۇلتىنىڭ وكىلدەرى دە كەزدەسەتىن.
ماقالا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا جانە وعان ىرگەلەس اۋماقتاردا ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جۇمىس اتقارىپ, مەديتسينالىق كومەككە ءزارۋ حالىققا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتىپ, ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن دارىگەرلەردىڭ ءبىرى – ادام پجەگودسكيگە قاتىستى بولماق.
ادام پجەگودسكي – شىعۋ تەگى بويىنشا پولياك ۇلتىنىڭ وكىلى. دەي تۇرعانمەن ونىڭ قاي ءوڭىردىڭ تۋماسى ەكەندىگىنە, اتا تەگىنە جانە عۇمىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە قاتىستى مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان دا ماقالا بارىسىندا نەگىزىنەن ونىڭ مەديتسينالىق قىزمەتىمەن عانا شەكتەلەمىز.
حVIII عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ, پولياك جەرىنىڭ باسىم بولىگى رەسەي بيلىگىندە بولعان-دى.
جالپى, پولياك دارىگەرلەرىنىڭ قازاق دالاسىنا كەلۋىن ەرىكسىز جانە ەرىكتى نەگىزدە جۇزەگە اسقان ۇدەرىس رەتىندە سيپاتتاۋعا بولادى. بۇرىنعى رەچپوسپوليتا مەملەكەتىنىڭ شەكارالارىندا 1830 جىلى يمپەرلىك بيلىككە قارسى ۇلت-ازاتتىق «قاراشا كوتەرىلىسىنىڭ» جانە 1863-64 جىلدارداعى «قاڭتار كوتەرىلىسىنىڭ» ورىن الىپ, اياۋسىز باسىپ جانىشتالعاندىعى تاريحتان بەلگىلى. اتالمىش كوتەرىلىسكە قاتىسىپ, يمپەريانىڭ شالعاي اۋماقتارىنا جەر اۋدارىلعاندار اراسىندا دارىگەرلەر دە از ەمەس-ءتىن. ولار ءوز كەزەگىندە ەركىنەن تىس كەلگەندەر بولسا, ءوز قالاۋىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسىپ, قازاق جەرىندە قىزمەت جاساعان پولياك دارىگەرلەرىنىڭ دە قاتارى كوپ ەدى.
ءسوز بولىپ وتىرعان كەزەڭدە ەلىمىز ايماقتارىندا جۇمىس ىستەگەن پولياك دارىگەرلەرىنىڭ اراسىنان: اقمولا مەن شىعىس قازاقستاندا قىزمەت اتقارعان تسەزاري تەراەۆيچتى, جەتىسۋدا جۇمىس جاساعان ليۋدۆيگ ماچەەۆسكي مەن پاۆەل بالبۋتسينوۆسكيدى, فارماتسەۆت يۋزەف سەنچيكوۆسكيدى ەرەكشە اتاۋعا بولادى. سولاردىڭ قاتارىنا ادام پجەگودسكيدى دە قوسۋ قاجەت. ءحىح عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى جەتىسۋ ءوڭىرى مەن سولتۇستىك قىرعىزستان جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىمال دارىگەر ادام پجەگودسكي (اقپارات كوزدەرىندە پرجەگودسكي) ءحىح عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى ارالىعىندا پەتەربۋرگتەگى مەديتسينالىق-حيرۋرگيالىق اكادەميادا ءبىلىم الادى. 1873 جىلى اتالعان وقۋ ورنىن ءتامامدايدى. ال 1875 جىلدان باستاپ قازىرگى الماتى, سول كەزەڭدەگى ۆەرنىي قالاسىنداعى 2 تۇركىستان ارتيللەريالىق بريگاداسىندا كىشى دارىگەر رەتىندە جۇمىسىن باستاپ, كەلگەن جىلى نارىنداعى (قىرعىزستان) لازارەتكە ۋاقىتشا مەڭگەرۋشىلىك جاسايدى.
1876-1880 جج توقماقتا (قىرعىزستان), 1883 جىلدان سەرگيوپولدە (قازىرگى اياگوز, سول جىلدارى جەتىسۋ وبلىسى, لەپسى ۋەزىنىڭ ورتالىعى) ۋەزدىك دارىگەر لاۋازىمىندا بولادى, سونىمەن بىرگە سەرگيوپولدە اسكەري لازارەتتىڭ مەڭگەرۋشىلىگىن قوسا اتقارادى. مەديتسينالىق كومەككە ءزارۋ حالىققا قىزمەت كورسەتىپ, ەلدىڭ العىسىنا بولەنەدى.
جەتىسۋعا 1881-1884 جج شىعىس تۇركىستاننان قونىس اۋدارعان ۇيعىرلار مەن دۇنگەندەرگە العاشقىلار قاتارىندا مەديتسينالىق كومەك كورسەتەدى.
سول كەزەڭدەگى جەتىسۋدىڭ تانىمال دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى فەدور پوياركوۆ ءوزىنىڭ ارىپتەسى ا.پجەگودسكي قىزمەت جولىنىڭ وسى پاراسى تۋرالى: ء«بىز, اۋىر ناۋقاسقا شالدىققان دۇنگەندەردىڭ ازابىن جەڭىلدەتۋ جولىندا كۇش-جىگەرىن سارپ ەتكەن, ءوز دەنساۋلىقتارىن اياماعان قوس تۇلعانىڭ قىزمەتىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ناۋقاستارعا جان اياماي قىزمەت كورسەتكەن, سول كەزەڭدەگى توقماقتىڭ ۋەزدىك دارىگەرى ادام پجەگودسكي مەن ونىڭ كومەكشىسى, قازىر دۇنيەدەن وتكەن فەلدشەر ۆاسيلي فرۋنزە بولاتىن. دارىگەر پجەگودسكيدىڭ كومەكشىسىمەن بىرگە اۋىر ناۋقاس دۇنگەندەرگە كۇتىم جاساۋ سىندى اۋىرتپاشىلىقتى ءوز كۇشتەرىمەن اتقارۋعا تۋرا كەلدى, شىعىندى ەسەپكە الماعاننىڭ وزىندە, وعان قولايسىز ءتىپتى ادام توزگىسىز جاعدايدا جانە جوقتان بار جاساعان قۇرالدارمەن جۇزدەگەن ءىرى وپەراتسيا جاساۋعا تۋرا كەلدى. ءوز قىزمەتىنىڭ بارلىعىن دالادا وتكىزگەن, تەك ءبىلىم جانە جاقىن جانعا دەگەن قۇرمەتپەن قارۋلانعان دارىگەر, وزىنە تاعدىر جىبەرگەن اۋىر سىناقتان ابىرويمەن شىعا ءبىلدى. ول كومەكشىسىمەن بىرگە باقىتسىزدارعا ەلدەن بۇرىن كومەككە كەلەتىن جانە ناعىز جاۋىنگەر سياقتى ۇرىس الاڭىن, تەك بارلىعىن جاساعاننان كەيىن عانا تاستاپ شىعاتىن» دەلىنگەن تولعانىسقا تولى ەستەلىك قالدىرعان.
ادام پجەگودسكي جوعارىدا اتالعان ءوزىنىڭ ارىپتەسى ءارى قانداسى پاۆەل بالبۋتسينوۆسكي سەكىلدى عىلىمدى سەرىك ەتەدى. كاسىبي دارىگەرلىك قىزمەتىنەن وزگە, ءوزى جۇمىس ىستەگەن جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ مينەرالدى سۋ كوزدەرىن زەرتتەپ, ونىڭ ادامعا پايدالى قاسيەتتەرىن زەردەلەۋگە دەن قويادى. اتالعان تاقىرىپتاعى قوس ەڭبەكتىڭ اۆتورى.
ونىڭ العاشقىسى: 1892 جىلى ۆەرنىي قالاسىندا جارىق كورگەن «كراتكايا زاپيسكا و بارلىكسكيح گورياچيح كليۋچاح» اتتى ەڭبەك.
اتاۋىنان بەلگىلى بولعانداي دارىگەر پجەگودسكي ءسوز بولىپ وتىرعان ەڭبەكتە قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسى, ءۇرجار اۋدانىندا (يمپەرلىك كەزەڭدە العاشىندا جەتىسۋ وبلىسىنىڭ سەرگيوپول, سوڭىنان لەپسى ۋەزىنىڭ قۇرامىندا), اراسان وزەنىنىڭ جوعارعى اعىسىندا ورنالاسقان بارلىق مينەرالدى سۋ كوزدەرىن كەشەندى زەرتتەۋگە باسىمدىق بەرگەن.
جالپى, الاكولدىڭ, وعان ىرگەلەس بارلىق سۋ كوزدەرىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى جەرگىلىكتى قازاق حالقىنا ەرتەدەن بەلگىلى بولعان. بۇل تۋرالى تاريحي سيپاتتاعى دەرەكتەر جەتىپ ارتىلادى. ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان قازاق-جوڭعار سوعىسى كەزەڭىندە جارالانعان قازاق جاۋىنگەرلەرى الاكولدىڭ جاعالاۋىندا دامىلداپ, العان جاراقاتتارىن ەمدەيتىن. مينەرالدىق قۇرامى ەرەكشە كول سۋىنىڭ اسەرىنەن دەنەدەگى جاراقاتتار قاراقوتىرلانىپ تەز ەمدەلگەن.
ەگەر ادام پجەگودسكيدىڭ 1883 جىلدان باستاپ مينەرالدى بۇلاقتار ورنالاسقان سەرگيوپول ۋەزىندە دارىگەر بولعاندىعىن ەسكەرسەك, اتالعان مينەرالدى سۋ كوزدەرىن العاش رەت كەشەندى زەرتتەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسقانىنا كوز جەتكىزەمىز. جانە اتالمىش مينەرالدى بۇلاقتار تۋرالى دەرەكتەر اراسىندا ونىڭ اتالعان ەڭبەگى حرونولوگيالىق تۇرعىدان ەڭ ءبىرىنشى بولۋى جوعارىداعىداي توقتام جاساۋعا نەگىز بولادى.
بارلىق مينەرالدى سۋ كوزدەرىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى حيميالىق ساراپتاۋدىڭ كومەگىمەن الدىمەن ومبى مەديتسينالىق قوعامىنىڭ زەرتحاناسىندا, سوڭىنان, 1901 جىلى پەتەربۋرگتەگى حيميالىق زەرتحانادا دالەلدەنەدى.
ءحىح عاسىر ەۋروپادا ءتۇرلى ەمدىك قاسيەتى بار مينەرالدى سۋلارمەن ەمدەلۋشىلەردىڭ عاسىرى بولعاندىعى بەلگىلى. بىراق ءحىح عاسىردا كۇرە جولداردان قاشىق ورنالاسقاندىقتان بارلىق سۋ كوزدەرى جوعارى دەڭگەيدەگى تانىمال دەمالىس ورنىنا اينالمادى. رەسمي مالىمەت بويىنشا بارلىق مينەرالدى سۋ كوزدەرىندە 1907 جىلى 254 ادام بولىپ, دەنساۋلىعىن تۇزەگەن. اتالعان كورسەتكىش 1906 جىلعى كورسەتكىشتىڭ تەك جارتىسىن قۇراعان.
ال مينەرالدى قاينارلار نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن «بارلىق-اراسان» ءساناتوريى كەڭەستىك كەزەڭدە, دالىرەك ايتقاندا 1963 جىلى اشىلعان.
بۇگىندە, اتالعان ساناتوري ءوز جۇمىسىن جالعاستىرىپ, تەرى, رەۆماتيزم, بۋىن اۋرۋلارىن ەمدەۋ باعىتىندا جۇمىس اتقارۋدا.
دارىگەر پجەگودسكيدىڭ ەمدىك قاسيەتى بار سۋلار بويىنشا ەكىنشى ەڭبەگى «اياك-كالكانسكيە تەپلىە مينەرالنىە يستوچنيكي ۆ سيۋگاتينسكوي ۆولوستي ۆەرنەنسكوگو ۋەزدا» اتاۋىمەن ۆەرنىي قالاسىندا سول 1892 جىلى باسىلىپ شىعادى.
ەڭبەك قازىرگى ۋاقىتتا قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ ايدىنى استىندا قالعان, اياق-قالقان مينەرالدى سۋ كوزدەرىنە ارنالعان. كىتاپتىڭ اتاۋىنان بەلگىلى بولعانداي, مينەرالدى بۇلاقتار بۇگىنگى الماتى وبلىسى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ (پاتشا داۋىرىندە بۇرىنعى ۆەرنىي ۋەزى, سوگەتى بولىسىنىڭ) اۋماعىندا بولعان.
پجەگودسكيدىڭ اياق-قالقان ىستىق مينەرالدى سۋ كوزدەرى تۋرالى ەڭبەگى ەلىمىزدەگى ىستىق بۇلاقتارعا تىكەلەي ارنالعان يمپەرلىك كەزەڭدەگى بىردەن-ءبىر ەرەكشە ەڭبەك. سوندىقتان پجەگودسكيدى اياق-قالقان ىستىق قاينارلارىنىڭ ەمدىك دەمالىس ورنى رەتىندە قالىپتاسىپ, دامۋىنا تىكەلەي سەبەپكەر تۇلعا رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
وڭىردە كەڭەس بيلىگى ورناعاننان كەيىن اياق-قالقان مينەرالدى سۋ كوزدەرى الماتىلىقتار اراسىندا كەڭىنەن تانىمال جەرگىلىكتى كۋرورتتاردىڭ بىرىنە اينالادى. ىلە وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان مينەرالدى سۋ كوزىندەگى ءۇش قايناردان تاۋلىگىنە 23-27 گرادۋستاعى 120 مىڭ ليتر سۋ شىعاتىن.
قازاقتا: «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن تاعىلىمدى ءسوز بار. بۇگىنگى ماقالا قاھارمانىنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە كوپ ۋاقىت وتكەنىمەن, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تۋعان جەردىڭ, وندا ءتۇرلى جىلدارى جۇمىس ىستەگەن بەلگىلى تۇلعالاردىڭ تاريحىن بىلگەنى ابزال.
دەي تۇرعانمەن جوعارىدا ايتىلعانداي, قازىرگى الماتى, شىعىس قازاقستان وبلىستارى مەن سولتۇستىك قىرعىزستاندا ەڭبەك ەتىپ, شىنايى كاسىبي مامان رەتىندە ەلىمىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا, ەمدىك-ساۋىقتىرۋ كەشەندەرىنىڭ نەگىزدەلۋىنە ءوزىنىڭ سۇبەلى ۇلەسىن قوسقان دارىگەر – ادام پجەگودسكيدىڭ كەيىنگى قىزمەتى مەن ءومىر جولىنىڭ قالاي قالىپتاسقاندىعى بەلگىسىز. ال قولدا بار مالىمەتتەر دارىگەر پجەگودسكيدىڭ ءومىرى مەن قىزمەت جولىن تولىقتاي قالپىنا كەلتىرىپ, تولىمدىراق اقپارات بەرۋگە جەتىمسىز.
سوندىقتان بۇل تاقىرىپ, كەلەشەك وتاندىق مەديتسينانىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر مەن ءوڭىردىڭ وتكەنىنە بەيجاي قارامايتىن ولكەتانۋشىلاردىڭ ەنشىسىندە.
جاندوس اۋەلبەك ۇلى
ۆارشاۆا, پولشا